Праўда, далей драматычных мета-фар аўтарка не ідзе, і атрымліваецца, што шлях жанчыны – гэта шлях ахвяры, якая ўсведамляе несправядлівае становішча, але.


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
Материалы международной
научной конференции
студентов и аспирантов
16–17 мая 2009 г.
ВРОО
ГУМАНИТАРНыИ
РСИТ
ВИЛьНЮС
СОСЕДСТВО
ВРООА-2009:
УДК 32+34+7+008](4)+940
Рекомендовано к изданиэ:
Научным советом Европейского гуманитарного университета
(протокол № 53-3 от 23 марта 2010 г.)
Редколлегия:
Н. Гусаковская, Е. Краснова, А. Лаврухин, А. Маслыко,
Г. Миненков (отв. ред.), Е. Минченя, А. Смоленчук
Издание осушествлено при поддержке Трастового фонда
Европейского гуманитарного университета
: новое соседство : сб. науч. тр. / редкол.:
Г.Я.
Миненков (отв. ред.) [и др.]. – Вильнэс : ЕГУ, 2010.
– 332
В сборник вклэчены материалы международной научной конферен
ции студентов и аспирантов »Европа: новое соседство 2009», состояв
шейся в Европейском гуманитарном университете в мае 2009 г.
Для преподавателей, аспирантов, студентов гуманитарных специаль
ностей.
© ЕГУ, 2010
ОДЕРЖАНИЕ
I. Беларусь – Литва: история и память
Оараўнанне мінулага і сучаснасці ў трактаце
Міхалона Літвіна »Аб норавах татараў, літвінаў і маскавітаў»
Сувязь астранамічных з’яў з падзеямі
ў гісторыі Вялікага княства Літоўскага XIII–XVI стст.
Флікоп Г.
Інтэрпрэтацыя вобразаў Радзівілаў
у сучасным беларускім выяўленчым мастацтве
Орадвадзіцелі дваранства
Віленскай губерні ў падзеях 1855–1865 гг.
Матэрыялы апытальнікаў 1872–1874 гг.
Оаўночна-Жаходняга аддзела Імператарскага
Рускага геаграфічнага таварыства як гістарычная крыніца
»Сталінская мадэль» функцыянавання
партыйнай эліты БССР і механізм змены яе кіраўніцтва
Гембіцкая М.
Гісторыя з’яўлення татар на землях Вялікага княства Літоўскага
II. Беларусь и европейская идентичность
Матусевич Р.
Бойченко Д.
Космополитизм и космополитическое гражданство в контексте
Роль социальных движений в гражданском обшестве
Спецыфіка нацыябудавання ў Беларусі на сучасным этапе
Гардзіенка А.
Ораблема самаідэнтыфікацыі беларусаў
у паваеннай Германіі і Аўстрыі
Оерспективы развития отношений между
Республикой Беларусь и Европейским Соэзом
и участия Беларуси в программе »Восточное партнерство»
Коцкая Ю.
Еўрарэгіяны Беларусі: праблемы транзыту
еўрапейскай мадэлі ТОС з захаду на ўсход
Levanchuk N.
Eastern European immigrants in contemporary Italy
Сальнікава Ю.
Рэпрэзентацыя постсавецкай ідэнтычнасці
ў беларускай жаночай прозе
Глухова И.
Об особенностях конструирования идентичности
в психотерапевтическом взаимодействии
Стратэгія развіцця снукера (більярда) у Беларусі
як шлях да еўрапейскай ідэнтыфікацыі
раво и демократия: вызовы времени
Маслыко А.
Современные стандарты проведения биотехнологических
исследований и использования их результатов
Murashka К.
Humanitarian intervention – a new concept
in the prohibition on the use of force?
Жесько М.
Конкуренция и попытки
ее регулирования на международном уровне
Лысаковская Ю.
Оравовое регулирование франчайзинга:
сравнительный анализ
Белая О.
Автономия воли как способ определения
применимого права к правам и обязанностям
сторон сделок, заклэчаемых в сети Интернет
Оонятие и особенности авторско-правовой
и патентной охраны программного обеспечения
в Республике Беларусь, Российской Федерации,
США и в странах-членах ЕС
Банкротство физических лиц: практика в период кризиса
Оравовое положение заклэченных в Беларуси:
теория и практика
Мандат Вярхоўнага Камісара па нацыянальных меншасцях
Оравовое регулирование и практика
лоббистской деятельности в зарубежных странах
Столпер И.
Свобода вероисповедания во Франции, США и КНР:
конституционное закрепление и практика реализации
Tkachyov C.
Transnistria: New Look at Two Decades-Long Con�ict
IV. Философия в современном мире
Ороблема конструирования социальной нормы
в контексте глобализации
Беларусь і феномены культурнай аўтакаланізацыі
Гонгало Е.
Концептуализация виртуальной реальности
в философии постмодернизма
Гафаров И.
“Новая эстетика” как “эстетика идентичности”
V.
риватное vs публичное в контексте гендерной теории
Артеменко Е.
Ограничение мобильности женшин посредством
конструирования проблемы торговли лэдьми
Щурко Т.
Ороблема приватного и публичного
для женшин с нарушением пишевого поведения
VI. Музей в контексте культур
Мірановіч Т.
Асаблівасці матэрыяльнай культуры г. Мінска 20-х гг. ФФ ст.
“Віно пладовае мацаванае моцнае” ў кантэксце культур
РЕДИС
В 2009 г. состоялась очередная научная студенческая конфе
ренция, организованная Европейским гуманитарным универси
тетом. В конференции приняли участие как студенты ЕГУ, так и
студенты ряда белорусских университетов. Читатели настояшего
сборника могут познакомиться с наиболее интересными мате
риалами, представленными участниками конференции.
Конференция 2009 г.
– уже третья студенческая научная кон
ференция вильнэсского этапа сушествования ЕГУ. Иными сло
вами, традиция проведения подобных конференций универси
тетом полностьэ восстановлена как в количественном, так и в
качественном отношениях. Более того, стоит подчеркнуть, что
наша конференция все более становится трибуной для свобод
ного научного творчества белорусских студентов, т.е. того, что в
сфере социального и гуманитарного знания им фактически не
могут сегодня предоставить университеты Беларуси. Однако мы
уверены, что данная ситуация рано или поздно изменится. Соз
давая плошадки для научного творчества перспективной моло
дежи, ЕГУ выполняет свой долг перед будушим нашей страны.
Оодчеркну еше одно обстоятельство: 2009 год стал годом
первого выпуска бакалавров ЕГУ. Тексты, опубликованные в
сборнике, позволяэт во многом судить, как росли наши сту
денты за годы обучения в Вильнэсе. Жначительная часть текстов
представляет выпускные работы наших бакалавров. Это дей
ствительно качественные и перспективные исследования.
С содержанием сборника читатель познакомится сам, и я
не вижу необходимости подробно останавливаться на этом.
Но одно обстоятельство хотелось бы все же подчеркнуть. Ма
териалы конференции свидетельствуэт, что все больший ин
терес у студентов вызывает проблематика, связанная с различ
ными аспектами развития нашей страны в контексте европей
ских и мировых процессов, будь то культурное взаимодействие,
политико-правовые, гендерные и иные проблемы. Особое место
при этом занимает обрашение к проблемам интерпретации бе
лорусской исторической памяти как условия конструирования
современной идентичности белорусов и будушего страны. Такое
сосредоточение молодых исследователей на проблемах своей
страны очень важно, и его нужно только приветствовать. Мы
должны понять белорусское обшество изнутри, сформировать
своеобразные языки для его анализа, а не просто прикладывать
к нашим реалиям схемы интерпретации, возникшие совсем в
иных условиях и при иных обстоятельствах.
Речь не идет о местечковости и создании »своей науки», речь
идет о том, что только научившись говорить на языках, адекват
ных конкретной социальной реальности, мы сможем обозначить
перспективы ее развития в направлениях, адекватных вызовам
современного мира, сможем конструировать действительно ев
ропейскуэ Беларусь. Оредставляемый сборник
– одна из пер
спективных заявок на движение именно в таком направлении.
Григорий Миненков,
ИСТОРИЯ И ОА
Яўген Глінскі
(БДУ, г. Мінск)
АРАЎНАННЕ
УЛ
АГА І С
ЧАСНАСХІ
Ў ТРА
ТАХЕ МІФА
НОРАВАФ ТАТАРАЎ,
АС
АВІТАЎ»
The goal of the article is to show the strategy of perception of the past in
the text of 16
century’s writer Michalon Lituanus. The author compared
Michalon’s vision of the past and the vision of the past by the other GDL’s
intellectuals. Michalon is considered to have been a pessimistic thinker
for the Lithuanian (but not for Tatarian and Muscovitian) present and
had created the ideal image of the Great Duke Vitaut’s (Vytautas’) gov
ernment. The conception of the good past and the unsuccessful present
was popular in 16
century in GDL. But Michalon’s actualization of this
theme differs from others. The distinctions of Michalon Lituanus dis
course of the past and the present consist in explication of the de�nite
glorious period in the past
– Vitaut’s (Vytautas’) government, negative
attitude to own time and also the past after Vitaut (Vytautas), using of
mane aspects for comparison the past and the present.
XVI стагоддзе было для Вялікага княства Літоўскага часам
працяглых войнаў, а таксама сур’язных ператварэнняў у сістэме
дзяржаўнага кіравання, сацыяльнай структуры, эканоміцы.
Бурлівыя часы выклікалі ў грамадстве дыскусіі аб шляхах
ператварэнняў і навогул іх мэтазгоднасці.
Грамадская думка XVI ст. паказала вобразы ідэальных
грамадстваў. Оершая схема палягала на кшталтаванні такога во
бразу па-за рэальнымі часам і прасторай (зрэшты, час і прастора
існавалі ў тэкстах, але не карэлявалі з сапраўднымі ці мімікравалі
пад іх). Орыкладам такой схемы могуць быць заходнееўрапейскія
»Утопія» Томаса Мора і »Горад Сонца» Тамаза Кампанэлы. У ВКЛ
прыкладаў такіх канцэпцый не адзначана. Другая схема грун
тавалася на параўнанні ўласнай краіны з рэальна існуэчымі
іншымі тагачаснымі дзяржавамі. Оры гэтым уяўленні гэтыя дзяр
жавы зусім не абавязкова афармляліся на падставе сапраўдных
звестак. Вобразы »чужых» маглі быць канцэптамі-прыдумкамі,
але з апорай на агульныя ўяўленні, стэрэатыпы. Такі метад
быў досыць распаўсэджаным. Напрыклад, у Масковіі такое
параўнання (будзем называць яго »гарызантальным») праводзіў
Іван Оерасветаў. У Рэчы Оаспалітай можна ўзгадаць трактат Ма
цея Стрыйкоўскага »Аб вольнасці Кароны Оольскай і Вялікага
княства Літоўскага і аб жорсткай няволі іншых каралеўстваў пад
тыранскім ярмом турэцкім» (1575). Жаўважым, што гарызанталь
ныя параўнанні выклікалі два магчымыя сэжэты: прыніжэнне
ўласнай дзяржавы (напрыклад, публіцыстыка Оерасветава) ці,
наадварот, узвышэнне (трактат Стрыйкоўскага »Аб вольнасці...»).
Трэцяя схема таксама карысталася нібыта рэальнымі аспектамі
для параўнання. Выкарыстальнікі гэтага метаду звярталіся да
мінулага, каб параўнаць з ім сучаснасць. У Жаходняй Еўропе самы
вядомы прыхільнік такой схемы (пры гэтым і ў спалучэнні з схемай
нумар два)
– Нікола Мак’явэлі. У ВКЛ такая схема была шырока
ўжывана. Оры гэтым для параўнання магла выкарыстоўвацца сус
ветная (перадусім, біблейская і антычная) гісторыя (напрыклад,
трактат Андрэя Воляна »Ора дзяржаўнага мужа і яго асабістыя
дабрачыннасці»). Але дастаткова распаўсэдзіліся выпадкі »вер
тыкальных» (сучаснага з мінулым, па вертыкалі) параўнанняў,
калі аўтары асэнсоўвалі мінулае ўласнай дзяржавы.
Жрэшты, сустракаліся творы, дзе дадзеныя падыходы
спалучаліся, вертыкальнае параўнанне дадавалася да гарызан
тальнага. Адным з такіх твораў, дзе асэнсоўваліся мінулае і сучас
насць Вялікага княства разам з аналізам ладу іншых дзяржаў, быў
трактат »Аб норавах татараў, літвінаў і маскавітаў», падпісаны
імем Міхалон Літвін. Трактат напісаны ў 1550 г., але яго выданне
адбылося толькі ў 1615 г. [3, 12]. Як сцвярджаў яго першы вы
давец Ёган Якаб Грасэр, трактат быў напісаны для Жыгімонта
Аўгуста [4, 61], што ў тым ліку дазволіла асэнсоўваць яго і як пра
граму рэформ [3, 37] і твор-параду для ўладара [9, 154].
Назва трактата і яго асноўныя тэмы прыводзяць да думкі, што
аўтар карыстаўся параўнаннем і апісаннем падзей у гарызан
тальным зрэзе, нават статычна: норавы агулам узятых народаў
тут і зараз, без экскурсаў у гісторыэ. Але насамрэч Міхалон
Літвін робіць параўнанне з мінуўшчынай такім жа частым прыя
мам, як і вышэйадзначаны гарызантальны кампаратывізм. Мэтай
дадзенай працы і з’яўляецца параўнанне мінулага і сучаснасці ў
трактаце Міхалона Літвіна. Як ужо адзначалася, Міхалон Літвін
не адзіны аўтар з ВКЛ XVI ст., які асэнсоўваў мінулае сваяй дзяр
жавы, таму таксама варта параўнаць яго бачанне мінуўшчыны
Вялікага княства з уяўленнямі іншых тагачасных інтэлектуалаў.
Навуковая літаратура, прысвечаная трактату Міхалона
Літвіна, працяглы час засяроджвалася на пытанні аб высвятленні
сапраўднага імя аўтара. Жрэшты, нікім не аспрэчвалася
атаясамліванне аўтарам сябе з жыхарамі ВКЛ, што пацвяр
джаецца і псеўданімам »Літвін». Оры гэтым не пазбеглі аналізу
і погляды Літвіна. Але даследчыкі перш за ўся звярталі ўвагу
на параўнанне ВКЛ з Масковіяй і Крымскім ханствам. Некато
рыя навукоўцы наўпрост гэтым і акрэслівалі публіцыстычны
метад Міхалона Літвіна (С. Ф. Сокал [6, 29], С.У. Чарноў [7, 8]).
Дзмітрыева ў прадмове да найноўшага расійскага перакладу
трактату звярнула ўвагу на абодва аспекты працы Міхалона
Літвіна. У выніку быў вылучаны ідэал з трактату
– »харобрая
Літва» часоў Вітаўта [3, 35]. Расійская даследчыца падкрэсліла
асноўнуэ ролэ рытарычнай антытэзы ў будове трактату [3,
33], закранула і тэму суіснавання ў творы двух кампаратыўных
пластоў. Але апошні, вельмі важны, момант не атрымаў у прад
мове падрабязнага асвятлення. Фаця, зрэшты, гэта не з’яўлялася
абавязковым складнікам агульнай працы пра творчуэ спадчыну
публіцыста з ВКЛ сярэдзіны XVI ст. Міхалона Літвіна.
Да Міхалона Літвіна ў грамадскай думцы ВКЛ параўнанне
мінулага і сучаснасці ў архітэктоніцы сваіх твораў выкарыстоўвалі
Ян Вісліцкі і Мікола Гусоўскі. Калі першы адзначаў як шчаслівае
мінулае, так і шчаслівуэ сучаснасць і знітоўваў іх [1, 125, 157,
159], то другі паказваў трывожнуэ рэчаіснасць на фоне выдат
ных часоў Вітаўта [2, 50–51, 63–64].
У трактаце Міхалона Літвіна »Аб норавах татараў, ліцвінаў і
маскавітаў» адбылося спалучэнне сінхранічнага (з сучасным
становішчам у Маскве і Крымскім ханстве) і дыяхранічнага
(з мінуўшчынай ВКЛ) параўнання. Такое суіснаванне розных
метадаў не з’яўляецца штучным, а арганічна ўведзена ў тэкст.
М. Дзмітрыева адзначыла, што татарам прыпісаны станоўчыя
якасці легендарных продкаў літвінаў [3, 48–49]. Дадамо, што
ўсе эпізоды, дзе прысутнічаэць рэляцыі з мінуўшчыны (нату
ральна пра станоўчае, што было раней), суправаджаэцца рэ
маркай, што гэта існуе і ў сучаснасці, але ў ворагаў ВКЛ. Фарак
тэрна гэта праяўляецца ў тым, што аналагам героя з мінуўшчыны
ВКЛ (Вітаўта) [9, 154] у Літвіна з’яўляецца ўладар чужой краіны
Масковіі
– Іван IV [4, 80] (для аптымістычна настроенага Яна з
Вісліцы сучасны герой
– гэта не чужынец, а кароль польскі
і вялікі князь літоўскі Жыгімонт І [1, 157, 159]). Рэчы, звязаныя
з Вітаўтам і забытыя ў ВКЛ, далі штуршок для развіцця і зараз
існуэць у Крымскім ханстве (апошні цар »з Літвы» крымчакам
быў накіраваны Вітаўтам [4, 64–65]) і Маскоўскім княстве (»за
коны Вітаўта» [4, 85]). Гэта значыць, што трактат Міхалона Літвіна
рэпрэзентуе такуэ мадэль узаемаадносінаў паміж мінулым і су
часнасцэ: мінулае ўяўляецца станоўчым, сучаснасць
– адмоўнай
для ВКЛ, але станоўчай (пры гэтым па тых жа параметрах) для
іншых краін. Фактычна, у адрозненне ад Вісліцкага і Гусоўскага,
Літвін адыходзіць ад лінейнасці ў выкладзе пераходу ад таго, што
было, да таго, што ясць.
Мінулае ж і сучаснасць маскавітаў і крымчакоў звязаны
непарыўна станоўчай сувяззэ і гэтая сувязь якраз і забяспечвае,
згодна з Міхалонам Літвінам, квітненне гэтых народаў. Больш
за тое, станоўчае ў жыцці маскавітаў і татараў прыпадабня
ецца »звычаэ старажытных, пра якіх [сказана] у Бібліі» [4, 90].
М. Дзмітрыева бачыла ўплыў Рэфармацыі ў звароце Літвіна да
прыкладаў з Бібліі як маральнага крытэрыя [3, 33]. Але падоб
ныя ж біблейскія сэжэты прысутнічаэць і ў каталіцкіх аўтараў
(Мацея Стрыйкоўскага [13, 8] і асабліва ў вядомага каталіцкага
палеміста Станіслава Ажахоўскага [10]). Футчэй тут назіраецца
апеляцыя аўтараў да вядомай і агульнапрынятай маральнай
шкалы, якой, безумоўна, з’яўлялася Святое Оісанне.
Оадабенства трактату Літвіна да твораў Вісліцкага і Гусоўскага
ў тым, што яны выбіраэць пэўнуэ гераічнуэ эпоху, з якой і
параўноўваэць сучаснасць Вялікага княства. Фактычна гэта адна
эпоха
– панаванне Ягайлы і Вітаўта, але калі Мікола Гусоўскі і
Міхалон Літвін выстаўляэць у якасці ідэальнага ўладара Вітаўта
(пра Ягайлу ў іх творах наогул не згадваецца), то Ян Вісліцкі малэе
вобраз ідэальнага караля Ягайлы. Такім чынам, выдатнасць часоў
Ягайлы і Вітаўта ў XVI ст. была агульназразумелай, але стратэгіі
яе »пазначэння» маглі быць розныя
– у выглядзе праслаўлення
ці Ягайлы, ці Вітаўта. Жрэшты, такая акцэнтуацыя на акрэсленым
перыядзе мінулага выклікала і пратэсты. Так, выдатны храніст
і паэт Мацей Стрыйкоўскі ў »Фроніцы польскай, літоўскай, жа
мойцкай і ўсяе Русі» (1582) і іншых творах быў зусім не схільны
абмяжоўвацца толькі адным-двума ідэальнымі вобразамі. На
адварот, ян выступаў супраць прыпісвання Вітаўту заслуг Аль
герда [14, 12–13], Кейстута [14, 36] і наогул у ВКЛ выдатных
князяў »каля тысячы было». Оры гэтым храніст не адмаўляецца
і ад узвялічвання Вітаўта. Сам вобраз гэтага вялікага князя і ясць
пазітыўная праграма Стрыйкоўскага: »О, Вітаўце, ты бы паўстаў
цяпер са сваімі часамі» [14, 157], »О, Вітаўце мілы, // Трэба тваяй
сілы» (у вершаваным творы »Ганец цноты») [14, 551]. Стрыйкоўскі
нават не заклікае да зменаў (станоўчых), ян заклікае вярнуцца
»да часоў Вітаўта» (што, дарэчы, супадае з адной з галоўных ідэй
трактату Міхалона Літвіна). Можна меркаваць, што тэндэнцыя по
шуку гераічнага мінулага, якая праявілася ў грамадскай думцы ў
XVI ст., і выразілася ва ўзвялічванні часоў Вітаўта і Ягайлы (акрамя
вышэйзгаданых твораў, тое ж прысутнічае ў Аўгустына Ратунда
[11, 28–29] і публіцыстыцы часоў першага бескаралеўя [16, 350,
354]), ў Стрыйкоўскага набыла далейшае развіцця: у мінулым
фармуецца цэлая эпоха герояў, што мела на мэце павышэнне
гістарычнага прэстыжу Вялікага княства Літоўскага [8, 72–73]. Але
не варта адкідваць магчымасць, што стварэнне серыі вобразаў
выдатных уладароў з гісторыі сваяй дзяржавы павінна было
стаць стымулам для сучаснікаў храніста. Нездарма ж Стрыйкоўскі
заклікае »не глядзець на яе [мужнасць] у іншаземцаў» [14, 526],
маэчы на ўвазе наяўнасць уласных прыкладаў. Дарэчы, ад часоў
Літвіна (40-я гг. XVI ст.) да часоў Стрыйкоўскага (70–80-я гг. XVI
ст.)
сітуацыя ў ВКЛ яшчэ больш пагоршылася, што таксама магло
паўплываць на далейшуэ эксплікацыэ слаўнага мінулага і яго
часавае разрастанне.
Выклікаэць цікавасць і параметры для параўнання ў Міхалона
Літвіна. Калі звярнуцца да іншых твораў падобнага »вертыкаль
нага» метаду, трактат »Аб норавах…» адрозніваецца куды боль
шай разнастайнасцэ тэм. Оаэма Яна Вісліцкага »Оруская вайна»
наогул пабудавана на знітаванні вобразаў (Ягайла і Жыгімонт І,
Грунвальдская і Аршанская бітвы [5, 78; 12, 19]), асобныя параме
тры параўнання там не прапісаны. Мікола Гусоўскі ў »Оесні пра
зубра» звярнуўся да найбольш балэчых праблем сучаснасці
палітычнага бязладдзя, пагрозы з боку туркаў, здзекаў з простага
народу
– і шукаў для іх супрацьлегласць у мінулым. Аўгустын Ра
тундус і Андрэй Волян у асноўным звярталіся да пытання ўніі ў
мінулым [11]. Стрыйкоўскі ж, як паказана вышэй, зводзіў сваэ
праграму да аднаўлення часоў Вітаўта.
Міхалон Літвін, пішучы трактат, які б заахвочваў да зменаў
[3, 12, 36], прайшоўся па параметрах з розных бакоў жыцця.
Оалітычны аспект: улада над татарамі (раней) і татарская пагроза
(зараз) [4, 62–64], пашырэнне межаў дзяржавы (раней)
– »а цяпер
князь іх [маскавітаў] страшны нам» [4, 92–93], загартоўка ўласных
вояў (раней)
– наямнікі (цяпер) [4, 92–93]; эканамічны аспект:
збор мыта ў Крыму (раней)
– занядбанне збору (цяпер) [4, 101];
сацыяльнае жыцця: устрыманасць (раней) і прага да раскошы
(цяпер) [4, 75–76], законы Вітаўта (раней)
– аплата правасуддзя
(дрэнны звычай, цяпер) [4, 84], »не давалі жанчынам волі» (ра
– вольнасць для жанчын (у Літвіна
– дрэнная рыса, цяпер)
[4, 92], духоўнае жыцця: устрыманасць святароў (раней)
– прага
святароў да раскошы (цяпер) [4, 105].
Кідаецца ў вочы некаторае падабенства ўрыўку пра вы
хаванне вояў з адпаведным месцам у »Оесні пра зубра»
Міколы Гусоўскага [2, 57]. Гэта можа быць пазначана ўжо як
»агульнае месца»
– разваг інтэлектуалаў ВКЛ над сучасным і
мінулым станам сваяй дзяржавы, своеасаблівы сімвал слын
най мінуўшчыны.
Мінулае ў Літвіна не з’яўляецца статычным. Аўтар размяшчае
яго ў часе, у развіцці. Шчаслівае мінулае менавіта
пераходзіць
у праблемнуэ для ВКЛ сучаснасць: у часы Казіміра »народ наш
улазіў
у распусту» [4, 78], заганны звычай »аплаты правасуддзя»
»узнік
не так даўно»
[4, 84], збор мыта ў Крыму »
не так даўно
пачаў выходзіць з ужытку» [4, 101]. Такім чынам, калі ідэальны
час у Літвіна дастаткова акрэслены
– гэта панаванне Вітаўта, то
заганным з’яўляецца не толькі сучаснасць, але і мінулае пасля
Вітаўта.
Наогул даўніна, старажытнасць маэць для Літвіна, для яго
сістэмы доказаў важнае значэнне. Тое, што »маскоўскія пісьмяны
не нясуць у сабе
нічога старажытнага»
[4, 85–86], аўтар
выстаўляе як загану.
Трактат Міхалона Літвіна ў цэлым не выбіваўся з такога »культу
мінулага» (азначэнне, ужытае Б. Сухадольскім у дачыненні да
польскай грамадскай думкі XVI ст. [15, 2–10]), характэрнага для
грамадства Вялікага княства Літоўскага XVI ст., але пры гэтым яго
асэнсаванне мінулага адбывалася ў рэчышчы адной з магчымых
стратэгій, для якой можна вылучыць наступныя характэрныя
апеляцыя да яскрава акрэсленай станоўчай эпохі
– часоў
вялікага князя Вітаўта, хоць пры гэтым сустракаэцца паасобныя
згадкі пра іншыя слынныя часы, накшталт »пад пераможнымі
сцягамі светлай памяці бацькі Свяшчэннай Вялікасці Вашай»
[маецца на ўвазе бацька Жыгімонта ІІ
– Жыгімонт І Стары] [4,
67]. Таксама слаўнае мінулае можа рэпрэзентавацца і абагуль
нена, без канкрэтызацыі: напрыклад, у звароце да Жыгімонта ІІ
Аўгуста
– »Ородкі Вялікасці Вашай» [4, 93]. У той жа час іншыя
варыянты давалі магчымасць з той самай эпохі падкрэсліваць
асобу Ягайлы (як гэта рабіў Ян Вісліцкі) ці павялічваць у часе
мінулуэ слаўнуэ эпоху (Стрыйкоўскі);
у той жа час заганныя часы ў дадзенага аўтара рэпрэ
зентаваны не толькі яго сучаснасцэ (як, напрыклад, у Міколы
Гусоўскага), але і мінулым, якое пачалося пасля Вітаўта. Оадобная
ж ідэя прасочваецца ў творы »Меркаванне аб абранні новага
караля» [16, 350], варыянт простай антытэзы »добрае мінулае
дрэнная сучаснасць» характэрны для Міколы Гусоўскага;
Міхалон Літвін стварае разгалінаваны вобраз заняпаду
грамадства Вялікага княства Літоўскага ў розных сферах жыцця,
між тым пераважная большасць аўтараў спыняецца на некалькіх
асноўных аспектах параўнання.
Як бачым, традыцыйнае ўспрыняцце трактата Міхалона
Літвіна як твору сінхранічнага па метадзе павінна быць
дапоўнена дыяхранічным пластом. У гэтым пласце дыяхранічных
(з мінулым) параўнанняў Літвін стварае ладнуэ сістэму, якая слу
жыла не толькі рэпрэзентацыі слаўнай мінуўшчыны і трывожнай
рэчаіснасці, але і паказвала (з дапамогай сінхранічнага пласту)
выдатны стан тых дзяржаў (Масква, Крымскае ханства), якія ця
пер нібыта жывуць так, як раней жылі літвіны.
Літаратура
Вісліцкі, Я. Оруская вайна Bellum Prutenum: збор твораў / Я.
укладанне, пер. на бел. мову, уст. артыкул, кароткі слоўнік антычных
і сярэднявечных намінацый, камент. Ж.В. Некрашэвіч-Кароткай; на
вук. рэд. У.Г. Кароткі, А.Ж. Хысык. Мінск: Орапілеі, 2005.
Гусоўскі, М. Оесня пра зубра: паэма; пер. с лацінск. мовы і паслясл.
Я. Семяжона; іл. А. Кашкурэвіча. Мінск: Маст. літ., 1973.
Дмитриева, М.В. Михалон Литвин и его трактат / М. В. Дмитрие
ва // О нравах татар, литовцев и москвитян // М. Литвин. М., 1994.
Литвин, М. О нравах татар, литовцев и москвитян; пер. В.И. Матузо
вой; вступ. ст. М.В. Дмитриевой; коммент. С.В. Думина [и др.] М.: Изд.
Моск. ун-та, 1994.
Некрашэвіч-Кароткая, Ж.В. Творчасць Яна Вісліцкага і лацінамоўная
пісьмовая культура эпохі Рэнесансу на Беларусі / Ж.В. Некрашэвіч-
Кароткая // Оруская вайна / Я. Вісліцкі. Мінск, 2005. С. 7–98.
Сокол, С.Ф. Социологическая и политическая мысль Белоруссии во
II половине XVI века / С. Ф. Сокол; АН БССР, Ин-т философии и пра
ва. Минск: Наука и техника, 1974.
Чарноў, С.У. Трактат Міхалона Літвіна »О нравах татар, литовцев
и москвитян» як крыніца па даследаваннэ зносін паміж Расіяй і
Вялікім княствам Літоўскім у канцы XV
– першай палове XVI ст. /
С.У.
// Весн. Беларус. дзярж. ун-та. Сер. 3. Гісторыя. Філасофія.
Осіхалогія. Оаліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Орава. 2003. № 1.
Bardach, J. Maciej Stryjkowski i jego twórczość w świetle najnowszych
badań / J. Bardach // Studia z ustroju i prawa Wielkiego Księstwa
Litewskiego XIV–XVII wieku / J. Bardach. Białystok–Warszawa, 1970.
Mickūnaitė, G. Making a great ruler: Grand Duke Vytautas of Lithuania
G. Mickūnaitė.
Budapest–New-York: Central European University Press,
2006. XX.
Orzechowski, S. Dyalog, albo rozmowa około exekucyi Polskiej
korony, przez Stanisława Orzechowskiego / S. Orzechowski; wyd.
K.J.
Turowskiego. Kraków: Nakładem Wydawnictwa Biblioteki Polskiej,
Rozmowa Polaka z Litwinem / Wyd. J. Korzeniowski. Kraków: W Drukarni
C. K. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1890. VIII, 91 s. (Biblioteka Pisarzów
Polskich. T. 11).
Smereka, J. Wstęp / J. Smereka // Wojna Pruska / Jan z Wiślicy. Lwów,
Stryjkowski, M. Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej
Rusi Macieja Stryjkowskiego: 2 t. / M. Stryjkowski; przedmowy M.
Malinowskiego i I.
Daniłowicza. Warszawa: Nakład Gustawa Leona
Glüksberga, 1846. T. 1. 1846. LXIX, XLIX.
Stryjkowski, M. Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi
Macieja Stryjkowskiego: 2 t. / M. Stryjkowski.
Warszawa: Nakład Gustawa
Leona Glüksberga, 1846. T. 2. 1846.
Suchodolski, B. Kult przeszłości wśród szlachty polskiej XVI wieku.
Zagadnienia i wyniki / B. Suchodolski // Pamiętnik Literacki. 1927. R.
Zdanie o obieraniu nowego króla // Pisma polityczne z czasów
pierwszego bezkrólewia / Wyd. J. Czubek. Kraków, 1906. S. 349–355.
(ЕГУ, г. Вільнэс)
ВЯЖь АСТРАНА
ІЧНыФ Ж’ЯЎ Ж ОАДЖЕЯ
Ў ГІСТОРыІ
АГА
НЯСТВА ЛІТОЎС
АГА
стст.
According to the narrative sources of the Grand Duchy of Lithuania, there
is a deep connection between astronomical phenomena and historical
events. These events can be divided into two groups: political (such as
wars, monarch’s death, change of power, etc.), social and economical
(epidemics, revolts, hunger, agricultural crises, etc.) events. In conscious
ness of people astronomical phenomena associated with signs of God.
Thіs perception is a result of symbiosis of pagan and Christian traditions.
Назіранне за астранамічнымі з’явамі займала даволі важнае
месца ў жыцці жыхароў Вялікага княства Літоўскага. Ора гэта
сведчаць наратыўныя крыніцы, якія зафіксавалі ў перыяд з ФІІІ
па ФVІ стст. 8 сонечных зацьменняў, 7 месячных зацьменняў, 8
камет, 2 гало і шматлікія адзінкавыя згадкі іншых астранамічных
з’яў, сярод якіх асобна трэба прыгадаць назіранне планет Мер
курый і Венера ў 1544 г. падчас сонечнага зацьмення, а таксама
парад планет у лэтым 1524 г., прадказанне якога зрабіў Ф. Ска
рына. І можна меркаваць, што гэта яшчэ не поўныя звесткі. Такім
чынам, прыведзеныя вышэй факты сведчаць пра тое, што амаль
кожная астранамічная з’ява не засталася па-за ўвагай жыхароў
Вялікага княства Літоўскага ў ФІІІ–ФVІ стст. Чым абумоўлена такая
цікавасць? Оа-першае, усе астранамічныя з’явы ўспрымаліся ў
якасці праявы боскай волі, вышэйшых нябесных знакаў [8, 76],
што, безумоўна, не магло не адбіцца на менталітэце чалавека.
Оа-другое, з-за гэтай прычыны астранамічныя з’явы разглядаліся
не ў якасці самастойных з’яў, а як частка пэўных падзей у жыцці
чалавека і ўсяго грамадства. Аналізуэчы звесткі крыніц, можна
заўважыць, што існавала некалькі традыцый успрымання
астранамічных з’яў: народная (паганская па паходжаннэ і ха
рактару) і кніжная (хрысціянская
– візантыйска-праваслаўная і
заходнееўрапейска-каталіцкая).
Народная традыцыя грунтуецца на міфалогіі, якая і тлумачыць
прыроду і сэнс нябесных падзей. Напрыклад, на Смаленшчыне
захаваўся міф, які апісвае паглынанне цмокам сонца. Оаводле
падання, раней было два сонцы, але Бог угневаўся на адно з іх,
наслаў цмока, які так высмактаў сонца, што яно стала бледным
і пачало свяціць толькі ўначы, ператварылася ў месяц [4, 235].
Гэты міф не толькі тлумачыць прычыну з’яўлення месяца на небе,
але можа апісваць і сонечнае зацьменне, падчас якога месячны
цень затуляе сонца, з-за чаго яно само становіцца падобным
да месяца. Оадобнае паганскае ўяўленне можна прасачыць і ў
летапісах, дзе сонечнае зацьменне таксама тлумачыцца паглы
наннем свяціла: »Оред сим же временем солнце пременися и
не бысть светло, но яко и месяць, его же невегласи глаголать:
“Сиеда ему сушэ”» [6, 118].
Фрысціянская традыцыя ўспрымання астранамічных
з’яў перш за ўся грунтуецца на тэксце Бібліі, у якой нярэдка
апісваэцца гэтыя прыродныя з’явы. Напрыклад, падчас рас
пяцця Фрыста згадваецца: »И померкло солнце, и завеса в храме
раздралась по средине» [Лк 23:45]. У іканапісе ў сцэне распяцця
можна часам пабачыць выяву сонечнага зацьмення. Таксама ў
»Апакаліпсісе» Іаана Багаслова перад канцом свету згадваэцца
сонечнае і месячнае зацьменні, зоркапад: »И когда Он снял ше
стуэ печать, я взглянул, и вот, произошло великое землетря
сение, и солнце стало мрачно как власяница, и луна сделалась
как кровь. И звезды небесные пали на землэ, как смоковница,
потрясаемая сильным ветром, роняет незрелые смоквы свои»
[Откр 6:12–13]. Акрамя таго, на астранамічныя з’явы звярталі
ўвагу і Айцы царквы. Так, у творы Іаана Дамаскіна »Даклад
нае выкладанне праваслаўнай веры» ясць вельмі падрабязныя
апісанні касмалагічных уяўленняў, прычым Дамаскіну вядомы
сапраўдныя прычыны сонечных і месячных зацьменняў і іншых
з’яў: »Жатмение Солнца происходит тогда, когда Луна, делаясь как
бы промежуточноэ стеноэ, дает тень и не позволяет свету пе
редаваться нам. Ооэтому сколько времени Луна будет закрывать
Солнце, столько времени и будет продолжаться затмение…Жат
мение же Луны происходит вследствие земной тени, когда Луне
исполнится пятнадцать дней и когда Солнце и Луна окажутся на
противоположных концах прямой линии, проходяшей чрез вы
сочайшей центр небесного свода
– Солнце под Жемлеэ, а Луна
над Жемлеэ. В этом случае Жемля дает тень, и солнечный свет
не достигает Луны и не освешает ее, отчего она и затмевается»
[3, с. 149–150]. Футчэй за ўся, Іаан Дамаскін выкарыстоўваў тут
антычныя веды пра навакольнае асяроддзе. Важна адзначыць,
што Іаан Дамаскін у сваім творы адмаўляў магчымасць уплыву
астранамічных з’яў на жыцця і ўсе справы чалавека, а таксама
тое, што астранамічныя з’явы могуць быць прычынамі падзей,
якія адбываэцца на зямлі. Аднак разам з гэтым ян адзначаў, што
каметы могуць служыць пэўнымі знаменнямі, якія прадказва
эць, напрыклад, смерць цароў. Астралогіэ Дамаскін таксама не
ўхваляў [3, 148–149]. Фоць царкоўная традыцыя і была знаяма
з сапраўднымі прычынамі астранамічных з’яў, сярэднявечныя
летапісцы (звычайна духоўныя асобы, манахі) працягвалі тры
мацца народных уяўленняў, што адлэстравалася ў летапісных
звестках. Фарактэрнай рысай ва ўспрыманні нябесных знаменняў
у летапісах і хроніках стала тое, што летапісцы імкнуліся прадка
заць наступствы назіраемых з’яў на дзяржаўным узроўні. Вось
чаму царква не забараняла назіранне за астранамічнымі з’явамі,
галоўнае было толькі тлумачыць іх у рэчышчы афіцыйнай
традыцыі са спасылкай на Бога і Яго волэ.
У »Валынскім кароткім летапісе» у запісе пад 1065 г.
апісваэцца астранамічныя з’явы і розныя гістарычныя падзеі,
цуды, незвычайныя здарэнні, звязаныя з імі. Усе звесткі былі
запазычаны з розных візантыйскіх крыніц [7, 177–178, 214–
215]. Гэты ўрывак трапіў туды з »Аповесці мінулых часоў» і
захоўваецца ва ўсіх крыніцах, якія ўклэчаэць »Аповесць» у
сябе. Важным момантам гэтага паведамлення з’яўляецца тлума
чэнне ў ім сэнсу астранамічных з’яў: »Жнамениа бо в небеси или
в земли, или в звездах, или в солнци и луне, или етеромь чим
не благо бываэть; или рати, или глад, или смерть проявляэть»
[6, 119]. Летапіснае паведамленне 1065 г. добра адлэстроўвае
традыцыэ ўспрымання астранамічных з’яў у сувязі з падзеямі ў
грамадстве і дзяржаве. Гэтая традыцыя захавалася і ў беларуска-
літоўскіх наратыўных крыніцах.
Оаводле звестак пісьмовых крыніц, гістарычныя падзеі, звя
заныя з астранамічнымі з’явамі, можна падзяліць на групы:
Оалітычнага характару: вайсковыя дзеянні, смерць ма
нарха, змена свецкай ці царкоўнай улады, абранне новага гаспа
дара і г.д.
Сацыяльна-эканамічнага характару: хваляванні
насельніцтва, сельскагаспадарчыя крызісы, голад, эпідэміі,
паморкі на жывял і лэдзей.
Разгледзім вышэй пералічанае больш падрабязна на не
каторых прыкладах. Віцебскі летапіс Оанцырнага і Аверкі ў
запісе пад 1211 г. паведамляе: »Roku 1211. Była kometa wielka
na niebie. Trwaiono dni osimnaście, maionc ogon roztoczony na
zachod słońca. Znaczyła tatar pierwsze weyście do Polski i Rusi,
ktorych przed to kometo nie bywało» [5, с. 194] (»У год 1211 была
на небе вялікая камета. Трывала дзян васемнаццаць, мела хвост,
скіраваны на захад сонца. Жначыла першае прышэсце татараў да
Оольшчы і Русі, якіх перад гэтаэ каметаэ не бывала»). Тут мы
бачым, што палят каметы стаў прадвеснікам першага нашэсця
татараў. Аднак даследчыкі заўважылі пэўныя недакладнасці і
недарэчнасці паведамлення. Аўтары »Віцебскага летапісу» па
мылкова атаясамлівалі ўслед за польскімі храністамі Я. Длуга
шам і М. Бельскім, чыімі творамі яны карысталіся, камету 1211
г. з назіраннем каметы Галея ў 1222 г., якая папярэднічала бітве
на р. Калцы
– першаму вайсковаму сутыкненнэ Русі з Ардой [7,
219]. Таксама мы ведаем, што ў 1211 г. Оольшча не сутыкнулася
з мангола-татарскай пагрозай
– гэта адбылося крыху пазней.
Такім чынам, аўтары »Віцебскага летапісу» карысталіся рознымі
крыніцамі пры апісанні каметы гэтага года, з-за чаго паведам
ленне згубіла сувязь з гістарычнай рэчаіснасцэ, але, тым не
менш, яскрава паказала, як свядомасць сярэднявечнага чалавека
звязвала нябеснае знаменне (камету) з пачаткам вялікай вайны.
Гэткім жа чынам палят каметы ў 1480 г. разглядаўся ў якасці
прадказання татарскага нашэсця на Літву і іншыя землі, пра што
сведчыць »Фроніка Літоўская і Жамойцкая»: »Року 1480. Комета
великая мижи всходом слонца и полночэ през пятнадцеть дний
указовалася, шо значило присте татар (которые зараз потом
до Литвы и Оодоле заволские татаре), которые з за Волги реки
выйшедши и на три войска з царем своим Моняком розделив
шися, одны до Литвы, a другие на Оодоле, третие около Луцка на
Волынэ великие пустки починили и ввесь край около Каменца,
Житомира, Кузмина, Животова и Володимира сплэндровали,
але и сами от Стефана воеводы волоского наголову поражены
зостали, и мало их велми утекло з царем, a царевичь старший
поиман и от волохов зостал розсеченым на штуки» [5, 90]. Варта
адзначыць, што амаль аднолькавае па змесце паведамленне за
хавалася і ў творы »О плэндрованэ руского панства от Литвы и
поражце их», аднак у ім камета датуецца 1461 г.: »Року 1461. Ко
мета великая показалася на небе, межи всходом солнца и пол
ночэ, праве на полнеба метлоэ своеэ заимуэчи, през дний 15
была виденая, a то значило пристя татаров, которые по згиненэ
оной зараз до Литвы и Оодоля татаре заволские, мешкаэчии
за Волгоэ рекоэ, з царем своим Меняком преправившися през
Днепр и на три войска великие розделившися, одны до Литвы,
другие на Оодоле и до Волох, третие на Волынь. A так Литву,
Волохов, Оодоле и Волынь, вси панства зобрали и сплэндро
вали, але и сами нездоровы ушли, бо их Стефан, воевода воло
ский, наголову поразил и их царя поимал и волохом своим казал
розсечи его» [5, 214]. Гэты ўрывак змяшчае цікавуэ дэталь пры
апісанні каметы
– »праве на полнеба метлоэ своеэ заимуэчи».
Тут мы сутыкаемся з традыцыйным назовам каметы »мятла»,
які захаваўся ў беларусаў да ФФ ст. Народныя ўяўленні звязвалі
з’яўленне мятлы з вайной ці паморкам, а назоў тлумачыўся тым,
што няшчасці, якія выклікаэць каметы, змятаэць шмат лэдзей:
»Мятла толькі тагды зьяўляецца на небе, калі мае быць вялікая
вайна, што змятае шмат лэдзей»[9, 51].
Важнай падзеі ў рэлігійным жыцці Вялікага княства Літоўскага
заснаваннэ Вітаўтам уласнай мітраполіі
– папярэднічала сонеч
нае зацьменне, пра якое захавалася некалькі звестак, як, напры
клад, у »Румянцаўскім летапісе»: »Того же году (1399) на Благове
шение в понеделник на страстнои недели было знаме великое:
яко бы в обед время звезды явилися, как бы в полночи, и солнце
потемнело, и страх был великии на землэ Рускуэ. Того ж лета
Москва згорела и Смоленск. A князь великии Витовт вси вла
дыки Литовскои земли: полоцково, черниговщского, туровского,
луцково, володимерсково, и тым владыкам поставил в Великом
князстве Литовском митрополита на имя Григория з Болгарское
земли» [6, 209]. У гэтым урыўку перадаецца стаўленне лэдзей да
– »страх был велики».
Нябесныя знакі папярэднічалі не толькі падзеям, звязаным
з царкоўным жыццям, але і з жыццям свецкім. Ора каметы-
прадвеснікі смерці манарха згадваў яшчэ Іаан Дамаскін, адвяр
гаэчы пры гэтым магчымасць уплыву розных астранамічных
з’яў на ляс чалавека і грамадства (аб гэтым мы ўжо пісалі вы
шэй). У 1492 г. памірае кароль польскі і вялікі князь літоўскі
Казімір. Ягонай смерці папярэднічалі адразу некалькі нябесных
знаменняў: »7000 (1492) Иэня Казимирщ король умре, и наста
по немщ сынщ его Янщ Олбрахтщ. Оредвариша же смерть его
знамения небесная: около полной луны, декаврия, явишася
вщ полудни три солнци, потом же и звезда страшная, светяше
през два месяца по заходе солнца; а по смерти его и много Кра
ков погоре, и мор вщ Оолши по многихщ летех бысть» [2, 140].
Жвесткі пра знаменні перад смерцэ Казіміра змяшчаэцца так
сама ў М.
Стрыйкоўскага [11, 292]. Адрозненні, аднак, у тым, што
»Густынскі летапіс» размяшчае выявы трох сонцаў ля поўні, чаго
няма ў Стрыйкоўскага. Смерці манарха папярэднічала такая з’ява,
як гало
– аптычны эфект у выглядзе кола святла вакол свяціла,
сонца ці месяца; могуць утварацца і іншыя формы гало
– слупы,
дугі, крыжападобныя формы. Адной з формаў гало з’яўляецца
паргелій, калі на небе назіраэцца адно ці некалькі выяваў сонца.
Калі абапірацца на звесткі »Густынскага летапісу», то назіраемыя
выявы можна тлумачыць не як сонцы, а як адбіткі поўні. Карціну
нябесных прадвесцяў смерці Казіміра дапаўняе камета. Смерць
манарха заўжды крызіс для дзяржавы. Як паказваэць крыніцы,
астранамічныя з’явы сталі кепскімі прадвеснікамі не толькі для
пэўнай асобы, але і для дзяржавы ўвогуле, бо пасля страты ка
раля адбываецца шэраг надзвычайных падзей
– моцны пажар
у Кракаве і паморак на ўсяй тэрыторыі краіны. Хікава, што М.
Стрыйкоўскі нічога не паведмаляе пра гэтыя падзеі.
Вялікуэ небяспеку не толькі для Вялікага княства Літоўскага,
але і ўвогуле для ўсяго свету прадказваў на 1524 г. Францыск Ска
рына: »Сего году не будеть гибели солнца ани месеца, но бу
дет соштие всех седми звезд, блудяших во знамени небесном, в
Рибах, месеца февраля. Они же напотом, естли господь бог до
пустить, великое пременение царств, законов, лэдей и всех на
земли и во водах родяшихся быти знаменуэть, яковое ж пре
жде тым не бывало» [10, 96]. Оадставай для такога прадказання
стаў разлік даволі рэдкай з’явы
– параду планет. Як мы бачым,
Ф. Скарына ў сваім прадказанні прытрымліваецца хрысціянскай
традыцыі поглядаў на астранамічныя з’явы
– уся адбываецца
толькі па волі Бога.
Вельмі часта астранамічныя з’явы станавіліся прадвеснікамі
голаду і паморку. Так адбылося ў 1320 г.: »Року 1320. Две комете в
день Рожества Фристова, a три месяцы разом указалися, a кометы
ажь до остатнего дня месяца лэтого палали на небе, потом был
великий голод в Оолши, в Руси, в Литве и инших краинах при
леглых так, же лэдем зелия, коренья з земли и инших пакармов
не ставало, матки и отци убогие дети свои елий, иншие трупы
умерлых и розмаитые гнои и плэгавства лэдские ели, и голод
незносный свой тым усмирали навет: гды ишол хто, лэбо мужь
який сам, обо жона якая, хлопец або девка улицеэ, выпадали з
хат, з дворов иншие лэде, хватали и забивали и ели. Который
то голод две лете целых трвал» [5, 35]. Маштаб бедстваў вельмі
ўражвае. Экстрэмальнай сітуацыі ў грамадстве папярэднічаў
шэраг астранамічных з’яў незвычайнага характару. Вельмі
дзіўным падаецца назіранне адразу дзвэх камет на працягу двух
месяцаў. Можна меркаваць, што летапісец мог свядома сказіць
факты дзеля таго, каб падкрэсліць надзвычайнасць і вялізны
маштаб наступстваў. Надзвычайнасць падзей падкрэсліваецца
назіраннем адначасова з каметамі гало ў выглядзе трох месяцаў.
Нажаль, агульнае азначэнне для гэтага нябеснага свяціла не даз
валяе зразумець, ці мелася на ўвазе назіранне месяца ў розных
квадрах ці ў адной. Гэтая акалічнасць вельмі важная, бо захава
лася народнае павер’е, згодна з якім убачыць у сне спатканне
на небе маладзіка і ветаха прадказвала хваробу і смерць [1,
17]. Ж улікам гэтых фактаў мы маглі б рэканструяваць уяўленне
жыхароў Вялікага княства Літоўскага XVI ст. (а мо і ранейшае), у
адпаведнасці з якім гало ў выглядзе трох месяцаў (у розных ква
драх) з’яўлялася прадвеснікам смерці, паморку.
Вялікаму голаду ў Літве папярэднічалі некалькі астранамічных
з’яў 24 студзеня 1544 г.: »Року 1544. Яннуария 24 дня пред полу
днем слонце так ся было затмило, же на ножовое тылце тылко
его видати было рогами на заход, a потом обернулися тые роги
на всход слонца и две звезды, една белая, a другая чирвоная от
заходу указалися. Трвало тое затмене полтары годины, потым и
другое и третее затмене, a так едного року чотыри разы слонце
тмилося. Оотым тяжкий был в Литве голод, за решето жита рубль
гроший плачено»[5, 108–109]. Жвесткі пра гэтыя астранамічныя
з’явы, але без згадкі голаду, захаваліся ў »Летапісе Рачынскага»
[6, 171]. »Фроніка» М. Стрыйкоўскага таксама паведамляе пра гэ
тыя падзеі з удакладненнем, што вялікі голад быў у Вільні [11,
400]. Вельмі цікава тое, што »Фроніка Літоўская і Жамойцкая» па
ведамляе адразу пра 4 сонечныя зацьменні ў гэты год, аднак гэта
не адпавядае рэчаіснасці. У таго ж М. Стрыйкоўскага паведам
ляецца пра 2 сонечныя і 2 месячныя зацьменні [11, 400]. Фаця
і гэтыя звесткі не зусім дакладныя: даследчыкі вызначылі, што ў
1544 г. было адно сонечнае зацьменне (24.01.1544) і 3 поўныя
месячныя зацьменні (10.01.1544, 04.07.1544, 29.12.1544) [7, 118].
Акрамя таго, вартае ўвагі і паведамленне крыніц пра назіранне
дзвэх зорак падчас сонечнага зацьмення. Оаводле меркавання
Д.В. Свяцкага, гэта маглі быць планеты Венера і Меркурый [7,
У пісьмовых крыніцах прасочваецца яшчэ адна тэндэнцыя,
звязаная з назіраннем астранамічных з’яў,
– фіксацыя падзей
падчас пэўных рэлігійных святаў. »Слуцкі летапіс” паведамляе,
што 7 чэрвеня 1415 г. сонечнае зацьменне прыйшлося на дзень
святога Фядота: »В лето 6923. Месяца иэня 7 на святого Феодота
изгибе солнце и скрый луча своя от земля во 4 час дни в год
святой обедни, и звезды явилися как в ноши» [6, 73]. Жгаданае
вышэй сонечнае зацьменне 1399 г. адбылося на Благавешчанне.
Астранамічныя з’явы назіраліся ў 1320 г. на Раство Фрыстова.
Оадводзячы высновы, адзначым, што ў летапіснай традыцыі
Вялікага княства Літоўскага добра прасочваецца сувязь паміж
астранамічнымі з’явамі і падзеямі ў жыцці дзяржавы і грамад
ства. Астранамічныя з’явы выступаэць у якасці вышэйшых
знакаў, боскіх знаменняў, прадвеснікаў розных няшчасцяў, якія
мелі агульнадзяржаўны характар і распаўсэджваліся на ўся гра
мадства. Успрыманне астранамічных з’яў летапісцамі (можна
меркаваць, што яно адлэстроўвала ў пэўнай ступені погляды
ўсяго грамадства) знаходзілася пад уплывам народнай і кніжнай
традыцый.
Літаратура
Беларускі народны соннік / Уклад. і прадм. У. Васілевіча. Мінск: ВХ
Густынская летопись / Оолное собрание русских летописей. Т. 40.
Спб.: Дмитрий Буланин, 2003.
Дамаскин Иоанн. Источник знания. Спб.: Наука, 2006.
Добровольский, В. Н. Смоленский этнографический сборник. Ч. 1.
Спб.: Тип. Е. Евдокимова, 1891.
Оолное собрание русских летописей. Т. 32. Фроники: Литовская и
Жмойтская, и Быховца. Летописи: Баркулабовская, Аверки и Оан
цырного / Сост., авт. предисл. и ред. т. Н.Н. Улашик. М.: Наука, 1975.
Оолное собрание русских летописей. Т. 35. Летописи Белорусско-
литовские / Сост., авт. предисл. и ред. т. Н. Н. Улашик. М.: Наука, 1980.
Святский, Д.О. Астрономия Древней Руси. Автор предисловия, ком
ментариев и дополнений М.Л. Городецкий. М.: НО ИД Русская па
норама, 2007.
Святский, Д.О. Оод сводом хрустального неба. Очерки по астраль
ной мифологии в области религиозного и народного мировоззре
Сержпутоўскі, А.К. Русальная нядзеля. Орымхі і забабоны беларусаў-
палешукоў. Склад., уступ. арт., пасляслоўе, навук. рэд., літ. апрац. У.К.
Касько. Мінск: Выш. шк., 2009.
Скарына, Ф. Творы: Орадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты,
пасхалія. Уступ. арт. падрыхт. тэкстаў, камент., слоўнік А.Ф. Коршуна
ва, паказальнікі А.Ф. Коршунава, В.А. Чамярыцкага. Мінск: Навука і
тэхніка, 1990.
Stryjkowski M. Kronika polska, litewska, żmodzka i wszystkiej Rusi
Macieja Stryjkowskiego. Т. 2. Warszawa, 1846.
Галіна Флікоп
(ЕГУ, г. Вільнэс)
НТЭРОРЭТАХыЯ ВО
РАЖАЎ
АДЖІВІ
ЧАСНы
АСТАХТВЕ
In this article there is examined the problem of interpretation of repre
sentatives of the Radzivil family in the contemporary Belarusian �ne art.
There are analyzed the most interesting paintings and works of graphic
arts where the famous historic personages are pictured in a new fashion.
In this article there is also touched upon a question of recomprehension
and use in the contemporary art the �gures, iconography, compositions
of Radzivils portraits from their Niasvizh collection, engravings from the
album “Icones familial dukalis Radzivillance”.
Інтэрпрэтацыя гістарычных вобразаў у выяўленчым ма
– з’ява досыць распаўсэджаная для еўрапейскай куль
туры. Асабліва актуальным гэта стала з ФІФ ст., што выклікана
станаўленнем на хвалі рамантызму гістарычнага жанру, які і
абумовіў зварот мастакоў да вобразаў рамантычнага і гераічнага
мінулага.
Для выяўленчага мастацтва постсавецкай Беларусі харак
тэрны зварот да героіка-рамантычнага мінулага часоў Вялікага
княства Літоўскага. Асаблівай папулярнасцэ карыстаэцца сэ
жэты і асобы ФVІ ст., стагодзе, якое ў свядомасці беларускага на
рода ўкаранілася як »Жалаты век». Сучасныя беларускія аўтары
звяртаэцца да падзеяў Аршанскай бітвы, да вобразаў Ска
рыны, Льва Сапегі, Сымона Буднага, Мікалая Радзівіла Чорнага,
Радзівіла Сіроткі, Барбары Радзівіл і Жыгімонта Аўгуста і інш.
Асобна варта спыніцца на прадстаўніках роду Радзівілаў і
інтэрпрэтацыі іх вобразаў у сучасным выяўленчым мастацтве
Беларусі. Такі шырокі зварот беларускіх творцаў да гэтай
тэматыкі, відаць, абумоўлены гістарычнай значнасцэ самога
рода Радзівілаў, асобныя прадстаўнікі якога істотна паўплывалі
на падзеі мінуўшчыны. А таксама з шматлікімі з іх звязаны раз
настайныя рамантычныя легенды, якія і натхняэць мастакоў на
працягу некалькіх стагоддзяў і спрыяэць уся новай інтэрпрэтацыі
вобразаў Радзівілаў.
Оры гэтым інтэрпрэтацыя вобразаў мінулага базуецца не
толькі на фантазіі мастака, які распрацоўвае твор, а і на матэ
рыялах разнастайных гістарычных дакументаў, тэкстах легендаў,
візуальных крыніцах. Гэта абумоўлівае »пазнавальнасць»
гістарычнага персанажу, вобраз якога можа быць увасоблены
па-новаму.
Натуральна, што сучасныя аўтары, як было адзначана вы
шэй, выкарыстоўваэць іканаграфічныя матэрыялы ў якасці
інфармацыйнай гістарычнай крыніцы. Найбольш каштоўным
пратографам для распрацоўкі дадзенай тэмы з’яўляэцца парад
ныя жывапісныя партрэты з нясвіжскай калекцыі Радзівілаў, якія
ствараліся з натуры і захавалі аблічча партрэтаванай асобы.
На творах калекцыі варта больш падрабязна спыніцца, бо
менавіта яны паўплывалі ў той ці іншай ступені на ўсе больш
познія трактоўкі вобразаў Радзівілаў у выяўленчым мастацтве
Беларусі, Літвы, Оольшчы і іншых краін.
Калекцыя пачала стварацца ў ФVІІ ст. Як адзначаэць
даследчыкі: »Орадстаўнікі магнатэрыі і шляхты вялікуэ ролэ
надавалі роду, сям’і, памяць аб прадстаўніках якіх павінны былі
данесці да нашчадкаў партрэтныя галерэі продкаў. Як сведчаць
літаратурныя крыніцы, якраз у гэты час складваэцца асобныя
значныя зборы партрэтных выяў у шляхецкіх рэзідэнцыях» [2,
212]. Такім чынам, стварэнне партрэтнай калекцыі мела кан
крэтныя мэты: данесці да нашчадкаў роду аблічча іх продкаў, і
таму відавочна, што ствараліся партрэты не толькі жывых на той
час асобаў, але і памерлых, каб захаваць памяць і пра іх. Нату
ральна, што ў якасці інфармацыйнай крыніцы больш каштоўнымі
з’яўляэцца партрэты, створаныя з натуры. Фактычна з таго часу,
як пачалося фарміраванне калекцыі, ствараліся партрэты ўсіх
прадстаўнікоў роду і тых, хто ўваходзіў да іх у сваяцтва.
Жасяродзімся на больш значных творах калекцыі, якія, да
рэчы, выкарыстоўваэцца і сучаснымі аўтарамі пры распрацоўцы
вобразаў Радзівілаў.
Адным з першых твораў калекцыі з’яўляецца партрэт Юрыя
Радзівіла (1480–1541), створаны на мяжы ФVІ і ФVІІ ст. невядо
мым мастаком [мал. 1]. Ж прыведзеных лічбаў відавочна, што
партрэт не з’яўляецца прыжыццявым адлэстраваннем асобы.
У гэты час фармавання сармацкага партрэту выявы мужчын ча
ста прадстаўляліся ў абліччы рыцара: »Вобраз воіна, заступніка
каралеўскай улады і дзяржавы, веры, роду, сям’і, жанчыны быў
папулярны ў грамадстве, што не толькі адпавядала тагачасным
ідэалам, але і адлэстроўвала важнуэ рысу сармацка-шляхецкай
культуры, станаўленне якой якраз адбывалася ў гэтыя часы» [2,
Таксама важным для нашага разгляду з’яўляецца партрэт Ка
тажыны і Марыі Радзівіл, напісаны ў 1646 г. Іаганам Шрэтэрам
немцам па паходжаннэ, які ў першай палове ФVІІ ст. працаваў
на тэрыторыі Беларусі. На парным партрэце адлэстраваны дзве
жонкі Януша Радзівіла: нябожчыца Катажына з роду Оатоцкіх
і жывая ў час стварэння партэта Марыя Лупу. Хікава, што па
мерлая Катажына паказана ў яркай чырвонай сукенцы, а жывая
– у чорнай [мал. 5]. Оры гэтым нябожчыца памешчана
на другі план. Верагодна, мастак выкарыстаў такі прыям, каб не
Над партрэтамі калекцыі працавалі ў розныя часы розныя
мастакі, імяны некаторых з іх дагэтуль застаэцца невядомымі,
асабліва гэта датычыцца творцаў ФVІІ ст. Так, застаецца невы
светленым аўтарства партрэта Альбрэхта Станіслава Радзівіла
[мал. 6], напісанага ў 1640 г.
Большасць партрэтыстаў, якія працавалі пры двары Радзівілаў,
былі запрошаны з-за мяжы і ўнеслі ў свае творы характэрныя
рысы розных еўрапейскіх школ таго часу, што і дае магчымасць
убачыць у працах рысы нямецкага, фламандскага або галандскага
мастацтва. Так, рысы галандскага мастацтва прасочваэцца і ў не
каторых творах, аўтарства якіх вядома. Гаворка ідзе пра партрэты
Уладзіслава Дамініка Жаслаўскага-Астрожскага і Януша Радзівіла
[мал. 7], датуемых 30-мі гадамі ФVІІ ст. Іх аўтарам з’яўляецца Бар
таламей Стробэль, прыдворны жывапісец Уладзіслава ІV.
Гэтыя партрэты з нясвіжскай калекцыі Радзівілаў важныя для
нашага разгляду, бо менавіта на іх аснове ствараліся працы сучас
ных беларускіх мастакоў, якія па-новаму інтэрпрэтуэць вобразы
знакамітых гістарычных асобаў. Таксама разгледжаныя вышэй
творы сведчаць пра тое, што партрэты для калекцыі пісаліся як
прыжыццявыя, так і пасмяротныя; як адзіночныя, так і парныя;
яны выконваліся мясцовымі, а часцей запрошанымі мастакамі з
розных краін Еўропы.
Аднак неабходна адзначыць, што шматлікія жывапісныя
арыгіналы не зберагліся, а ўяўленне пра іх можна атрымаць з
рэпрадукцый [мал. 2, 3], створаных для альбому »Icones familial
dukalis Radzivillance” (“Выявы роду князяў Радзівілаў», Нясвіж,
1758 г.), што ўклэчае 165 медзярытаў, праца над якімі працягва
лася каля 13 гадоў на нясвіжскім двары запрошанымі мастакамі
і гравярамі. Альбом быў надрукаваны ў 1758 г. ў нясвіжскай
друкарні накладам 50 паасобнікаў. Оа словах даследчыкаў:
»Альбом “Выява роду князяў Радзівілаў” паклаў пачатак пашы
раным у нашы дні выданням па мастацтве. Ва ўсходнеславянскай
кніжнай графіцы манументальная серыя партрэтаў у адным
выданні не мае аналогій» [4, 102]. Мэта альбому была такая ж,
як і жывапіснай партрэтнай калекцыі
– увекавечыць свой род.
Оартрэты выкананы ў тэхніцы медзярыту. Над серыяй працавалі
некалькі мастакоў, але імяны іх не вядомы. Таксама няма зве
стак, хто з іх якія партрэты выканаў. В.Ф. Шматаў вылучыў 3
стылістычныя групы. Вядома, што ў якасці гравяра над партрэтамі
працаваў Гершка Ляйбовіч.
Ора тое, што над серыяй працавала некалькі мастакоў, свед
чыць кантракт, падпісаны паміж Міхалам Казімірам Радзівілам і
гравярамі, ад 19 кастрычніка 1747 г. Аднак на нясвіжскім двары
праца над партрэтамі ўжо ішла. У дакументах згадваэцца Гершка
Ляйбовіч, яго бацька Лейба Жыскаловіч, »Лейба-эвелір», Казімір
Дамінік Гескі старэйшы, які »адтушаваў» 15 партрэтаў (хутчэй за
ўся, на падставе жывапісных партрэтаў нясвіжскай галерэі ян
зрабіў падрыхтоўчыя малэнкі да гравэр), і Валодка, які ў 1755
годдзе выконваў працы »на бляшанцы» (медзярыты) [4, 104].
У XVIII ст. ў Нясвіжы ў Радзівілаў працавалі мастакі Мікалай
Струмецкі, Антоні Сушчэўскі, Стэфан Хыбульскі, Ёган Фрыдэрык
Дзіц і інш. Большасць гэтых мастакоў былі партрэтыстамі.
Гравэры даэць ўяўленне не толькі пра аблічча прадстаўнікоў
роду, а і пра тагачаснае адзенне шляхты, аксэсуары, дэталі аз
даблення. Асабліва выразна гэта прасочваецца на жаночых
партрэтах, дзе акрамя вопраткі можна добра разгледзець дэталі
галаўнога ўбору, упрыгожанні, прычоску (партрэт Ганны Радзівіл
з роду Сапегаў, Альжбэты Эўфіміі Радзівіл з роду Вішнявецкіх,
Альжбэты Радзівіл з роду Шыдлавецкіх, Элеаноры Радзівіл з роду
Астрожскіх і інш.).
Гэтыя медзярыты, як найбольш распаўсэджаная
іканаграфічная крыніца, неаднаразова на працягу наступных
стагоддзяў выкарыстоўваліся мастакамі.
Натуральна, што існавалі і іншыя партрэтныя выявы Радзівілаў,
некаторыя з якіх былі выкананы замежнымі мастакамі. Напры
клад, вядомым творам з’яўляецца гравэра Кіліяна (пачатак
ст.) з адлэстраваным на яй Радзівілам Сіроткам [мал. 4].
Такім чынам, асноўнымі творамі, якія захавалі аблічча
Радзівілаў, з’яўляэцца жывапісныя партрэты з Нясвіжскай
калекцыі і медзярыты з альбому »Выявы роду князяў Радзівілаў»,
якія былі выкананы як рэпрадукцыі да жывапісных арыгіналаў.
Сучасныя беларускія мастакі, якія імкнуцца ў сваіх тво
рах увасобіць вобразы Радзівілаў, у той ці іншай ступені
выкарыстоўваэць названыя вышэй крыніцы. Сярод такіх творцаў
варта вылучыць графікаў Оаўла Татарнікава, Міколу Купаву, Ры
гора Сітніцу, Арлена Кашкурэвіча,
жывапісца Ўладзіміра Тоўсціка
Напрыклад, аналіз твораў кніжнай ілэстрацыі сучаснага бе
ларускага мастака Оаўла Татарнікава, выкананых для серыі Ана
толя Бутэвіча »Сем цудаў Беларусі» [1], сведчыць пра выкары
станне аўтарам разнастайных іканаграфічных крыніцаў больш
ранняга часу. Ілэстрацыя »Радзівілы» з кнігі »Адвечны покліч
Радзімы» (Мн., 2004) з’яўляецца цудоўным прыкладам мастац
кай інтэрпрэтацыі вобразаў знакамітых гістарычных дзеячаў
са славутага магнацкага роду. Орычым гэтаму пераасэнса
ваннэ, што важна адзначыць, у значнай ступені спрыяе цікавае
кампазіцыйнае і каларыстычнае вырашэнне [мал. 10]. Аўтар не
парушае іканаграфіэ вобразаў Радзівілаў, вядомуэ ўсім па іх
партрэтах з Нясвіжскай калекцыі, а гарманічна ўклэчае іх ў свой
Спынімся на гэтай ілэстрацыі больш падрабязна. У правым
баку размешчана партрэтная група, якая ўклэчае выявы Януша
Радзівіла, Мікалая Радзівіла Чорнага, Юрыя Радзівіла і інш.
Оараўнанне іх з жывапіснымі партрэтамі з Нясвіжскай калекцыі
і гравэрамі з альбому »Выявы роду князяў Радзівілаў» свед
чыць пра тое, што гэтымі крыніцамі і карыстаўся О. Татарнікаў.
Больш верагодна, што ўся ж ян выкарыстоўваў жывапісныя пра
тографы, а не графічныя, на карысць чаго гаворыць не толькі
іканаграфічнае падабенства і адпаведнасць у дэталях, але і ка
ларыстычнае вырашэнне [мал. 1, 10]. Таксама трэба падкрэсліць,
што сучаснаму беларускаму мастаку прасцей выкарыстоўваць
рэпрадукцыі жывапісных твораў з-за іх больш шырокай
распраўсэджанасці ў выданнях па мастацтву і альбомах, чым
творы графікі, якія значна радзей рэпрадукуэцца, пра што свед
чыць адпаведная колькасць выданняў.
Адносна партрэта Мікалая Крыштофа Радзівіла Сіроткі з гэ
тай жа партрэтнай групы ілэстрацыі варта адзначыць, што яна,
верагодна, была створана пад уплывам медзярыта Кіліяна па
чатку ФVІІ ст. Ва ўсялякім разе, параўнанне сведчыць пра больш
істотнае падабенства паміж вобразам з твора Татарнікава і гэ
тай гравэрай, чым з медзярытам з альбому »Выявы роду князяў
Радзівілаў» [мал. 3, 4, 10].
Ж левага боку ілэстрацыі размешчана выява Барбары
Радзівіл. Хікава адзначыць, што для стварэння яе вобразу ў
якасці першаўзора былі выкарыстаны не тыя ж крыніцы, што для
іншых партрэтаў гэтага твора. Оратографам паслужыла польская
гравэра 1834 года, створаная ў традыцыях рамантызму [мал. 9].
Вопратка і аксэсуары на гэтым творы і, адпаведна, на ілэстрацыі
Татарнікава не адпавядаэць ФVІ ст., часу жыцця Барбары. Аднак
рамантычны вобраз, створаны на польскай гравэры, вытанча
насць і прыгажосць выявы, відаць, і абумовілі зварот белару
скага мастака менавіта да гэтай крыніцы [мал. 9, 10].
Оартрэтнымі медзярытамі з нясвіжскага радзівілаўскага
альбому карыстаўся Мікола Купава (па словах мастака) [5]
калі працаваў над творам »Радзівілы» (умоўная назва яшчэ не
скончанага твору), на якім прысутнічаэць тры гістарычныя
асобы: Мікалай Радзівіл Чорны, Мікалай Радзівіл Руды і Барбара
Радзівіл. Безумоўна, аўтар не імкнуўся да дакладнага партрэтнага
падабенства, а па-мастацку пераасэнсаваў гэтыя вобразы, аднак
характэрныя рысы, паказ вопраткі ўласцівы персанажам твора
(пакуль няскончанага).
Хікавым прыкладам своеасаблівага ўклэчэння жывапісных
партрэтаў ФVІІ ст. з’яўляецца праца Рыгора Сітніцы »Рэха даўніх
часоў». Як адзначыў Б.А. Лазука, у гэтай працы прадэманстра
вана характэрнае для постмадэрнісцкай культуры цытаванне,
апеліраванне да пэўнай гістарычнай эпохі [3]. Не патрабуецца
грунтоўнага вывучэння, каб убачыць »працытаваныя» ў творы
Р. Сітніцы партрэты Катажыны Радзівіл (з парнага партрэта Ка
тажыны і Марыі Радзівіл), Юрыя Радзівіла, Альбрэхта Станіслава
Радзівіла, Януша Радзівіла, прааналізаваныя ў дадзеным арты
куле вышэй [мал. 1, 5–8].
Аднак такое ўклэчэнне старажытных партрэтаў не змян
шае арыгінальнасці сучаснага твора і не зніжае яго мастацкіх
вартасцяў. Арыгінальнасць кампазіцыі, адзінства каларыстыч
нага вырашэння, выразная аўтарская манера творцы спрыяэць
таму, што твор выглядае цэльным і дасканалым.
Оадобны прыям цытавання назіраецца ў акварэльных працах
Рыты Хімохавай »Ж роду Радзівіл» [мал. 16–18]. Оры гэтым, што
цікава адзначыць, мастачкай
выкарыстаны амаль тыя ж партрэт
ныя выявы [мал. 5, 16–18], што і Р. Сітніцам, аднак праца выгля
дае арыгінальна і ні ў якай ступені не паўтарае твор вядомага
графіка.
Лаканічнасцэ і выразнасцэ вылучаецца твор Арлена
Кашкурэвіча »Барбара Радзівіл». Для стварэння вобраза бела
рускай прыгажуні ФVІ стагодзя мастак, па ўсяй верагоднасці,
карыстаўся замежнай гравэрай [мал. 14, 15]. Аднак настрой
твора зусім іншы. Стромкія гатычныя скляпенні, у асяроддзі
якіх размешчана выява Барбары, ствараэць эмацыйнуэ на
пружанасць і надаэць вобразу трагічнасць. Гэты настрой працы
ўзмацняецца колеравым вырашэннем праз спалучэнне шэрага
фона інтэр’ера і чырвані вопраткі гераіні.
Сярод жывапісных твораў, дзе інтэрпрэтаваны вобраз аднаго
з Радзівілаў, можна назваць »Оартрэт Радзівіла Сіроткі», выка
наны Уладзімірам Тоўсцікам для ратушнага музея ў Нясвіжы.
Оараўнанне партрэта з вядомымі іконаграфічнымі крыніцамі
сведчыць пра зварот аўтара да апошніх. Верагодна, мастак
карыстаўся ўжо ўзгаданай гравэрай Кіліяна. На карысць гэтага
гаворыць падабенства паміж двума творамі [мал. 4, 13]. Оартрэт
напісаны ў традыцыях сарматызму, пра што сведчыць адпавед
ная кампазіцыя, атрыбуты.
Такім чынам, сучасныя беларускія аўтары, творча пераа
сэнсоваэчы і па-мастацку інтэрпрэтуэчы вобразы Радзівілаў,
выкарыстоўваэць іканаграфічныя крыніцы для больш »паз
навальнага» іх ўвасаблення. Ж разгледжаных прыкладаў
відавочна, што для мастакоў уласціва грунтоўнае вобразнае пе
раасэнсаванне першакрыніц, а адпаведна і вобразаў Радзівілаў
Татарнікаў), уклэчэнне пэўных элементаў з пратографа ў
новы твор (Р. Сітніца, Р. Хімохава), частковае вобразнае запазыч
Оа названых прыкладах выкарыстання старажытных
жывапісных і гравэрных партрэтаў сучаснымі мастакамі можна
зрабіць высновы, што праца з іканаграфічнымі крыніцамі
з`яўляецца неад`емным этапам пры фармаванні ідэйнай
канцэпцыі і распрацоўцы мастацкага вобразу твора на
гістарычнуэ тэматыку. Таксама трэба адзначыць, што
інтэрпрэтацыя гістарычных вобразаў ў творах выяўленчага
мастацтва можа ажыццяўляцца па-рознаму, у залежнасці ад
аўтарскай задумы, методыкі вядзення працы над творам, фантазіі
і здольнасцяў аўтара.
Літаратура і крыніцы
Бутэвiч, А. Адвечны покліч Радзімы: Для мал. і сярэд. шк. узросту. Іл.
О. Татарнікава. Мінск: УО Мінская фабрыка каляровага друку, 2004.
(Сем цудаў Беларусі).
Лазука, Б.А. Гісторыя беларускага мастацтва:
2 т.
Т.
Оершабыт
– ФVII стагоддзе. Мінск: Беларусь, 2007.
Лазука, Б.А. Гісторыя беларускага мастацтва:
2 т.
Т. 2.: XVIII
– пача
так XXI стагоддзя. Мінск: Беларусь, 2007.
Шматаў, В.Ф. Мастацтва беларускіх старадрукаў (XVI–XVIII стст.).
Мінск: Тэхналогія, 2000.
Асабісты архіў. Інтэрв’э з Міколам Купавам. 26.01.2007.
Асабісты архіў. Фотакопіі твораў сучасных беларускіх мастакоў.
Радзівілы
– Нясвіжскія каралі: камплект паштовак
– 12 штук.
Укладальнік і аўтар тэкстаў М. Багадзяж. Трыяль.
Icones familiae ducalis Radivilianae... National digital library

Невядомы мастак.
Оартрэт Юрыя Радзівіла.
Канец ФVІ – пач. ФVІІ ст.
Гершка Ляйбовіч (?).
Оартрэт Мікалая Крыштопа
Радзівіла Сіроткі. Выявы роду
князяў Радзівілаў. Нясвіж, 1758 г.
Гершка Ляйбовіч (?).
Оартрэт Юрыя Радзівіла. Выявы
князяў Радзівілаў, Нясвіж, 1758 г.
Кіліян. Оартрэт
Мікалая Крыштопа Радзівіла
Сіроткі. Оач. ФVІІ ст.
І. Шрэтэр.
Оартрэт Катажыны
і Марыі Радзівіл.
1646 г.
мастак. Оартрэт
Альбрэхта
Станіслава Радзівіла.
1640 г.
Р. Сітніца. Рэха даўніх часоў. 1992 г.
Б. Стробэль.
Оартрэт Януша Радзівіла.
1630-я гг.
О. Татарнікаў. Радзівілы. Ілэстрацыя да кнігі А. Бутэвіча
»Адкуль наш род», 2004 г.
Оартрэт Барбары Радзівіл. 1834 г.
Тоўсцік У.
Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка.
Оартрэт
Барбары Радзівіл.
А. Кашкурэвіч. Барбара Радзівіл, 1996 г.
Хімохава Р.
Ж роду Радзівіл, трыпціх, 2009 г.
Яўген Уласавец
(БДУ, г. Мінск)
РАДВАДЖІХЕ
І ДВАРАНСТВА
Ў ОАДЖЕЯФ 1855–1865
гг.
In 1855, when Alexander II became the emperor of Russian Empire, pol
ish people from Belorussian and Lithuanian province had great hopes
for the quick ending of discriminating politics that had been started in
the country after the revolt of 1830–1831 years had been put down.
Marshals of the nobility who tried to in�uence the Russian government
policy in the country played an exceptional role in the creation of the
new model of Polish-Russian relations. But the futility of this attempts
became totally clear in 1860, and this encouraged
some of the marshals
of the nobility to take part in the antigovernmental activities before and
during the revolt of 1863. The Russian government responded with
stantial repressions
which had
crucial in�uence on the institute of mar
shals of
nobility.
Сярэдзіна 50-х гадоў XIX стагодзя стала своеасаблівым пера
ломным момантам у адносінах паміж расійскім урадам і грамад
ствам заходніх акраін імперыі. Смерць Мікалая I, самаўладнае
панаванне якога было відавочным крокам назад у развіцці
Расійскай імперыі, і прыход да ўлады Аляксандра II былі з
энтузіязмам успрыняты польскай грамадскасцэ, якая ўскладала
на новага цара вялікія спадзяванні.
Ж асобай новага цара звязвалі хуткае завяршэнне
дыскрымінацыйнай палітыкі ў дачыненні польскага насельніцтва
Літвы і Беларусі. Дабіцца выканання сваіх патрабаванняў два
ранства беларуска-літоўскіх губерняў мусіла пры дапамозе ле
гальных сродкаў
– праз дзейнасць дваранскіх сходаў. Жгодна
расійскаму заканадаўству, памешчыкі мелі права абмяркоўваць
на губернскіх дваранскіх сходах пытанні, якія датычыліся мясцо
вага жыцця, і паведамляць праз губернскіх прадвадзіцеляў два
ранства аб ўласных патрэбах губернатару і міністру ўнутраных
спраў, ў асабліва важных выпадках
– нават расійскаму імператару
[13, 142; 15, 1; 17, 27–28]. Акрамя калектыўных прашэнняў ад імя
ўсіх прысутных пад час дваранскага сходу, прадвадзіцелі дваран
ства, як павятовыя, так і губернскія, маглі самастойна зносіцца
адпаведна з сітуацыяй з вышэйшай уладай [4, 135; 5, 33].
У сувязі з гэтым значна ўзвысілася роля прадвадзіцеляў два
ранства як пасрэднікаў паміж шляхецкім колам і ўрадам. Так, пе
рад выбарамі 1856 г. былі папулярны ідэі аб тым, што ў час, калі
патрэбна »jedność serc i umyslów», асаблівуэ ўвагу неабходна
надаваць падбору кандыдатаў на пасаду прадвадзіцеляў два
ранства. Оадкрэслівалася, што кіравацца пры выбары трэба не
столькі заможнасцэ кандыдата, колькі ўпэўненасцэ ў тым, што
гэтая асоба стане сумленна працаваць на карысць усяго дваран
скага грамадства, не шкадуэчы нават сваяй маямасці [22, 36–37].
Фваля падачы адрасаў пачалася хутка пасля ўзыходжання на
сталец Аляксандра II. Адным з першым быў адрас ад памешчыкаў
Віленскай губерніі на чале з губернскім прадвадзіцелем два
ранства Аляксандрам Дамейкам. Ён стаў узорам для астатніх
губерняў. У адрасе патрабавалася дазволіць рамантаваць старыя
і будаваць новыя касцялы з утварэннем пры іх парафій, перавесці
школы на польскуэ мову выкладання, адчыніць ў Оолацку ці
якім-небудзь іншым месцы віленскай губерніі універсітэт. Аднак
адрас не быў прыняты расійскім царом і быў вернуты назад, з
пісьмовым уведамленнем, што цар, ведаэчы яго змест, аддаў за
гад адаслаць яго з выражэннем свайго незадаволення [16, 91].
Варта адзначыць, што гэтыя патрабаванні цалкам адпавядалі
планам эміграцыйных колаў, якія імкнуліся шляхам пэўнага аба
саблення края праз вяртанне яму тых устаноў і парадкаў, што
існавалі ў часы Аляксандра I, дабіцца трывалага зліцця беларуска-
літоўскіх губерняў з аўтаномным Харствам Оольскім [9, 561–562].
Справа, звязаная з аднаўленнем універсітэта, атрымала
чарговы віток у сувязі з візітамі Аляксандра II у заходнія
губерніі. На губернскім сходзе ў Вільні на пачатку 1859 года
ізноў абмяркоўваўся план падачы адраса, аднак губернскі
прадвадзіцель Аляксандр Дамейка, пад ціскам новага генерал-
губернатара У. І. Назімава, здолеў пераканаць сваіх грамадзян
у тым, што публічнае выступленне з падобнай ініцыятывай
Ігнараванне царом патрабаванняў мясцовай эліты пры
вяло да пачуцця разчаравання ў дачыненні Аляксандра II,
якое нарастала сярод дваранства. Гэтае разчараванне прык
метна праявілася напярэдадні другога візіта Аляксандра II у
Вільнэ, запланаванага на восень 1860 года. Оад час з’езду
частка прадвадзіцеляў дваранства на чале з трокскім павято
вым прадвадзіцелем дваранства Лэдвікам Яленскім выступіла
супраць арганізацыі балэ ў гонар цара, спасылаэчыся на не
дахоп сродкаў і адсутнасць якога-небудзь поваду для ўдзячнасці
з боку насельніцтва беларуска-літоўскіх губерняў. Аднак загад
генерал-губернатара, падтрыманы Янам Тышкевічам, быў пры
няты большасцэ прадвадзіцеляў, якія паставілі свае подпісы на
запрашэнні, адасланым віленскім павятовым маршалкам да зна
ходзячыхся ў Оецярбургу губернскіх прадвадзіцеляў Аляксандра
Дамейкі (віленскі) і Каліста Ажэшкі (гродзенскі),
– з тым, каб тыя
злажылі да трону ад імя трох губерняў запрашэнне на баль [1,
Орыезд расійскага імператара дваране зноў вырашылі вы
карыстаць дзеля дасягнення сваіх даўніх мар. Аднак пад ціскам
з боку ўлад пазіцыі прадвадзіцеляў дваранства і шляхты, якія
з’ехаліся ў Вільні напярэдадні царскага візіту, разыйшліся. Адрас
падтрымалі ўсе, за выклэчэннем губернскага, прадвадзіцелі
дваранства віленскай губерніі. Але і сярод іх двое: віленскі
– Ян
Тышкевіч і вілейскі
– Мечыслаў Тукалла, выказалі пэўнуэ перас
цярогу рашучым староннікам падачы адрасу, сярод якіх неаб
ходна адзначыць троцкага павятовага прадвадзіцеля Лэдвіка
Яленскага і ковенскага павятовага прадвадзіцеля Лэдвіка
Жылінскага. Апошні аргументаваў свая рашэнне тым, што раз
мова ідзе не столькі пра вынік падачы адрасу, колькі пра тое, што
за мяжой даведаэцца »że my nie jesteśmy Moskalami». Вельмі
непаслядоўная пазіцыя Аляксандра Дамейкі, які спачатку выразіў
згоду на падачу адрасу, але пад ціскам генерал-губернатара
Уладзіміра Назімава хутка ад гэтага намеру адмовіўся, прымусіла
астатніх прадвадзіцеляў узяць з яго прыклад [22, 75–76].
Тым часам падзеі ў Харстве Оольскім пачалі прымаць не
чаканы абарот. Дэманстрацыя, арганізаваная 15 лэтага, скон
чылася разгонам з прымяненнем зброі, у выніку чаго загінула
5 чалавек. Гэтыя трагічныя падзеі рэхам разнесліся ў беларуска-
літоўскіх губернях. Хікава эвалэцыя поглядаў віленскага павя
товага прадвадзіцеля дваранства графа Яна Тышкевіча, які яшчэ
зусім нядаўна быў прыхільнікам урачыстага вітання Аляксандра
II пад час яго візіта. Як адзначалі сучаснікі, Ян Тышкевіч спа
чатку не выказваў »враждебных правительству стремлений»,
аднак ажаніўшыся ў 1860 годзе на графіне Ізабэле Тышкевіч,
заўзятай патрыятцы, выхаванай ў Варшаве, ян, пад уздзеяннем
жонкі, пачаў імкнуцца браць прыклад з графа Жамойскага, куміра
палякаў [1, XLV–XLVI].
Яшчэ ў лэтым 1861 года на прыяме ў сваім палацы ў Вільні ян
дэманстратыўна не аказаў належнай пашаны віленскаму генерал-
губернатару У.І. Назімаву, пасадзіўшы яго побач з настаўнікам
Янкоўскім, які прымаў удзел у дзейнасці канспірацыйнай
арганізацыі Віткоўскага [19, 32]. Ім жа была арганізавана 2
сакавіка 1861 г. ў касцяле Св. Яна паніхіда па забітым пад час
дэманстрацый ў Варшаве, на якой прысутнічалі шырокія пласты
– ад найбуйнейшых »польскіх» землеўладальнікаў і
заканчваэчы рамеснікамі [14, 56; 20, 30; 21, 25 ]. На гэтым наба
жэнстве прысутнічаў і Аляксандр Дамейка, які потым прызнаўся
Назімаву, што сваяй прысутнасцэ хацеў устрымаць тых, хто
імкнуўся перайсці рысу дазволенага [1, 26–27].
Дарэчы, у гэты час у краі шырока распаўсэдзілася ідэя так
званага »примирения пана с мужиком», уз’яднання ўсіх слаяў
грамадства з мэтай узмацнення нацыянальна-вызваленчых
сіл. Оаслядоўным прыхільнікам дадзенай ідэі з’яўлялася і сям’я
графа Тышкевіча. У сваяй сядзібе ў Бяльмонтах ян разам жонкай
наладжваў народныя гулянні з польскім нацыянальным харак
тарам, на якіх знатныя паненкі танцавалі з рамеснікамі, »в видах
сближения с народом для предстояшего восстания», польскія
Вялізнае значэнне бравіравання віленскім павятовым
прадвадзіцелем дваранства мясцовай ўлады неаднаразова
падкрэслівалі самі прадстаўнікі расійскай адміністрацыі, адзна
чаэчы, што »после польско-патриотических сцен, в Вильне
разы
гранных графом Яном Тышкевичем, доселе боязливая слу
жашая молодяжь ободрилась, перестала прятаться, явно при
ставая к уличным беспорядкам», а »мир ополяченных чиновни
ков пришял к убеждениэ, что польская справа стала на твярдуэ
почву, если сами вельможные паны так бесцеремонно-дерзко
уже выступаэт против правительства» [12, 135–136].
На Вялікдзень Ян Тышкевіч разам са сваімі даверанымі, каб
здабыць прыхільнасць ніжэйшых слаяў грамадства, замовіў стол
на 1500 асоб для частавання простага лэду і рамеснікаў. Аднак
У.І. Назімаў, каб пакончыць з антыўрадавай прапагандай з боку
Тышкевіча, хадатайнічаў аб вызваленні яго ад займаемай пасады
і распарадзіўся аб яго высылцы з Вільні ў родавы маянтак Вака
(цяпер у межах Вільні) і ўсталяванні за ім паліцэйскага нагляду. У
1862 г. былы прадвадзіцель дваран віленскага павета, дзякуэчы
сваім знаямствам у вышэйшых колах улады, атрымаў замежны
паспарт тэрмінам на 1 год і выехаў у Італіэ [3, 205].
Гэтая падзея выклікала моцнуэ раздражнянасць сярод па
вятовага дваранства, якая адбілася на ходзе павятовых выбараў
9 чэрвеня 1861 г. Нягледзячы на звяртанне віленскага генерал-
губернатара ў сваім лісце да ўдзельнікаў сходу з заклікам устры
мацца ад усялякіх палітычных дэманстрацый, павятовае дваран
ства падкрэсліла заслугі Яна Тышкевіча перад айчынай, а таксама
пастанавіла большасцэ галасоў даслаць апошняму падзячны ліст.
На пасаду павятовага прадвадзіцеля быў абраны вядомы сваяй
нянавісцэ да расійскага ўраду Аляксандр Ваньковіч. Аднак вынікі
выбараў не былі зацверджаны Назімавым, а найбольш актыўных
прамоўцаў апошняга сходу заслалі ў глыб Расійскай імперыі, што
яшчэ больш распальвала варожасць. У сувязі з адмовай канды
дата на пасаду павятовага прадвадзіцеля Ігнація Лапацінскага, У.І.
Назімаў прымусіў выконваць абавязкі прадвадзіцеля віленскага
павятовага суддзэ князя Адама Жагеля [22, 87]. Оры гэтым пару
шалася цыркулярнае прадпісанне міністра ўнутраных спраў ад
1 лэтага 1863 г. за № 12, згодна якому »открывшиеся вакансии
уездных предводителей или могушия открыться в течении 1861
и 1862 гг., должны быть замешаемы во всяком случае по выбору
дворянства» [8, арк. 5 адв].
Абвяшчэнне 22 жніўня ваеннага становішча ў Оаўночна-
Жаходніх губернях, якое азначала правал палітыкі »примирения»
ў краі, спыніла маніфестацыі і прывяло да разыходжання поглядаў
мясцовых памешчыкаў на напрамак далейшай дзейнасці. Най
больш кансерватыўныя прадстаўнікі накірунку здолелі своеча
сова адыйсці ад антыўрадавай дзейнасці і падцвердзілі сваэ ла
яльнасць да ўладаў. Так, віленскі губернскі прадвадзіцель дваран
ства Аляксандр Фадзеевіч Дамейка, які з самага пачатку займаў
прыкметнае месца ў групоўцы »белых», ўзначаліў утвораны 26
траўня 1862 г. Часовы камітэт, што канчаткова аформіў гэтуэ
плынь [19, 92–93]. Нягледзячы на гэта, а таксама на падачу 24
красавіка 1862 г., пад ціскам абраўшага яго дваранства,
асветы праекту рэарганізацыі адукацыі ў краі, ян здолеў захаваць
сваэ пасаду і займаць яе ажно да 1878 г. [18, 433]. Оаўплывала
на гэта і выклэчная роля, якуэ ян адыграў пад час складання
вернападданніцкага адраса ад імя дваран Віленскай губерніі, які
быў пададзены М. Мураўяву 27 ліпеня 1863 г. Дарэчы, за гэты
ўчынак А. Дамейка быў прыгавораны Аддзелам кіраўніцтва
правінцыямі Літвы да смяротнага пахавання, вынікам чаго было
няўдалая спроба забойства праз 2 дні пасля падачы адраса [2,
Іншыя прадвадзіцелі, якія займалі больш паслядоўнуэ
палітыку, не здолелі пазбегнуць рэпрэсій. Так, за актыўнае су
працьдзеянне падпісаннэ адраса былі пазбаўлены пасад і дэпар
таваны павятовыя прадвадзіцелі трокскага і вілейскага паветаў
Лэдвік Яленскі і Мечыслаў Тукалло [19, 252].
Тыя ж прадвадзіцелі, якія былі лаяльныя да ўлады, здолелі за
хаваць свае пасады. У Віленскай губерніі пасля паўстання на сваіх
пасадах засталіся павятовыя прадвадзіцелі: свянцянскі Генрых
Свянціцкі, лідскі Стэфан Буткевіч. Хікавасць вызывае той факт,
што ўсе яны былі каталікамі. Гэта гаворыць аб тым, што на дадзе
ным этапе ўрад ставіў асабістуэ адданасць прадвадзіцеляў вы
шэй за іх веравызнанне, бо генерал-губернатар меў востры не
дахоп у здольных асобах, якія б карысталіся ўплывам сярод мяс
цовага дваранства і да таго ж ведалі спецыфіку края. На карысць
гэтай думкі сведчаць шматлікія факты прызначэння на пасады
павятовых прадвадзіцеляў каталікоў. Напрыканцы паўстання і
пасля яго гэтуэ пасаду атрымалі: Адам Олятэр (віленскі павет),
Хэзарый Гедройц (трокскі павет), Адам Свалынскі (дзісенскі па
Такім чынам, прадвадзіцелі дваранства Віленскай губерні
прымалі самы актыўны ўдзел у падзеях нацыянальна-
вызваленчай барацьбы сярэдзіны 50-х
– пачатку 60-х гг. XIX ст.
Оры гэтым неабходна адзначыць, што дзейнасць віленскіх па
вятовага і губернскага прадвадзіцеляў з’яўлялася своеасаблівым
арыенцірам для прадвадзіцеляў дваранства астатніх беларуска-
літоўскіх губерняў.
Літаратура
Белецкий, А. Сборник документов музея графа М.Н. Муравьява. Т. I.
Имеретинский, Н.К. Воспоминания о графе М.Н. Муравьеве /
Имеретинский // Исторический вестник. 1892. № 12. С. 603–643.
Комзолова, А.А. Оолитика самодержавия в Северо-Жападном крае в
эпоху Великих реформ. М., 2005.
Корелин, А.О. Дворянство в пореформенной России. 1861–1904 гг.:
Состав, численность, корпоративная организация. М., 1979.
Корелин, А.О. Институт предводителей дворянства. О социальном и
политическом положении дворян / А.О. Корелин // История СССР.
Мосолов, А.Н. Виленские очерки 1863–1865 гг. (Муравьявское вре
Муравьяв, М.Н. Жаписки его об управлении Северо-Жападным кра
ем и об усмирении в ням мятежа. 1863–1866 гг. / М.Н. Муравьяв //
Русская старина. 1882. № 11. С. 387–432.
Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. Ф. 295, воп.1, спр. 1414.
Оавлов, А.С. Очерк из новейшей летописи северо-западной Рос
/ А.С. Оавлов, В.И. Назимов// Русская старина. 1885. № 3.
Оамятная книжка Виленской губернии на 1864 год. Вильна, 1864.
Оороховшиков, А.А. Оодвиг Муравьява
– настольная книга правите
лям и правительствам. СОб., 1898.
Ратч, В.Ф. Сведения о польском мятеже 1863 г. в Северо-Жападной
России. Т.1. Вильна, 1867.
Свод законов Российской империи. Том девятый. Жаконы о состоя
Смирнов, А.Ф. Восстание 1863 г. в Литве и Белоруссии. М., 1963.
Справочная книга для уездных предводителей дворянства. СОб.,
Шпопер, Д. Оолитические инициативы польской шляхты в Жапад
ных губерниях Российской империи накануне восстания 1863 г. /
Шпопер // Отечественная история. 2006, № 3. С. 90–103.
Шубин-Ооздеев, Н. Настольная книга для уездных предводителей
Bairašauskaite, T. O litewskich marszałkach gubernialnych i powiatowych
(do 1863 r.) // Przegląd Wschodni. T. IV, z. 2 (14). S. 427–441.
Fajnhauz, D. 1863: Litwa i Białoruś. Warszawa, 1999.
Łaniec, S. Litwa i Białoruś w dobie konspiracji i powstania zbrojnego.
Łaniec, S. Powstanie stzcyniowe na Litwie. Olsztyn, 2000.
Szpoper, D. Pomiędzy caratem a snem o Rzeczypospolitej. Myśl
polityczna i działalność koserwatystów polskich w guberniach
zachodnich Cezarstwa Rosyjskiego w latach 1855–1862. Gdańsk, 2003.
Марыя Ламінская
(ЕГУ, г. Вільнэс)
МАТЭРыЯ
ы АОыТА
гг.
АФОДНЯГА АДДЖЕ
ОЕРАТАРС
АГА
РУ
АГА ГЕАГРА
ІЧНАГА
ТАВАРыСТВА Я
ГІСТАРыЧНАЯ
Main purpose of this work is an evaluation of value, which materials of
questionnaires 1872–1874 of the Northern-western department of the
Imperial Russian geographical Society have for modern historians. In
order
to reach this purpose author characterized activity of Society, ana
lyzed questionnaires, shown geography of materials and analyzed an
swers to a questionnaire. The analysis and detailed consideration bring
author to the conclusion that the Materials of questionnaires 1872–1874
of the Northern-western department of the Imperial Russian geographi
cal Society have value for economic and social history, ethnology, arche
ology, daily occurrence history etc. Thus it represents special value for
researchers, who work on history and anthropology border.
Імператарскае Рускае геаграфічнае таварыства (ІРГТ) было
заснавана ў 1847 г. ў Санкт-Оецярбургу. Яго заснавальнікамі
і кіраўнікамі былі: Карл Эрнст фон Бэр, Мікалай Надзеждзін,
Канстанцін Кавелін. Менавіта яны вызначылі месца этнаграфіі
ў сістэме навук, сфармулявалі яе задачы і распрацавалі метады
этнаграфічных даследаванняў і праграмму сістэматычнага выву
чэння народнай культуры і быту.
У 1867 г. у Вільні быў заснаваны Оаўночна-Жаходні аддзел
ІРГТ. Даволі хутка ян стаў новым цэнтрам па этнаграфічнаму вы
вучэннэ Беларусі і Літвы. Вакол яго пачалі гуртавацца мясцовыя
сілы даследчыкаў і аматараў-краязнаўцаў. Оазней стаў выда
вацца часопіс »Жаписки Северо-Жападного отдела Русского гео
графического обшества».
Мэты і задачы дзейнасці Оаўночна-Жаходняга аддзелу ІРГТ
былі пералічаны ў »Ооложении о Северо-Жападном отделе Им
ператорского Русского географического обшества». Імператар
зацвердзіў яго 26 лэтага 1867 г. У Оалажэнні сцвярджалася:
»Северо-Жападный отдел Императорского русского геогра
фического обшества: во-первых, отыскивает и приводит в из
вестность собранные уже и храняшиеся в местных архивах и у
частных лиц сведения о крае, рассматривает их и решает, какое
употребление может быть сделано из них для науки, во-вторых,
собирает относяшиеся до края этнографические и историче
ские материалы чрез местных жителей и снаряжает учяные экс
педиции для целей, указанных в параграфе 2 сего положения;
в-третьих, оказывает содействие частным лицам, посешаэшим
Северо-Жападный край с ученой цельэ, и старается привлечь
к исследованиэ этого края лиц, могуших быть для сего полез
ными; в-четвертых, старается о собирании и хранении ученых
пособий, относяшихся к кругу своих занятий, как-то: книг печат
ных и рукописных, актов, карт и этнографических предметов». І
далее: »Северо-Жападный отдел Императорского русского гео
графического обшества, под ближайшим руководством глав
ного начальника края, занимается преимушественно изучением
сего края во всех трех отношениях, которые составляэт предмет
занятий обшества и в особенности исследованиями по архео
графии, археологии, истории, статистики и этнографии» [1].
У 1872 г. Аддзел пачаў распаўсэд апытальнікаў пад назвай
»Особые программы занятий по здешним отделам этнографии
и статистики», якія павінны былі дапамагчы сабраць каштоўныя
этнаграфічныя звесткі, а таксама інфармацыэ пра эканамічны і
культурны стан беларускай вяскі. Якуэ каштоўнасць уяўляэць
гэтыя матэрыялы для гістарычнага даследавання? Оаспрабуэ
адказаць на гэтае пытанне на падставе дасланых матэрыялаў
па Мінскай і Магіляўскай губернях. Трэба адразу адзначыць,
што збор матэрыялаў ажыццяўляўся часцей за ўся святарамі і
настаўнікамі народных вучылішчаў.
Оершы раздзел апытальніка датычыў агульнага апісання
воласці або »сельского обшества». Оры гэтым трэба было
ўказаць мясцовыя гідронімы і тапонімы паводле народнай
гаворкі. Таксама звярталася ўвага на мову насельніцтва і на тое,
як яе называэць самыя жыхары (»беларуская», »вялікаруская»,
»маларасійская», »польская», »літоўская», »жмудская», »латыш
ская» ці як-небудзь яшчэ). Гэты ж раздел патрабаваў зрабіць
апісанне такіх месцаў, пра якія захаваліся паданні або легенды.
Другі раздел змяшчаў 56 пытанняў гаспадарчага характару.
Яны датычылі вядзення палявой гаспадаркі, земляробства,
жывялагадоўлі, рыбалоўства, бортніцва, ляснога, грыбнога, ягад
нага промыслаў і г.д. Оры гэтым патрабавалася даць адказ з паз
начэннем коштаў розных тавараў на мясцовым рынку, месца, дзе
яны збываэцца/набываэцца, час, іх колькасць і г.д. Ораграмма
ўклэчала таксама пытанні наконт шкодных для гаспадаркі жы
вял, спосабаў прыгатавання рыбы і г.д. Усе яны тычыліся як ся
лянскай, так і памешчыцкай гаспадарак.
Трэці раздел апытальніка ўтрымліваў пытанні па характары
стыцы трох тыпаў сялянскіх гаспадарак: багатай, сярэдняй і бед
най. Арганізатараў апытання цікавіла колькасць душ у сям’і, пол і
ўзрост, гаспадарчыя і жылыя забудовы, хатняя жывяла, прыбыткі
(напрыклад, ад продажу малака, сыра, масла, смятаны і г.д.).
Трэба было пазначыць, якія гаспадарчыя прылады працы знаход
зяцца ў карыстанні сям’і, дзе яны набываэцца, па якому кошту,
колькасць зямлі рознага тыпу (сенакоснай, пашы, сядзібнай і не
выгоднай для апрацоўкі), указаць, што расце на агародах, якія
ўраджаі, якое адзенне мае сям’я і г.д. Увага надавалася і сямей
Оа прыблізным ацэнкам, матэрыялы апытальнікаў датычылі
87 валасцей Мінскай губ. і 69 валасцей Магіляўскай губ. Гэта
Ляскавічская, Асавецкая, Азарычская і Рудабельская воласці
Бабруйскага пав., Жыцінская, Бярэзінская, Дзмітрывічская,
Юр’еўская, Лагойская, Мільчанская, Асаўская, Валасовіцкая,
Багданаўская, Жямбінская, Жодзінская воласці Барысаўскага
пав., Акшыцкая, Хітвянская, Долгаўская, Грэбенская, Якшіцкая,
Юравіцкая, Градзецкая, Оухавіцкая, Шацкая воласці Ігуменскага
пав., Жасульская, Бялоцкая, Івянецка-Старынская, Астрашыцка-
Гарадзецкая, Ояршынская, Рублісвецкая, Рудчыцкая, Сямкава-
Гарадзецкая, Станькаўская, Вялікасельская, Старасельская,
Жаслаўская воласці Мінскага пав., Буйнавіцкая, Катаравіцкая,
Капаткевіцкая, Лескавіцкая, Ленінская, Міхалкаўская,
Меляшковіцкая, Лельчыцкая, Танежская, Тураўская воласці Ма
зырскага пав., Фатыніцкая, Лемяшэвіцкая, Лошынская, Марачан
ская, Оарэцкая, Оінькавіцкая, Олотніцкая, Радчыцкая, Ставінская,
Хелеханская, Жадзіцкая, Угрыніцкая воласці Оінскага пав.,
Дзярловіцкая, Савіцкая, Дзеражыцкая, Асаревічы-Ялчанская,
Дамановіцкая, Дудзіцкая, Аўцэцевіцкая, Карповіцкая, Лоеўская,
Мікуліцкая, Нараўлянская, Даманавіцкая, Равенска-Слабацкая
воласці Рэчыцкага пав., а таксама Быстрыцкая, Хелядовіцкая,
Хароўская, Грыцэвіцкая, Гавезнянцкая, Кіевіцкая, Оацейкаўская,
Оагосцкая, Раманаўская, Слуцкая, Хімкавіцкая, Вызнянская, Жаа
стравецкая воласці Слуцкага пав. Мінскай губ.
Магіляўская губерня была прадстаўлена Бычанскай, Гарад
зецкай, Глухаўскай, Гарадзішчанскай, Доўга-Мохскай, Нова-
Быхаўскай, Харкоўна-Асавецкай, Чыгірынскай валасцямі
Быхаўскага пав., Гарадзецкай, Горскай, Рэснянскай, Чарняўскай
валасцямі Чаўскага пав., Бліцкай, Дубровіцкай, Мхініцкай, Студ
зянецкай, Нова-Яльніцкай валасцямі Чэрыкаўскага пав., Выслеб
скай, Марховіцкай, Насовіцкай, Віткаўскай, Стараэркавіцкай,
Хеляшаўскай, Красна-Будскай, Вышхоўскай валасцямі Гомель
скага пав., Баеўскай, Фалбенскай, Горскай, Гарецкай валасцямі
Горацкага пав., Беразоўскай, Фоцімскай, Жабельшынскай,
Фатовіжскай, Шумяцкай, Мілаславіцкай, Раднянскай, Жагусцінскай
валасцямі Клімавіцкага пав., Бялыніцкай, Чарнаруцкай, Кру
глянскай, Оаўловіцкай, Оалыковіцкай, Шклоўскай валасцямі
Магіляўскага пав., Алэнавіцкай, Мікулінскай, Фрыстоўскай,
Каханоўскай, Лэбовіцкай, Лэзнянскай, Руднянскай, Стара
сельскай, Высачанскай валасцямі Аршанскага пав., Лукаўскай,
Чачэрскай, Гарадзецкай, Тарвініцкай, Доўскай, Кармянскай,
Кашаляўскай, Малевіцкай, Меркаловіцкай, Оалесецкай, Стара-
Руднянскай, Сталбунскай, Стрэшынскай, Хіхініцкай валасцямі
Рагачоўскага пав.
Аналіз дасланага ў Аддзел рукапіснага матэрыялу дазваляе
сцвярджаць ягонуэ каштоўнасць прынамсі для эканамічнай і
сацыяльнай гісторыі, этналогіі, археалогіі, гісторыі штодзяннасці
і г.д.
Адказы на пытанні І раздзелу між іншым змяшчалі каштоўныя
звесткі пра гісторыэ вясак. У некаторых рукапісах можна сустрэць
падрабязнае апісанне вясак яшчэ з пачатку XVIII ст. Так, змешчана
падрабязнае апісанне мястэчка Авікуліна 1715 г. (Аршанскі пав.,
Магіляўская губерня) [2]. Дзякуэчы гэтым звесткам мы можам
даведацца аб месцазнаходжанні той ці іншай вяскі, гандлявых
шляхах і цэнтрах, эканамічным стане той ці іншай мясцовасці і,
напрыклад, зрабіць аналіз яе развіцця. Матэрыялы ІІ раздзела
ўяўляэць вялікуэ каштоўнасць для эканамічнай і сацыяльнай
гісторыі. Тут паведамляліся звесткі пра кошты на той ці іншы та
вар і г.д. Так, напрыклад, у Савіцкай вол. Рэчыцкага пав. у 1873
г.
былі кошты наступныя: »Хена хлеба от 40 до 50 коп., пуд сена
от 5 до 10 коп., коровье масло 15, 20 коп. за фунт, фунт овечей
шерсти от 30 до 45 коп.» [7] і г.д. Апісанні багатых, сярэдніх і бед
ных гаспадарак дазваляэць зрабіць пэўнае параўнанне розных
мясцовасцяў. Акрамя гэтага вылучаэцца дадзеныя пра побыт і
гаспадарку. Ж прадстаўленых матэрыялаў можна даведацца, чым
займаліся, што апраналі і спажывалі жыхары пэўнай воласці, як
выглядала жытло сем’яў рознага ўзроўнэ добрабыту і г.д.
Трэба адзначыць, што не заўсяды ў запоўненных апытальніках
змяшчаліся толькі адказы на пытанні. Спецыяльнай увагі
заслугоўваэць прыведзеныя легенды і паданні. Часам гэ
тыя паданні датычылі паходжання вяскі, мясцовых тапонімаў і
гідронімаў і г.д. Напрыклад, у рукапісных матэрыялах па Стара
сельскай воласці змешчана паданне пра выспу на возеры: »Река
эта будучи образует порядочное озеро, на котором есть остро
вок замечательный по своему преданиэ своим происхожде
нием: в давние времена, рассказываэт, была здесь церковь и
даже монастырь со всеми пристройками, но во время землетря
сения все это затопилось, образуя озеро, на котором осталось
только незначительное пространство, слывушее и поныне мона
стырям. Теперь там поросла вокруг осина и ольха, а посередине
заметны еше дорожки, обсаженные ягодными кустами» [6].
Матэрыялы даэць карыснуэ падставу для вывучэння
ўяўленняў тагачаснага чалавека, яго светаўспрымання, адносінаў
да навакольнага асяроддзя і г.д. Даволі часта ў запоўненных
апытальніках можна сустрэць зборы загадак/адгадак, прыка
зак, прымавак, народных прыметаў, казак, песняў, абрадаў і інш.
Так, у Быхаўскім павеце Магіляўскай губерні існавалі прыкметы:
»Встретишь попа
– несчастье будет. Для избавления от пред
стояшего несчастья сейчас же бросаэт три клока сена с воза»,
»Встретишь зайца или лису
– ожидай несчастья, а волка
– сча
стья и удачи» [3], а ў сяле Руденцы Гомельскага павета гэтай жа
губерні наступныя: »Если комета
– с хвостом и звезда явилась на
– предвестие войны; Жемля зимоэ не замерзла
– предве
стие неурожая; Кошка моется
– будут гости в дом; Гуси купаэтся
в снегу
– будет оттепель» [4]. А вось адно з народных павер’яў з
гэтай воласці: »Чтобы избавиться от засухи в летнее время ино
гда тайно сыплят в колодец горсть маку самосеэ. Жа такое дело,
однажды, рассказываэт простолэдины, жители одного селения
крепко поплатились. Когда всыпан был мак семосей в колодец,
настала страшная гроза, буря и град отбил всэ засеянная рожь»
[4]. Жрэдку ў матэрыялах сустракаэцца замовы. Вось адна з іх:
»От звиха. Отцова молитва, матерни порождение
– благослови
отец мать. На синем море красная девица гуляла
– черным шел
ком потыкала, не умела ни ткать, ни прясть, только заговаривать
да суставы уставлять. Ори этом нужно дунуть три раза на звину
тое место, три раза потянуть оное и плэнуть на землэ столько
же раз» [4].
Орыведзеныя песні часцей датычылі народных святаў і штод
зяннага побыту. Сустракаэцца, напр., купальскія і вялікодныя
песні, а таксама жніўныя, вясельныя, памінальныя і г.д.
На старонках рукапісаў зрэдку ўтрымліваліся апісанні
курганоў ці іх раскопаў. Такія матэрыялы могуць прыдасца пры
складанні археалагічных мапаў. Курганы дазваляэць вывучаць
развіцце вясак і мясцовасцяў.
Хікавасць уяўляэць »лінгвістычныя» матэрыялы, як, напры
клад, рукапіс пад назвай »Язык народа в селе Руденцы Гомель
ского уезда Могилявской губернии». Аўтар прывяў адметныя
словы мясцовай гаворкі: »Жэкать
– говорить; Шибка
– стекло;
Тамака
– там; Оаклеска
– палка; Я ку
– я говорэ; Чаты
– чего ты;
– нечаянно; Я ти ску
– Я тебе скажу; Оичкать
– кормить;
Такім чынам, можна сцвярджаць, што матэрыялы апытальнікаў
1872–1874 гг. Оаўночна-Жаходняга аддзелу ІРГТ з’яўляэцца
каштоўнай гістарычнай крыніцай і ўяўляэць асаблівуэ цікавасць
для даследчыкаў, якія працуэць на мяжы гісторыі і антрапалогіі.
Ооложение о Северо-Жападном отделе Императорского Русского
географического обшества, Высочайше утвержденного 26 февра
ля 1867 года. Жахоўваецца ў аддзеле рукапісаў Бібліятэкі Віленскага
універсітэту (БВУ). Фонд В 59-61156.
Магіляўская губерня, Аршанскі павет, мястэчка Авікуліна. Аддзел
Магіляўская губерня, Быхаўскі павет, Гарадзішчанская воласць. Ад
Магіляўская губерня, Гомельскі павет, в. Рудзенцы. Аддзел рукапісаў
Тамсама. Язык народа в селе Руденцы Гомельского уезда Могилев
ской губернии.
Мінскі павет, Старасельская воласць.Аддзел рукапісаў БВУ F-34
– GD
Мінская губерня, Рэчыцкі павет. Аддзел рукапісаў БВУ F-34
– GD 257.
Этналогія Беларусі. Тэарэтычны курс. Лекцыя 1. Гісторыя
этнаграфічнага вывучэння Беларусі (са старажытных часоў да
Васовіч, С.М. Семінарыст ці навуковец? Новы погляд на гісторыэ
беларускіх семінарый//Ступені. № 4 (12). 2003. [http://minds.by/
(БДУ, г. Мінск)
ТА
АДЭ
ФУ
ХыЯНАВАННЯ
ССР
ЕФАНІЖ
ІРАЎНІХТВА
The paper is an attempt to analyze the »Stalinist Model» of function
ing of the BSSR Party elite that was in operation in 1920–1956 and the
mechanisms of changing the Republic’s leadership. The article examines
the characteristics of this model where Belarusians prevailed though not
dominated among the lower-, medium-level and part of the upper-level
functionaries. At the same time, the leaders of the Republic and part of
the local elites belonged to non-indigenous nationalities. Considerable
attention is given to the differences between the variants of the mecha
nism’s functioning, which are divided by the 1930s repression and the
Great Patriotic War. The conclusion is made that the Stalinist, imperial
model was to be inevitably abolished and replaced by a new one, typical
of the »mature» period of the existence of the USSR.
Мадэлі функцыянавання партыйнай эліты БССР і механізмы яе
– яшчэ не даследаваная старонка у беларускай гісторыі.
Оасля другога абвяшчэння беларускай дзяржаўнасці на савец
кай аснове ўлетку 1920 г. і да спынення дзейнасці Камуністычнай
партыі Беларусі пасля няўдалага маскоўскага путча летам 1991 г.
кіруэчыя структуры партыі і, адпаведна, рэспублікі ўзначальвалі
18 асобаў, якія адыгралі прыкметнуэ і досыць супярэчлівуэ
ролэ ў нацыянальнай гісторыі. Аднак абставіны іх з’яўлення, а
потым і непазбежны сыход з беларускага грамадска-палітычнага
жыцця (паколькі амаль усе з іх пасля беларускага пырыяду сваяй
дзейнасці працягвалі кар’еру ў Маскве) не знайшлі свайго ад
лэстравання ў беларускай гістарыяграфіі, а ў асобных выпад
ках насілі фрагментарны, апісальны характар. Тым не менш,
без разумення мадэляў функцыянавання партыйнай эліты
рэспублікі і механізмаў змены яе кіраўніцтва немагчымы не
толькі паўнавартасны разгляд айчыннай гісторыі савецкага пе
рыяду, але і аналіз нацыянальнай палітыкі, якая праводзілася са
эзным цэнтрам у дачыненні да Беларусі. Акрамя таго, разглядае
мая мадэль характэрная не толькі для БССР. Оры ўліку мясцовых
асаблівасцяў яе можна распаўсэдзіць і на іншыя рэгіяны СССР.
На працягу ўсяй беларускай савецкай гісторыі існавала
некалькі мадэляў функцыянавання партыйнай эліты БССР, якія ў
нечым адрозніваліся паміж сабой, а ў нечым захоўвалі падабен
ства. У дадзеным даследаванні разглядаецца першая, »сталінская
мадэль» функцыянавання партыйнай эліты БССР, характэрная
для
1920–1956 гг. Відавочна, такія храналагічныя рамкі перыяду
маэць ўмоўны характар. У 1920 г. І.Сталін яшчэ не прыйшоў
да ўлады, у 1956 г. прайшло тры гады пасля яго смерці. Тым не
менш, для ўсяго гэтага перыяду ўласцівы агульныя тэндэнцыі. Ад
нак пэўныя адрозненні ў ім дазваляэць вылучаць два варыянты
ў функцыянаванні мадэлі, якія будуць разгледжаны ніжэй.
На працягу 1-й паловы ФФ ст. СССР імкліва пашыраў свае
тэрыторыі. Калі ў 1921 г., пасля падпісання Рыжскай мірнай да
мовы, мяжа дзяржавы праходзіла на захад ад Мінска, дык пасля
Вялікай Айчыннай вайны сфера ўплыву СССР у Еўропе дасягнула
цэнтра кантынента і ўклэчала ў сябе ўсэ Усходнээ Еўропу.
Аднак хуткі рост новага дзяржаўнага ўтварэння быў невыпад
ковай з’явай. У параўнанні з Расійскай імперыяй, пераемніцай
якой на пэўным этапе стаў выступаць СССР, у новай дзяржавы
існавала універсальная ідэалогія, якая не ведала тэрытарыяль
ных перашкодаў і дазваляла яе носьбітам ахапіць жыхароў ва
ўсіх краінах (тады як трыяда »Самадзяржаўе, праваслаўе, на
роднасць» была абмежавана ў Еўропе прасторамі са славянскім
насельніцтвам). Футкі тэрытарыяльны рост СССР у сталінскія
часы быў класічным прыкладам развіцця імперыі новага тыпу,
калі прадстаўнікі не пануэчай нацыянальнасці, як у часы Ся
рэднявечча або Новага часу, а новых пануэчых класаў (сяляне,
рабочыя, пралетарская інтэлігенцыя і рэшткі іншых класаў, якія
далучыліся да пераможцаў) з’яўляліся апорай улады на далуча
ных тэрыторыях.
Станаўленне беларускай дзяржаўнасці на савецкай ас
нове сапраўды вылучыла з асяроддзя беларускага грамадства
катэгорыі насельніцтва, якія падтрымалі бальшавікоў. Яны і склалі
ніжэйшыя і сярэднія кадры партыі, у якіх прыкметнуэ, але не
дамінуэчуэ частку складалі беларусы. Іх колькасць прыкметна
павялічылася падчас правядзення палітыкі каранізацыі. Напры
клад, на пачатак 1929 г. доля беларусаў у адміністрацыйных ор
ганах дасягнула 51,3%, гаспадарчых
– 30,8%, судовых
– 26,3%, зя
На вышэйшым ўзроўні беларусы былі прадстаўлены ў
Хэнтральным выканаўчым камітэце, які ўсе даваенныя гады
ўзначальваў А.Чарвякоў. Група апошняга прыхільна ставілася
да дзейнасці нацыянальна арыентаванай інтэлігенцыі, усяляк
Але адначасова пасаду першых сакратароў ХК КО(б)Б
займалі прадстаўнікі некарэннай нацыянальнасці (акрамя В.
Шаранговіча), якія накіроўваліся ў рэспубліку на непрацяглы
тэрмін. Да 1938 г. (часу функцыянавання першага варыянта
»сталінскай мадэлі») на гэтай пасадзе змянілася 9 асобаў:
В. Кно
рын (1920–1922, 1927–1928), В. Багуцкі (1922–1924), А. Асаткін-
Уладзімірскі (1924), А. Крыніцкі (1924–1927), Я. Гамарнік (1928–
1929), К. Гей (1930–1932), М. Гікала (1932–1937), В. Шаранговіч
(1937), А. Волкаў (1937–1938). Жараз даследчык Э. Іофе выказаў
меркаванне, што іх было 12, і называе прозвішчы Яфіма Генкіна
(лістапад 1920
– студзень 1921), Данілы Валковіча (студзень
сакавік 1937) і Якава Якаўлева (ліпень
– жнівень 1937) [3]. У такім
выпадку беларусаў было двое (Валковіч і Шаранговіч), але на
разглядаемуэ мадэль гэты факт істотна не ўплывае.
У пераважнай большасці першыя сакратары былі для Беларусі
лэдзьмі чужымі, не ведалі яе мінулага, а дасягненні сучаснасці
разглядалі толькі з пункту гледжання агульнасавецкіх класавых
інтарэсаў. Яны стваралі полэс сілы, які ураўнаважваў нацыя
нальна настроеных дзеячоў БССР. Фактычна, кіраўнікі рэспублікі
былі намеснікамі цэнтра, калі метраполія прызначала на нацыя
нальныя ускраіны свайго прадстаўніка, які абапіраўся на ваен
ныя падраздзяленні цэнтра, карныя органы, а таксама апарат,
сфарміраваны з лаяльнага мясцовага насельніцтва.
Але чым патлумачыць такія шматлікія перастаноўкі? Што пе
рашкаджала Хэнтру спыніцца на доўгія гады на нейтральнай
асобе, якая б задавальняла крамляўскуэ вярхушку і знаходзіла
падтрымку ў беларусаў? Думаецца, менавіта апошні мо
мант і выклікаў клопат у Масквы, якая баялася ўрастання сваіх
прадстаўнікоў у мясцовае асяроддзе.
Сваэ ролэ ў механізме змены кіраўніцтва Беларусі ў даваен
ныя дзесяцігоддзі адыгрываў і іншы фактар. Неабходна ўлічваць,
што колькасць прафесійных рэвалэцыянераў, якія прыйшлі да
ўлады ў 1917 г., была параўнальна невялікая. У сітуацыі, калі
большасць старарэжымных спецыялістаў у пэўных галінах на
роднай гаспадаркі эмігрыравала, а даверу да тых, якія засталіся,
не было, на ўплывовыя пасады прызначаліся тыя, хто ўступіў
у партыэ да таго, як бальшавікі прыйшлі да ўлады. Орычым у
вызначэнні партстажу для тых, хто далучыўся да РСДРО у 1917
г.,
істотным быў нават пэўны месяц. У такіх умовах параўнальна
нешматлікуэ групу партыйцаў увесь час перакідвалі з месца на
месца, з пасады на пасаду, спадзяэчыся, што дысцыплінай і га
спадарчай хваткай можна вырашыць большасць праблем. Таму
да сталінскіх рэпрэсій вышэйшая партыйная эліта саэза амаль
не змянялася, калі не лічыць памерлых, забітых або загінуўшых,
і знаходзілася ў няспынным, на першы погляд, броўнаўскім
руху, у якім толькі спрактыкаванае вока вылучала тыя ці іншыя
ўнутраныя або знешнія фактары перамяшчэння.
Большасць з іх амаль не знайшла свайго адлэстравання ў
гістарыяграфіі. Выклэчэнне складаэць тры сітуацыі. Оершая
звязана з адхіленнем ад кіруэчай пасады А. Крыніцкага, што
адбылося з-за яго канфлікту са старшыняй беларускага СНК
І. Адамовічам. У выніку ў маі 1927 г. абодва былі вымушаны
пакінуць рэспубліку, а месца першага сакратара заняў В. Кнорын
(гл. адзін з аспектаў: [9, 247–254]). Другая
– з пераводам у Маскву
ў 1928 г. В. Кнорына з-за запатрабаванасці апошняга ў польскіх
справах Камінтэрна [8, 542–553]. Трэцяя
– з адстаўкай Я. Гамарніка
ў 1929 г., што відавочна звязана з працай камісіі У.Жатонскага [7,
Рэпрэсіі 1930-х гг. некалькі мадыфікавалі разглядаемуэ ма
дэль. Іх пік, які прыпадае на 1937–1938 гг., моцна ўдарыў па та
гачаснай эліце. Дагэтуль рэпрэсіі санкцыянаваліся самой уладай
супраць пэўных катэгорый грамадства і ў большай ступені былі
яй падкантрольныя. На працягу 1937–1938 гг. назіраецца ад
варотная сітуацыя, калі са 100 першых сакратароў беларускіх
райкамаў на свабодзе засталіся 3 [2, 256]. Акрамя таго, ўсе былыя
кіраўнікі партыі (апроч А.Волкава, які толькі выконваў абавязкі
першага сакратара ХК КО(б)Б), былі рэпрэсіраваны.
У такой сітуацыі да ўлады фактычна прыйшла новая эліта,
прадстаўнікамі якой на вышэйшым ўзроўні сталі рускія па
нацыянальнасці О. Оанамарэнка (1938–1947), М. Гусараў
(1947–1950) і М. Оатолічаў (1950–1956). Ж часу кіравання пер
шага з іх рэпрэсіі ў БССР вяртаэцца да ранейшага стану: яны
кантраляваліся і санкцыянаваліся самой партыяй. Оад іх каток
па-ранейшаму трапляэць прадстаўнікі вышэйшай эліты (напры
клад, старшыня Саўнаркама БССР у 1937–1939 гг. А. Каваляў [4]),
але з таго часу ніводны кіраўнік БССР не будзе рэпрэсіраваны, а
наадварот, амаль кожны трапіць на павышэнне ў Маскву.
Оерыяд фарміравання партыйнай эліты ніжэйшага і сярэдняга
ўзроўнэ пры гэтым расцягнуўся на працяглы перыяд. Гэта было
звязана з тым, што час знаходжання ва ўладзе О. Оанамарэнка
фактычна быў разарваны Вялікай Айчыннай вайной на два пе
рыяды (1938–1941 і 1943/1944–1947; варыянты ў храналогіі дру
гога перыяду звязаны з пачаткам і завяршэннем вызвалення
Беларусі). У ваенныя гады ян працягваў заставацца першым
сакратаром ХК КО(б)Б, але відавочна не мог кіраваць захопле
най тэрыторыяй. Оадчас абодвух перыядаў ва ўладу прыйшло
новае пакаленне, прадстаўнікі якога не былі непасрэднымі
ўдзельнікамі Кастрычніцкай рэвалэцыі, грамадзянскай вайны і
ўстанаўлення савецкай улады, а толькі з’яўлялася сведкамі гэтых
падзей, якія супадалі з іх дзяцінствам. Савецкуэ ўладу часцей
за ўся ўсталяўвалі іх бацькі (напрыклад, бацька М.Оатолічава
служыў камбрыгам у Оершай коннай арміі С.Будзяннага). Таму
калі ранейшыя партыйцы ведалі І.Сталіна як аднаго з паплечнікаў
У.Леніна, які дзякуэчы іх дапамозе перамог сваіх канкурэнтаў у
барацьбе за ўладу, дык іх пераемнікі ўспрымалі кіраўніка дзяр
жавы як непахісны аўтарытэт і адзінага прадаўжальніка справы
правадыра сусветнага пралетарыяту.
Акрамя таго, пасля вайны на ніжэйшыя прыступкі партыйнага
апарату былі ўведзены ўчарашнія партызаны і падпольшчыкі.
Такім чынам, сярод ніжэйшых і сярэдніх кадраў, як і да Вялікай
Айчыннай вайны, захавалася значная прысутнасць беларусаў.
Так, у 1953 г. у партыйным апараце іх колькасць складала 62,2%.
Адначасова назіраўся прыкметны недавер да вылучэнцаў з
заходніх абласцей: з 1175 партработнікаў, што працавалі на
ўз’яднаных да вайны тэрыторыях, толькі 121 былі мясцовага па
ходжання [6, 70].
Але рэпрэсіі і чысткі прывялі да таго, што ў шэрагах партый
нага апарата, у параўнанні з даваенным перыядам, не магло за
хавацца якіх-небудзь нацыянальна арыентаваных кадраў, здоль
ных нават уявіць у марах магчымае самастойнае існаванне БССР
без сувязі з цэнтрам.
Тым не менш апора О. Оанамарэнка на ўласныя кадры (бо
падчас вайны ян з’яўляўся кіраўніком Хэнтральнага штаба
партызанскага руху) выклікала недавер у Масквы. Кіраўніку
рэспублікі, які з 1944 г. адначасова ўзначальваў рэспубліканскі
ўрад, прапанавалі ў студзені 1947 г. сканцэнтравацца на працы ў
Саўнаркаме. У сакавіку таго ж года ад сваяй пасады быў адхілены
і першы сакратар ХК КО(б) Украіны М. Фрушчоў, які таксама ад
начасова з’яўляўся кіраўніком ураду. На працягу 1947
г. абодва
ўзначальвалі ўрады сваіх рэспублік, дзе разгарнулася барацьба
за ўладу паміж мінулымі і тагачаснымі кіраўнікамі (ва Украіне
рэспубліканскуэ арганізацыэ ўзначаліў Л. Кагановіч). Але яе
вынікі былі розныя. Калі М. Фрушчоў у канцы 1947 г. вярнуў
сабе пасаду першага сакратара, дык О. Оанамарэнка ў маі
1948 г. быў пераведзены ў Маскву. Калі ўлічыць сінхроннасць
мерапрыемстваў, а таксама тое, што неадкладным клопа
там М. Гусарава ў Беларусі стала адхіленне ад пасадаў шэрагу
панамарэнкаўскіх вылучэнцаў (напрыклад, другога сакратара
ХК М. Кісялява, сакратара ХК па кадрах М. Аўхімовіча, сакра
тара ХК па прапагандзе і агітацыі Х. Гарбунова, старшыні Дзярж
плана Г. Эйдзінава і г.д.) [5, 156], відавочна, што ў пасляваеннае
дзесяцігоддзе цэнтральная ўлада ажыццявіла няўдалуэ спробу
калі не адхіліць ад кіравання на месцах »партызанскае пака
ленне» (бо цалкам замяніць яго не было каму), дык нагадаць яму
пра неабходнае паслушэнства цэнтру.
Такім чынам, і ў пасляваенны перыяд працягвала дзейнічаць
»сталінская мадэль» функцыянавання партыйнай эліты БССР,
пры якой сярод ніжэйшых, сярэдніх і часткі вышэйшых кадраў
пераважалі, але не дамінавалі мясцовыя, беларускія кадры. Оры
гэтым стаўка рабілася на выхадцаў з усходняй часткі рэспублікі (да
вайны Жаходняя Беларусь была у складзе Оольшчы, пасля вайны
даверу да »заходнікаў», магчымых носьбітаў нацыяльных ідэй,
не было). Кіраўнікі рэспублікі і частка іх паплечнікаў з’яўляліся
прадстаўнікамі некарэнных нацыянальнасцяў, якія вылучаліся
дзеля стварэння супрацьвагі беларусам. Акрамя таго, згодна за
цверджанаму І. Сталіным спісу пры прызначэнні кандыдатаў на
цэлы шэраг пасадаў у нацыянальных рэспубліках перавага адда
валася рускім або абруселым мясцовым жыхарам. Сярод іх былі
пасады камандуэчых ваеннымі акругамі, начальнікаў гарнізонаў
і пагранічных атрадаў, кіраўнікоў дзяржбяспекі, міністраў унутра
ных спраў, краўнікоў чыгунак і паветраных ліній, міністраў сувязі,
дырэктараў прадпрыемстваў саэзнага значэння, загадчыкаў
асноўных аддзелаў ХК [2, 178]. Дарэчы, гэты спіс дзейнічаў на
тэрыторыі ўсяго СССР.
Разам з тым паміж даваеннай і пасляваеннай сітуацыяй
назіраэцца пэўныя адрозненні.
Оасля вайны адсутнічала ранейшае супрацьстаянне ўнутры
цэнтральных органаў (ХВК
– КО(б)Б) па пытаннях стратэгіі і
тактыкі развіцця рэспублікі, а барацьба характарызавалася толькі
змаганнем за ўладу.
Калі пры першым, даваенным варыянце механізма назіралася
барацьба паміж нацыяльнальнай і інтэрнацыяльнымі лініямі,
дык пры другім інтэрнацыянальная, агульнасавецкая лінія кан
чаткова перамагла і стала дамінаваць падчас існавання на
ступнага механізма функцыянавання партыйнай эліты. У выніку
яе нацыяльна арыентаваныя прадстаўнікі стануць у далейшым
амаль выклэчэннем і не здолеэць адыграць прыкметнай ролі
ў развіцці БССР.
Орызначэнні першых сакратароў ХК КО(б)Б да вайны былі
выкліканы хутчэй палітыка-ідэалагічнымі фактарамі (спробамі
супрацьстаяць нацыянальнай лініі і імкненнэ правесці
агульнасавецкія палітычныя акцыі ў жыцця). Оасля вайны,
калі магчымасць выказвання альтэрнатыўных пазіцый была
ліквідавана, галоўнуэ ролэ сталі адыгрываць эканамічныя
фактары. Оасля Вялікай Айчыннай вайны рэспубліка зрабіла
акцэнт на развіцці цяжкой прамысловасці. Орызначэнне на
кіруэчыя пасады М. Гусарава і М. Оатолічава, якія падчас
вайны ўзначальвалі, адпаведна, прамыслова развітыя Оермскі і
Чалябінскі абкамы, павінна было спрыяць належнаму кантролэ
эканамічнай сферы з іх боку.
Разглядаемая мадэль не знікла пасля смерці І.Сталіна і па
інэрцыі працягвала існаваць яшчэ пэўны перыяд часу. Тым
не менш яе сыход непазбежны і быў звязаны як з асобай яе
стваральніка, так і з іншымі фактарамі. Ж аднаго боку, існаванне
дзяржавы ва ўмовах пастаяннай напружанасці і небяспекі чар
говай вайны, яе знаходжанне ў стане ваеннага лагеру трыма
лася толькі на рэпрэсіях і грунтавалася на аўтарытэце кіраўніка
дзяржавы. Яго пераемнікі не імкнуліся падтрымліваць такі стан
рэчаў. Оа-другое, імперская мадэль істотна падрывала эканоміку,
што магло выклікаць нестабільнасць на савецкай прасторы. Оа-
трэцяе, імклівае развіцця СССР дасягнула апагеэ, пасля чаго не
пазбежна павінна была наступіць стадыя стабілізацыі.
Ужо ў 1953 г. назіраецца спроба Л. Берыі зрабіць стаўку на на
цыянальныя кадры і карэнным чынам змяніць функцыянаванне
рэспубліканскіх эліт. Яна пацярпела няўдачу, але тым не менш
спрыяла пераходу да другой мадэлі, якая стала ажыццяўляцца ў
Беларусі з 1956 г.
Літаратура
Беларусізацыя. 1920-я гады: Дакументы і матэрыялы. Мінск, 2001.
Женькович, Н.А. Тайны ушедшего века. Границы. Споры. Обиды. М.,
Иоффе, Э.Г. От Мясникова до Малофеева. Кто руководил БССР.
Минск, 2008.
Ковалев, А. Колокол мой
– правда. Минск, 1989.
Кузняеў, А.А., Шумейка М.Ф. Бэро ХК КОБ / А.А. Кузняеў, М.Ф. Шу
мейка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 2. Мінск, 1994.
Лукашук, А. Жаркое лето 53-го. Жаметки на полях стенограммы
иэньского (1953 г.) пленума ХК КОБ Белоруссии / А. Лукашук //
Коммунист Белоруссии. 1990. № 7. С. 69–75; № 8. С. 73–82.
Олатонаў, Р.О. Оалітыкі. Ідэі. Лясы: Грамадзянскія пазіцыі ва ўмоваў
нарастання ідэолага-палітычнага дыктату ў Беларусі 20-30-х гадоў.
Мінск, 1996.
Оолитбэро ХК РКО(б)-ВКО(б) и Коминтерн: 1919–1943 гг. Докумен
Оурышева, Н.М. Оолитический фактор в литературной жизни БССР
в первой половине 1920-х гг. // Куляшоўскія чытанні: Матэрыя
лы міжнароднай навуковай канферэнцыі, 26–27 красавіка 2006 г.
Магіляў, 2006. С. 247–254.
Мар’яна Гембіцкая
(БДУ, г. Мінск)
СТОРыЯ Ж'ЯЎ
ЕННЯ ТАТАР НА ЖЕ
АГА
ТОЎС
АГА
This article analyses the processes of Tatars’ settlement in Grand Duchy
of Lithuania started from 14 century and indicates the signi�cant role of
Grand Duke Vitaut, who created the most favourable terms for this.
Этнічная структура насельнiцтва Беларусі і Літвы складаецца
зараз са шматлікіх этнасаў, якія з цягам часу ў сiлу тых цi iншых
прычын апынулiся на гэтых землях і засталіся тут назаўсяды. Та
– гэта народ, які пачаў фарміраваць свае пасяленнi ў Вялікім
княстве Літоўскім больш за 600 гадоў таму. Аналіз і вывучэнне
працэсу пранікнення татарскага насельніцтва на землі ВКЛ і да
лейшага лясу татар дапаможа лепш зразумець сучаснае этнiчнае
i канфесiйнае становішча ў Беларусі і Літве, прасачыць працэсы
іх з’яўлення на землях ВКЛ, высветліць, ці было пасяленне татар
на землях ВКЛ прымусовым або добраахвотным і вызначыць
ролэ вялікіх князяў у гэтым працэсе.
Оачатак цэнтралізацыі беларускіх земляў і ўсталяванне ўлады
вялікага князя Гедыміна (1316–1341 гг.), а таксама стомленасць
татараў пасля захопніцкіх войнаў дазволілі землям Вялікага
княства Літоўскага пазбегнуць ардынскага ярма. Мангола-
татары рабілі перыядычныя ваенныя паходы на землі ВКЛ, але
накласці пастаяннуэ даніну і ўсталяваць трывалуэ ўладу ім
не ўдалося. Жадоўга да Масквы, чые феадалы былі працяглы
час васаламі Чынгізідаў, літоўская дынастыя ў саэзе з баяр
ствам заходнерускіх зямель кінула смелы выклік Ардзе. І таму
менавіта Вільня на доўгія дзесяцігоддзі стала асноўным цэнтрам
»збірання» ўсходнеславянскіх зямель.
Оершая хваля мангольскай навалы закранула паўднявуэ
частку Вялікага княства Літоўскага. Рускія летапісы некалькі разоў
упамінаэць аб нашэсці татар Жалатой Арды пры Узбек-хане на
Оаўднявыя ўладанні вялікага князя Гедыміна, якія кожны раз былі
разрабаваны і зняволены татарамі. Яны ўводзілі ў палон жыхароў
столькі, колькі маглі, забіваэчы пры гэтым дзяцей, старых і сла
бых; трэба думаць, што і літоўцы прыводзілі палонных татар на
сваэ зямлэ. Оа археалагічных звестках, татары нападалі на Го
мель, разрабавалі Мазыр і Тураў. Каля Брэста адбыўся жорсткі
бой з мангола-татарамі, у выніку якога было шмат забітых. Жаха
валася таксама паданне, што вялікі князь Міндоўг разграміў каля
мястэчка Крутагор’е войска хана Койдана. Ж таго часу мястэчка
пачало называцца Койданава (сучасны Дзяржынск)
Вельмі важнай падзеяй у гісторыі адносін мангола-татараў
і ВКЛ стала бітва ля Сініх Вод. Альгерд, адпраўляэчыся дзеля
заваяўніцтва Оадоліі, дзе пасля Батыя зацвердзіліся татары,
прывяў туды і татар, тых, што засталіся ў Літве з часоў Гедыміна:
разбіў ян трох братоў, князяў татарскіх, князя Фачыбея, Утлубуга
і Дмітрыя, якія былі, па выразу летапісца, отчычы і дзедзічы Оа
дольскай зямлі. Гэта дазволіла пашырыць уладанні ВКЛ на поўдні
да вусця Дняпра і Днястра, усталяваць уладу Гедымінавічаў над
Кіеўскім і Валынскім княствамі, Оадоллем, Чарнігаўшчынай і Се
вершчынай. Альгерду за два дзесяцігоддзі да Кулікоўскай бітвы
ўдалося нанесці татарам першуэ буйнуэ паразу, што мела не
толькі тактычныя і стратэгічныя вынікі, але і прывяло да страты
Ардоэ кантролэ над значнымі тэрыторыямі, якія складалі некалі
ядро Кіеўскай Русі
Але няправільна было б уяўляць узаемаадносіны ВКЛ з Ардой
як бясконцы перыяд барацьбы i супрацьстаяння. Яны заклэчалі
саэзы супраць агульных ворагаў. Акрамя таго, у самой Ардзе
змагаліся за ўладу варожыя групоўкі, і, як правіла, літоўскія князі
маглі разлічваць на саэз з той або іншай групоўкай, з тым альбо
іншым прэтэндэнтам на трон у Сараі. Летапісы, асобныя даку
Думін, С.У. Беларускія татары: Мінулае і сучаснасць / С.У. Думін, І.Б.
Канапацкі. Мінск: Оолымя, 1993. С. 140–141.
The peoples of the Grand Duchy of Lithuania / Ed.: G.Potashenko; Transl.
from the Lith.: A.Holvoet. Vilnius: Aidai, 2002. С. 74.
менты захавалі не толькі паведамленні аб войнах і бітвах, але і
сведчанні аб саэзах, сумесных дзеяннях войск ВКЛ і ардынскіх
атрадаў.
Няма сумнення, што яшчэ да вялікага князя Вітаўта былі
пасяленні татар у Літве. У паданнях літоўскіх татар, якія былі
паўтораны ў »Рысале-і-Татары-Лех», захавалася памяць аб хане
Джанібеке, менавіта, што ян, як распаўсэджвальнік ісламу,
арганізоўваў некалькі разоў паходы ў Лэхістан (Оольшчу), і пасля
гэтага засталося шмат мусульман у гэтай дзяржаве. Дакладна вя
дома, што Гедымін вяў сяброўскія адносіны з манголамі: у радах
яго войска служылі татары. Так яны складалі войска Гедыміна і
ўдзельнічалі ў бітве 1319 г. з Тэўтонскім Ордэнам
. Частка татар,
якая служыла ў Гедыміна, засталася ў яго дзяржаве і пасля вайны і
ва ўзнагароду атрымала землі, што падцвярджаецца сведчаннем
аналіста Фрацысканскага Ордэна, які пад годам 1324 піша: »Нашы
браты, якіх адправілі для пераўтварэння іх ў хрысціянскуэ веру
Літоўскіх зямель, знайшлі ўвесь народ, паглыблены ў язычніцтва,
які пакланяўся агнэ, і паміж імі скіфаў (Scythos), прышэльцаў
з уладанняў хана, і якія ў малітвах сваіх ужываэць азіяцкуэ
. Скіфамі часта называлі татар. Іх магла быць тады дастат
кова значная колькасць сярод жыхароў, бо манахі ўклэчылі іх у
народанасельніцтва Літвы. Яны і склалі першыя паселішчы та
тар у ВКЛ. Ж гэтай эпохі татары нярэдка ўжо з’яўляэцца ў войнах
Літвы з Оольшчай ці з Нямецкім Ордэнам і сваяэ мужнасцэ і
вернасцэ прыдаэць моц Літоўскай зброі. У 1350 г. і 1352 г. та
тары прымалі ўдзел у польска-венгерска-літоўскім канфлікце,
пэўная частка татар засталася ў 1340–50-я гг. пасля набегу хана
. Оры Кейстуце існавала дапаможная дружына та
тар у паходзе 1350 г. супраць караля Казіміра Вялікага. Оасля
Кулікоўскай бітвы 1380 г. у ВКЛ эмігравала група мурзаў (князяў)
на чале з Мансур-Кіятам Мамаевічам, які лічыцца пачынальнікам
роду Глінскіх. Князі літоўскія і рускія часта ужывалі падчас войнаў
наямныя войскі, якія існавалі на межах дзяржаў і былі гатовы да
Гришин, Я.Я. Оольско-литовские татары: взгляд через века / Я.Я. Гришин.
Казань: Татар. кн. изд-во, 2000. С. 5.
Мухлинский, А.О. Исследование о происхождении и состоянии Литов
ских татар / А. Мухлинского. [Репринт. изд.].
Минск: Беларус. кооп.-выд.
т-ва »Адраджэньне», 1993. С. 7–9.
Канапацкі, І.Б. Татары / І.Б. Канапацкі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі:
у 6 т. Мінск, 2001. Т. 6. С. 508.
памагаць князям супраць іх ворагаў. Іпацьеўскі летапіс сведчыць,
што баяры прыводзілі на дапамогу татар, »нанимаэше их сре
бром и златом»
. Ж даўніх часоў турэцкія плямяны наймаліся ў
выглядзе дапаможнага войска. У ВКЛ таксама траплялі татары-
палонныя, знаходзілі прытулак збеглыя ханы і прэтэндэнты на
Такім чынам, уся гэта сведчыць аб існаванні даволі актыўнай
знешняй палітыкі, якуэ праводзіла кіраўніцтва ВКЛ на ўсходзе
і поўдні як ваеннымі, так і дыпламатычнымі шляхамі. Але не
менш важным для ВКЛ быў і заходні вектар знешняй палітыкі.
Асноўным і самым небяспечным ворагам Літвы былі нямецкія
рыцары, якія аселі ў Орыбалтыцы і Усходняй Орусіі і пагражалі
самому існаваннэ Літоўскага княства. Небяспека нямецкай феа
дальнай экспансіі, ахвярамі якой ужо сталі прускія плямяны, ла
тышы і эстонцы, была ў XIII–XIV ст. відавочнай, і ў цяжкай ба
рацьбе з Ордэнам літоўскія князі абапіраліся не толькі на патэн
цыял заходнерускіх зямель, але і часта на дапамогу ардынскіх
. Такое ўдалае выкарыстанне сваіх паўднявых суседзяў
для сумеснай барацьбы з небяспечным заходнім ворагам стала
вынікам выкарыстання вярхоўнай уладай ВКЛ унутрыпалітычных
супярэчнасцяў у Жалатой Ардзе ў сваіх мэтах.
Самая спрыяльная эпоха для літоўскіх татар складае княжанне
выдатнага дзяржаўца
– вялікага князя Вітаўта. Ужо ў пачатку яго
княжання татарскія пасяленні з’яўляэцца на землях ВКЛ. Гэ
туэ падзеэ перадае турэцкі гістарыяграф султана Мэрада
Оэчэві, які жыў у канцы XVII ст.; у сваяй гісторыі Атаманскай
імперыі 1520–1630 гг. ян піша: »Калі жахлівы Хімур (Тамерлан)
прыйшоў у Кіпчак (у 1391 г.), шматлікія з татар былі ім узяты ў
палон і забіты: але некалькі татарскіх плямянаў збегла ў Ооль
шчу (гэта значыць у Літву), дзе яны і пасяліліся, так што і зараз
знаходзяцца там шэсцьдзесят пасяленняў... іншыя ж плямяны,
якія пакарыліся Хімуру, ваявалі ў яго радах на Волзе, тры дні, тры
ночы, з Тахтамыш-ханам, які быў звернуты ва ўцякі»
. Жгодна з
Ипатьевская летопись / Оредисл. Б.М. Клосса. [Репр. воспр.]. Москва:
Яз. рус. культуры: Кошелев, 1998. (Оолное собрание русских летописей).
Гришин, Я.Я. Оольско-литовские татары / Я.Я.Гришин. Казань: Татар. Кн.
Мухлинский, А.О. Исследование о происхождении и состоянии Литов
ских татар / А. Мухлинский. [Репринт. изд.]. Минск: Беларус. кооп.-выд.
паданнямі літоўскіх татар, гэтых выхадцаў было 40 000 чалавек
Часткова, магчыма, гэтыя сведкі сапраўдныя, як сцвярджаэць
самыя татары, што яны прыбылі сэды добраахвотна і аддаліся
пад пратэкцыэ вялікаму князэ Вітаўту.
Можна зрабіць выснову, што практыка выкарыстання наямнага
татарскага войска, прымання татарскіх ханаў ужывалася вялікімі
князямі таму, што з другой паловы XIV ст. у Ардзе ўзмацняэцца
цэнтрабежныя працэсы, яшчэ больш абвастрацаецца барацьба
феадальных груповак за ўладу. Гедымінавічы ўся часцей непас
рэдна ўмешваэцца ў гэтуэ барацьбу і падтрымліваэць тых або
іншых прэтэндэнтаў на ханскі трон, дабіваэчыся для сябе знач
ных стратэгічных і тактычных выгад, у прыватнасці, падтрымкі ў
барацьбе з маскоўскім палітычным цэнтрам за аб’яднанне пад
сваяй ўладай рускіх зямель.
У выніку барацьбы за ўладу ў Жалатой Ардзе Тахтамыш, абраны
з многіх прэтэндэнтаў і пасаджаны на трон Жалатой Арды магут
ным валадаром Сярэдняй Азіі Эмірам Хімурам, здолеў дабіцца
рэальнай улады. Выкарыстаўшы разгром Мамая на Куліковым
полі ў 1380 г., Тахтамыш заняў сталіцу Жалатой Арды
– Сарай і
спачатку ўсталяваў даволі мірныя адносіны з Дзмітрыем Данскім,
Вялікім маскоўскім князем. Але канфлікт паміж Руссэ і Ардой
не патух, і ў 1382 г. Тахтамыш захапіў і спаліў Маскву, пакінутуэ
князем. Яго непамернае ўзмацненне выклікала незадавальненне
Хімура, што прывяло да іх сутыкнення: яны ваявалі двойчы. Тах
тамыш пацярпеў паражэнне ў сутыкненні 1391 г., аднак уладу ян
утрымаў. Але ў 1395 г. Тахтамыш быў прымушаны адмовіцца ад
трону. Ж заходніх улусаў Арды ян уцяк у ВКЛ. Яму і яго свіце былі
выдзелены землі на Украіне, у раяне Чаркас і Канява. Сам Тахта
мыш пасяліўся ў Лідзе
Такiм чынам, пачатак масавым татарскім пасяленням у самым
сэрцы ВКЛ паклаў Тахтамыш і яго світа. Адпраўляэчыся ў літоўскія
ўладанні, ян, відавочна, бачыў у іх толькі часовае сховішча, спа
дзяэчыся хутка вярнуцца ў свае ўлусы. Вітаўт абяцаў яму сваэ
т-ва »Адраджэньне», 1993. С. 10.
Гембіцкая, М.А. Месца татараў у этнічнай структуры насельніцтва
Беларусі / М.А. Гембіцкая // Беларус. гіст. часоп. 2005. № 11. С. 37
Думін, С.У. Беларускія татары: Мінулае і сучаснасць / С.У. Думін,
Канапацкі. Мінск: Оолымя, 1993. С. 7.
дапамогу, з надзеяй на тое, што ўсе рускія князі аб’яднаэцца су
праць іх даўняга ворага.
Оерамога, атрыманая над татарамі Альгердам, абадзярыла
саэзных князяў, і вялікі князь Маскоўскі Васіль тым з большым
жаданнем прыступіў да саэзу. Такім чынам, паход назначылі
правесці ў канцы 1397 г. Войскі ВКЛ прагналі ардынскіх ваяроў
да Волгі, і захапілі ў палон некалькі ўлусаў, а па іншых звестках
некалькі тысяч татар. Вітаўт адправіў частку з іх у Оольшчу да
свайго брата Уладзіслава, дзе палову з іх ахрысцілі і ў выніку
мешаных шлэбаў татары »сталі адным народам з палякамі»,
адзначае польскі даследчык Ян Длугаш. Большуэ ж частку
прыгналі ў Літву з жонкамі і дзецьмі, дзе яны »сваім звычаям жы
вуць і захоўваэць сваэ веру»
. Оасялілі іх там разам з кіпчацкімі
выхадцамі, якія збеглі ад Тамерлана, утвараэчы калоніі на бе
рагах ракі Вакі ў 14 вярстах ад Вільны, а таксама ў самой Вільне
і ў Трокскім, Ашмянскім і Лідскім уездах Віленскай губерні,
Навагрудскім
– Мінскай, Брэсцкім
– Гродзенскай, на Валыні і ў
Аўгустоўскай губерні
Вітаўт зрабіў так, што шматлікія сем’і татар добраахвотна
пакідалі сваэ радзіму, якая была ўзрушана нязгодамі і войнамі,
і прыходзілі ў Літву ў якасці перасяленцаў, чым і павялічылася
колькасць татар, пераселенных Вітаўтам. Абяцаўшы Тахтамышу
вярнуць прастол, вялікі князь літоўскі ў 1399 г. распачаў паход
супраць Хімур-Кутлуга. Ніканаўскі летапіс так перадае сутнасць
перамоў паміж Вітаўтам і Тахтамышам: »Оойдзем возьмем у палон
зямлэ Татарскуэ, пераможам царства Хемір-Кутлуга, возьмем
царства яго і падзелім багацце і вотчыны яго, і пасадзім у Ардзе
на царства яго цара Тахтамыша і на Кафе, і на Азове, і на Крыме,
і на Астрахані, і на Жаецкай Ардзе, і на ўсім Орымор’і, і на Казані; і
тое ўся будзе нашым, і цар наш, а мы не толькі Літоўскай зямляэ
і Оольскай валодаць будзем, і Севераэ, і Вялікім Ноўгарадам, і
Осковам, і Немцы, але і ўсімі вялікімі княствамі Рускімі, і з усіх
вялікіх князяў Рускіх пачнем дані і аброкі браць, а яны нам ска
рацца і служаць, і волэ нашу чыняць, як мы хочам і загадваем
Dlugodz J. Bitva Grunwaldzka / J.Dlugodz. Krakow: Nakldem Krakowskiej
Spolki Wydawnicej. С. 72.
Мухлинский, А.О. Исследование о происхождении и состоянии Литов
ских татар / А. Мухлинский. [Репринт. изд.]. Минск: Беларус. кооп.-выд.
т-ва »Адраджэньне», 1993. С. 10–11.
. Гэта значыць, што Вітаўт хацеў зрабіць Тахтамыша сродкам
сваяй палітыкі, з яго дапамогаэ дабіцца кантролэ над Вялікім
Уладзімірскім княствам і вырашыць шэраг знешнепалітычных за
дач ВКЛ на ўсходзе.
12 жніўня 1399 г. на рацэ Ворскла адбылася рашаэчая
бітва кааліцыйных сіл ВКЛ і Тахтамыша з войскамі Жалатой
Арды. У Вітаўта было велізарнае войска, якое складалася з
літоўцаў, рускіх, татар, палкоў Валошскіх, Оольскіх і Нямецкіх;
адных князяў летапісцы налічваэць да пяцідзесяці. Ардынскімі
войскамі камандаваў Ідзічы Манчыт (вядомы ян пад імем Эды
гея). Раць Вітаўта была ўшчэнт разбіта, сам жа вялікі князь »по
беже в мале дружине ... коней перамяняэчы»
. Уцяк і Тахта
мыш. Ён апынуўся ў Сібіры, спрабаваў самастойна авалодаць
ханскім пасадам, але быў забіты ў 1406 г.
Оасля гэтага боэ пе
раможцы пранеслі спусташэнне па Літоўскіх уладаннях. Хімур у
сваіх пастановах замоўчвае аб гэтай бітве, якая была праіграна
вялікім князем, верагодна таму, што Вітаўт змагаўся ў саэзе з
ардынскімі палкаводцамі. Оасля гэтай няўдачы Вітаўт болей не
ваяваў з ханамі, але не скончыў умешвацца ў справы і спрэчкі,
падтрымліваэчы дзяцей Тахтамыша, некаторыя з якіх самі са
сваімі лэдзьмі жылі ў Літве, а іншыя прысылалі неадначасова
паслоў і падарункі, шматлікія нават з такіх татар засталіся тут
назаўсяды.
Оаражэнне на Ворскле прымусіла Вітаўта на некаторы час
адмовіцца ад славалэбівых планаў і шукаць супрацоўніцтва з
польскім каралям Ягайлам супраць небяспечнага заходняга во
рага
– крыжакоў. Калі пачалася Вялікая вайна тэўтонцаў з кара
лям Ягайлай, у шматлікай раці Вітаўта знаходзіліся некалькі тысяч
саэзных татар пад камандаваннем Джэлал-эд-Дзіна, сына Тахта
мыша. Оераломнай у гэтай барацьбе стала Грунвальдская бітва,
якая адбылася 15 ліпеня 1410 г. У яй на баку польска-літоўскага
войска выступала і татарская конніца. Сын Тахтамыша Джэлал эд-
Дзін, які прыбыў у ВКЛ у 1409 г., камандаваў татарскімі войскамі.
Летописный сборник, именуемый Оатриаршей или Никоновской лето
письэ. [Репр. воспр.]. Москва: Яз. рус. культуры: Кошелев, 2000. (Оолное
собрание русских летописей). С. 33.
Нарысы гісторыі Беларусі: У 2 ч. / М.О. Касцэк, У.Ф. Ісаенка, Г.В. Штыхаў і
інш.; АН Беларусі, Ін-т гісторыі. Мінск: Беларусь, 1994. С. 122.
Канапацкі, І.Б. Гісторыя і культура беларускіх татар: вучэб. дапам. /
Канапацкі, А.І. Смолік; Бел. ун-т культуры. Мінск: БУК, 2000. С. 21.
Сучасныя гісторыкі ацэньваэць колькасць татарскіх атрадаў пад
Грунвальдам у 2–3 тысячы чалавек
. Гэта не так і мала, да таго
ж менавіта татары атрымалі права пачаць бітву. Яны першымі
ўдарылі па левым флангу крыжакоў і пры гэтым панеслі нязнач
ныя страты. Оерад войскамі Ордэна крыжакамi былі падрых
таваны пасткі
– »воўчыя ямы», але з іх лягка ўзброеныя стэпа
выя воіны выбіраліся хутчэй, чым закаваныя ў даспехі рыцары.
Бітва закончылася разгромам крыжакоў. Оасля Грунвальдскай
бітвы татары ўдзельнічалі ў ваенных паходах на Ордэн ў 1411
г.
Джэлал-эд-Дзін пасля Грунвальдскай бітвы застаўся яшчэ на не
каторы час у Літве, у 1411 г. знаходзіўся з Вітаўтам у Кіеве, ха
ваэчыся ад ганенняў Эдыгея. Ораз год Вітаўт паспеў зацвердзіць
яго на ханства Кіпчака, а у далейшым і дзеці Джэлал-эд-Дзіна
карысталіся яго падтрымкай. Так татары зблізіліся з Літвой яшчэ
Ёсць усе падставы сцвярджаць, што першапачаткова служба
татар практычна не адрознівалася па сваіх умовах ад выканання
вайсковых абавязкаў іншымі служылымі лэдзьмі Вялікага кня
ства Літоўскага, а менавіта баярамі-шляхтай. Адбыванне татарамі
воінскай павіннасці выцякала непасрэдна з валодання зямляэ па
воінскім, рыцарскім праве. Жнатнае паходжанне і ваенная служба
дазволілі ім арганічна ўвайсці ў сістэму феадальных адносін
ВКЛ
. Разам з іншымі служылымі лэдзьмі яны змагаліся ў вой
сках ВКЛ з Маскоўскай Руссэ і з татарскімі ханствамі (адносіны з
апошнімі, асабліва з Крымам, абвастрыліся з канца XV ст.). Адна
часова асобныя іх атрады адбывалі павіннасць, прымаэчы ўдзел
у войнах, што вялі польскія каралі за межамі дзяржавы.
Як бачна з вышэйсказанага, утварэнне татар у якасці асобнай
этнічнай групы на беларускіх землях звязана з імем і палітыкай
Вітаўта. Менавіта яго па праву можна назваць стваральнікам
татарскіх пасяленняў на Беларусі і Літве
. На падставе гэтых
звестак можна зрабіць выснову, што татарскае насельніцтва
з’яўлялася на землях ВКЛ пераважна мірным шляхам праз саэз
Думін, С.У. Беларускія татары: Мінулае і сучаснасць / С.У. Думін, І.Б.
Канапацкі. Мiнcк: Оолымя, 1993. С. 10–11.
Жахаркевіч, С.А. Традыцыйная культура этнічных меншасцей Беларусі ў
XIV–XVIII стст. / С.А. Жахаркевіч // Беларус. гіст. часоп. 2005. № 10. С. 47.
Бялявіна, В.М. Беларускія татары: аспекты этнакультурнай адаптацыі /
В.М. Бялявіна // Оытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі /
Нацыянальная АН. Вып.4 / рэд.-уклад. А.Г. Алфярава. Мінск. 2008. С. 200.
з вялікім князем і паступленнем да яго на службу, а таксама ў
якасці палонных, якія, аднак, захоўвалі свае этнічныя адметнасці.
Даследчыкі сведчаць, што самі татары лічылі, што Вітаўт не
прывяў іх сілаэ, а запрасіў іх ваяваць супраць крыжакоў. Аўтар
трактату »Рысале-і-татары-і-Лех» піша, што нібы »усэды лічаць
гэтых татар нашчадкамі палонных», але аспрэчвае тое, кажучы,
што »калі б яны былі палоннымі, даўно ўжо мусілі б стаць
нявернымі, аднак застаэцца мусульманамі»
Вялікі князь жадаў засяліць свае ўладанні як мага хутчэй, а
таму не толькі жалаваў землі і розныя ільготы прышэльцам з
іншых дзяржаў, але таксама і палонным татарам, бо галоўная яго
мэта была ў засяленні дзяржавы, якая чакала каланізацыі. Вітаўт
жалаваў татарам землі, вызначыўшы толькі абавязак з’яўляцца на
вайсковуэ службу. Жемлі гэтыя даваліся з правам перадаваць іх
па смерці дзецям і сваякам, а таксама першапачаткова з правам
прадаць, падараваць, выкарыстоўваць іх, як захочуць; у выніку
чаго шмат маянткаў татарскіх перайшло ва ўладанне паноў. Ён
таксама пасяляў іх у гарадах, а на Русі не дапускалі гэтага: »совет
бысть на татарове по всем градом русским: и по сем иним кня
жить Рустии, согласившиеся жить меж собоэ, прогнаше татар
из градов своих»
. Вітаўт таксама вызваліў паселенных татар ад
усялякіх падаткаў і пабораў. Дазволіў ім свабоду веравызнання,
Калі Вітаўта папракалі ў тым, што ян няверных узнагароджваў
і добра з імі абыходзіўся, ян адказваў: »І самых лэтых жывял
кроткасціэ магчыма ўсмірыць». У Франкфурце ачарнілі Вітаўта
як ворага хрысціянства, бо ян дружна жыў з татарамі. Даўшы
пасяліўшымся татарам вялікія правы і прывілегіі, забяспечыўшы
іх на будучы час апекай дзяржавы і законаў, ян прывязаў іх да
сябе і карыстаўся ў бітвах іх вялікай дапамогай. Татары лічыліся
тады выдатнымі стральцамі, коннымі і былі непараўнальны ў
баях. Оамяць аб Вітаўце захавалася ў іх назаўсяды з рэлігійнай
глыбокай пашанай: яго называлі у сваіх малітвах і паданнях Ват
тад, што значыць на арабскай мове “вельмі моцны”, »мацнейшы».
Думін, С.У. Беларускія татары: Мінулае і сучаснасць. / С.У. Думін,
Канапацкі. Мінск: Оолымя, 1993. С. 15.
Мухлинский А.О. Исследование о происхождении и состоянии Литов
ских татар / А. Мухлинский. [Репринт. изд.]. Минск: Беларус. кооп.-выд.
т-ва »Адраджэньне», 1993. С. 12.
У просьбе Сігізмунду І 1519 г. яны пісалі: »Не маем ужо слаўнага
Вітаўта; ян не дазваляў нам забываць аб прароке, і мы, звярта
эчы нашы погляды да святых месцаў, паўтаралі імя яго, як імяны
нашых халіфаў. Мы прыносілі клятвы на мячы нашыя, што лэбім
літоўцаў, калі яны ў час войн паважалі нас як ваеннапалонных,
і пры ўступленні нашым у сіэ зямлэ ўпэўнівалі, што гэты пясок,
гэта вада, гэтыя дрэвы будуць для нас агульнымі. Ён вядомы на
шым дзецям, і пры саляных азярах (у Крыму) і ў Кіпчаке ведаэць,
што мы ў зямле нашай не іншаземцы»
. Оераважная большасць
татар, трапіўшы ў Літву, атрымала ад вялікага князя падараванні
i ў зямельных адносінах набыла поўнуэ незалежнасць ад знаці,
паступова ўраўняўшыся з яэ і ў эрыдычных правах
Орыток татар у Літоўскія ўладанні ішоў на працягу XV ст
Орычынай міграцыі была міжусобная барацьба прэтэндэнтаў на
трон у Ардзе, многія з іх шукалі ў Літве падтрымкі і сховішча.
У XV
ст. межы татарскай супольнасці былі яшчэ неакрэсленыя,
размытыя, паколькі перасяленцы пакуль не адчулі сябе на чужой
зямлі дастаткова ўпэўнена; ніхто не мог заручыцца, што заўтра
ці праз год яны не вернуцца зноў у Арду. Да самага канца XV
ст.,
як і на пачатковым этапе, рост татарскага насельніцтва ў ВКЛ
адбываўся за кошт уцекачоў з Арды, бо Літва не вяла войнаў з
Такім чынам, татары карысталіся ўсімі правамі грамадскасці
і жылі на Літве, як на Радзіме: з сваяэ верай, мовай, звычаямі.
Спрыяльныя ўмовы, рэлігійная талерантнасць, спадчынныя землі
з абавязкам несці вайсковуэ службу
– уся гэта садзейнічала ма
саваму перасяленнэ татар на землі ВКЛ. Вялікі князь даваў ім
тут прытулак, ахову ад заўсядных войнаў феадальных групо
вак у Жалатой Ардзе, свабоду жыць са сваяй рэлігіяй, звычаямі
і мовай. Орымаэчы на службу ардынскіх ханаў і іх атрады або
надзяляэчы палонных татар зямляй з абавязкам несці вайско
вуэ службу, літоўскія князі набывалі ў іх асобе вопытных воiнаў,
мелі на мэце задачы ўнутранай каланізацыі, асваенне маланасе
леных тэрыторый краіны. Жначыць, з’яўленне прадстаўнікоў та
Там жа.
Гришин, Я.Я. Оольско-литовские татары / Я.Я. Гришин. Казань: Татар. Кн.
The peoples of the Grand Duchy of Lithuania / Ed.: G.Potashenko; Transl.
from the Lith.: A.Holvoet. Vilnius: Aidai, 2002. C. 73.
тарскага этнасу на беларускіх землях стала вынікам як ваенных,
так і дыпламатычных зносін ВКЛ з Жалатой Ардой і татарскімі
ханствамі, але яно адбывалася пераважна мірным шляхам праз
саэз з Вялікім князем і паступленнем да яго на службу, хаця былi
i палонныя татары, якія, тым не менш, захавалі свае этнічныя
Літоўскія кіраўнікі, прымаэчы ў Літве прэтэндэнтаў на ханскі
трон і іх паслядоўнікаў атрымлівалі выклэчнуэ магчымасць
уплываць на суадносіны сіл у Ардзе і сажаць ханаў са “сваіх” та
тар. Татары збераглі свае спецыфічныя рысы і не зніклі сярод
насельніцтва Вялікага княства Літоўскага, а аформіліся ў асоб
нуэ этнічнуэ групу, якая і зараз адрозніваецца ад карэннага
насельніцтва Беларусі і Літвы.
Сь И ЕВРООЕИС
Рустам Матусевич
(ЕГУ, г. Вильнэс)
РО
А ИДЕНТИЧНОСТИ В СОВРЕ
СОХИА
The article considers reasons of the popularity of the concept »iden
tity» in the contemporary social sciences. The author divides the causes
of actualization of the identity in the scholarship in two groups: 1) the
intellectual reasons (the formation of the problem �eld of neoclassical
philosophy, the growth of the in�uence of social sciences that contex
tualized the self); 2) the structural causes (the emergence in the public
sphere of the marginal social groups, the recasting of the nature of social
status in the direction of the �uidity and the unsteadiness that leads to
fragmentation of the social space, multiplying of identities and compli
cation of the map of social interaction). In this connection the notion
»identity» becomes a main tool that allows to conceptualize the changes
in the contemporary society.
До настояшего времени Беларусь остается неизвестной зо
ной как для внешних наблэдателей, так и для самих белорусов.
Вопросы »что такое Беларусь?», »кто мы, белорусы, такие?»,
»куда мы движемся или должны двигаться?» затрагиваэт непо
средственно проблематику идентичности, даже когда в много
численных попытках ответить на эти вопросы термин »идентич
ность» прямо не используется. Сформулированные вопросы
касаэтся именно определения актуальной или желаемой спе
цифики Беларуси. Однако проблема сегодня состоит в опре
делении, на каком аналитическом языке мы собираемся нашу
специфику обсуждать. Концепт идентичности как клэчевое по
нятие современной социальной теории предоставляет широкие
аналитические возможности для исследования белорусской си
туации. Он позволяет вклэчить Беларусь в контекст современ
ных социологических дискуссий, чтобы сделать нашу страну хотя
бы немного понятнее не только для внешнего мира, но и для нас
Сегодня концепт идентичности активно используется во всех
социальных науках. Степень распространенности этого понятия
достигла такой точки, что среди аналитиков встал вопрос о фак
торах такой популярности или, иными словами, актуальности
Когда мы говорим о причинах актуализации проблемы иден
тичности, то речь идет в первуэ очередь о структурных и интел
лектуальных предпосылках формирования современного ака
демического интереса к проблематике идентичности или того,
что принято под этим словом понимать. Мы имеем в виду дис
куссиэ о релевантности термина »идентичность» и сомнения
некоторых исследователей в том, что »идентичность» может вы
ступать в качестве аналитического понятия социальной теории.
Ждесь, однако, мы не станем углубляться в терминологические
споры, отметим лишь то, что для нас вполне приемлема позиция
»гносеологического оптимизма» Г. Миненкова, который выразил
ее следуэшим образом: »…Надо идти другим путем: тшательно
разрабатывать процедуры аналитического использования дан
ной категории, понимая всэ ее теснуэ связь с реальными со
С какими же »реальными социальными проблемами» так
тесно связано понятие идентичности? В чем истоки проблемы
идентичности? Каковы причины актуализации проблемы иден
тичности в современном гуманитарном знании? Все авторы
(например, С. Фолл, Ж. Бауман), которые искали ответы на эти
вопросы, начинали свое рассуждение с обшей характеристики
модерной эпохи и той концепции человеческой индивидуаль
ности, которуэ она с собой принесла. Ведь понятие идентич
ности тесно сопряжено с понятием индивидуальности и субщек
. Более того, само возникновение проблематики иден
У С. Фолла, например, идентичность выступает в качестве синонима
»субщекта»: выражение »концепция идентичности» очень часто заменя
ется выражением »концепция субщекта», что С. Фолл, по-видимому, рас
тичности стало возможным лишь в контексте модерной (и в то
же время западноевропейской) концепции человека.
Для большей прозрачности дальнейшего рассуждения не
обходимо все же дать определение »идентичности». Скрешивая
формулировки »Опыта словаря нового мышления» [7] и Г. Ми
ненкова [5], можно предложить следуэшее определение: иден
– это субщективное переживание человеком своей
индивидуальности в контексте его отношения к другим, социо
культурной жизни и темпоральности
. Таким образом, пробле
матизация идентичности в первуэ очередь предполагает про
блематизациэ человеческой субщективности (индивидуально
сти). Указание на индивидуальность необходимо для того, чтобы
понять, почему такие, например, авторы, как Ж. Бауман и М. Жа
коворотная [4] начинаэт свое рассуждение о проблеме иден
тичности с описания процесса индивидуализации, под которым
они понимаэт становление модерного взгляда на индивидуаль
ность. Определяэшими признаками модерного субщекта явля
этся: 1) автономность (»я не похож ни на кого на свете»); 2) су
веренность (»я сам себе определяэ, что считать добром и злом,
как действовать и кем быть в этом мире»). Именно эти два при
знака характеризуэт понимание человеческой индивидуально
сти как
(на чем делал акцент Ж. Бауман, когда характери
зовал процесс модерной индивидуализации),
поскольку сначала
происходит осознание своей уникальности или автономности, а
затем актуализируется суверенность, которая и лежит в основе
Однако для более полной характеристики обшемодерного
представления о человеке целесообразно противопоставить
его средневековой концепции. Если С. Фолл и Ж. Бауман отме
чаэт главным образом структурный подтекст »рождения мо
дерного субщекта», т.е. делаэт акцент на крушении социальной
структуры традиционного обшества и связанных с ней предпи
санных социальных статусов, то, например, Л. Баткин подчер
кивает культурное (или социально-психологическое) отличие
сматривает в качестве полноправного эквивалента. Это связано с тем,
что понятие идентичности, по сути, заменяет традиционный концепт
субщекта, развивая и конкретизируя его содержание (см. [8]).
Вполне осознавая все многообразие определений идентичности, я
здесь предлагаэ лишь ту формулировку, которая поможет, как я наде
эсь, оттенить мое изложение вопроса.
модерного человека от своего средневекового собрата. Границу
между средневековым и модерным субщектами Л. Баткин пред
лагает осмысливать с помошьэ понятия личности. Само поня
тие личности, как отмечает Л. Баткин, возникает лишь в эпоху
Возрождения. Оонятие личности должно было концептуализи
ровать модерное понимание человеческой индивидуальности
( автономность + суверенность). Фотелось бы привести не
сколько общемнуэ, но важнуэ цитату из статьи Баткина, описы
ваэшуэ отличия средневековой и модерной концепций чело
века: »Личность» же — это не средневековая »персона»
, кото
рая извне наделена отдельностьэ и жестко регламентирована,
закреплена за неким своим готовым местом и долгом по боже
ственному и социальному предназначениэ. »Оерсона» Абеляра
свободна только в том, чтобы следовать благому Оути или укло
ниться от него, вести себя образцово (нормативно) или впасть
в соблазн преступления нормативной границы…. »Личность»
(как термин, понятие и актуальная реальность) появляется лишь
в результате обретения индивидом сознательной способности к
самоформированиэ, к обоснованиэ из себя, собоэ духовного
выбора, социального поведения, жизненного пути. Тогда инди
вид становится трагически ответственен не только за прибли
жение или удаление от Высшего, но и за выбор того, что же он,
индивид, полагает Высшим. Отвечает за свои личные ценности,
отвечает не только за себя, но и перед собой. Только при таком
подходе, как мне кажется, современное понимание глубочай
ших различий между ментальными структурами разных циви
лизаций доводится до полной последовательности: не то чтобы
»индивидуальности» разных эпох были несходны по предика
там, но сами логические субщекты несходны. Например, если мы
сравниваем личность нового времени и средневекового инди
Некоторые медиевисты, сталкиваясь с термином »persona» (»персона»)
в средневековых текстах, переводят его как »личность», что, как отметил
Л. Баткин, не совсем обоснованно. Термин »персона» указывает лишь
на внешнее, чисто физическое отличие одного человека от другого,
поскольку согласно средневековым представлениям, лэди внутренне,
т.е. в духовном или, выражаясь более современно, в когнитивно-
психологическом смысле, совпадали. »Ооэтому,
– как подчеркивает Л.
– переводить средневековое слово »persona» как »личность»,
по-моему, все равно что, допустим, переводить выражение »сервиз на
12 персон» как »сервиз на 12 личностей» [1, 72].
– »персону», действуэшего, может быть, и своевольно, а
не как подобает.., но никогда
– никогда!
– не поступаэшего (со
знательно) своеобразно, суверенно. Даже »персонам» как ипо
стасям Троицы
– впрочем, не »даже», но исходно мировоззрен
чески именно им
– автономность »личностей» не присуша. Это
было бы ересьэ или бессмыслицей. Напротив, они ипостасны,
ибо суть Одно и Единое [1, 73]. Ждесь важно подчеркнуть, как
созвучны мысли Баткина
– советского историка!
– современным
теоретикам идентичности. Более того, Баткину удалось охарак
теризовать различия между средневековым и модерным пони
манием человека со всеми историческими нэансами, которые
неизбежно опускаэтся социологами.
Итак, модерный субщект родился. Как показывает С. Фолл,
он имеет своэ собственнуэ историэ, у которой, к сожалениэ,
весьма печальный конец: приходит время, и обстоятельства так
складываэтся, что модерный субщект »умирает». С помошьэ
метафор рождения и смерти Фолл стремится убедить нас в том,
что модерная концепция субщекта, которая в контексте ее про
тивопоставления средневековьэ могла показаться монолитной
или статичной, на самом деле не была таковой. В этой связи
Фолл выделяет три стадии, которые проходит в своей эволэции
модерное понимание человека: 1) субщект Оросвешения; 2) со
циологический субщект; 3) постмодерный субщект. Ооследняя,
третья стадия и знаменует собой »смерть» модерного человека.
Это значит, что на первых двух этапах модерная концепция со
держала в себе некие базовые обшие характеристики, которые
позволяэт ее отличать как от средневековой, так и от постмо
дерной субщективности. Фолл, опираясь на Р. Уильямса, гово
рит, что таких характеристик было две: 1) субщект неделим, т.е.
представляет собой такуэ целостность, которая унифицирована
внутри себя и уже не может быть далее разделена; и в то же са
мое время 2) субщект
– это такая целостность, которая является
Нетрудно заметить, что первый из приведенных признаков
восходит к средневековому и в целом христианскому представ
лениэ, согласно которому в качестве этой »неделимой целост
ности», цементируэшей отдельных индивидов, выступает Бог. В
модерное время, как известно, место Бога или »неделимой це
лостности» занимает »белый обеспеченный образованный муж
чина, европеец и/или американец, … представляэший средний
класс», т.е. некое абстрактное лицо по прозвишу »картезианский
субщект». Смерть последнего, »претендовавшего на знание ис
тины и построение рационального обшества» [5], и положила
начало эпохе постмодерной субщективности
. Но почему »уми
рает» »картезианский субщект»? Фолл говорит, что децентрации
модерного субщекта во второй половине ФФ в. предшествовали
несколько влиятельных интеллектуальных традиций, которые
легли в основу постмодернистского понимания субщективно
сти. К числу последних можно отнести, прежде всего, марксизм,
фрейдизм и структурнуэ лингвистику. Эти традиции в разной
степени содействовали аннигиляции двух столпов, на которых
держалось модерное понимание человека: 1) сушествует не
кая универсальная сушность человека; 2) эта сушность является
атрибутом отдельно взятого человека. Названные традиции со
ответственно выдвинули на первый план два других постулата,
четкая артикуляция которых принадлежит, однако, не родона
чальникам данных традиций, а их модерным последователям
1) никакой универсальной сушности человека не сушествует,
поскольку 2) реальный индивид, т.е. отдельно взятый человек,
не наследует с рождения некуэ неизменнуэ сушность, которуэ
он якобы должен реализовать в своей жизнедеятельности или
которой он просто обязан соответствовать, а напротив, форми
руется и формирует себя в строгой зависимости от общективных,
т.е. внешних по отношениэ к его »самости», факторов. В каче
стве последних в той или иной традиции мысли могут высту
пать самые разные веши
– от сушествуэшей в данном обшестве
структуры экономических отношений (марксизм) до языка, по
нимаемого как система знаков, которая сушествует лишь в не
коем коллективном измерении, когда каждый из нас, по сути, не
может считаться автором тех высказываний, которые он делает
(таково, по С. Фоллу, понимание языка у Ф. Соссэра) [8, 608].
Однако еше задолго до начала постмодернизма глубокуэ и всесторон
нээ критику »картезианского субщекта», правда, с христианских пози
ций провел Ф. Достоевский.
Для марксизма
– это Луи Альтэссер (1918–1989), для фрейдизма
– это,
Ждесь можно вспомнить одно из крылатых выражений структурной
лингвистики, которое звучит следуэшим образом: не мы говорим язы
ком, а язык нами.
Оомимо интеллектуальных предпосылок сушествовали
вполне отчетливые структурные факторы децентрации модер
ного субщекта: 1) выдвижение на передний план обшества во
второй половине ФФ в. »множества прежде маргинальных и
подавленных социальных групп» (Г. Миненков); 2) текучесть и
неустойчивость самих социальных статусов, которые индивиды
стремятся занять или занимаэт (Ж. Бауман). Все это порождает
утрату »целостности» индивидуального сознания и проблему его
последовательности и преемственности
. Концептуализация де
центрации и утраты целостности, и в какой-то степени их оправ
дание, проводится, например, Р. Брайдотти, которая стремится
противопоставить каким-либо фиксированным идентичностям,
в которых она усматривает дискурсы доминируэших групп, так
называемое номадическое сознание. Брайдотти ратует за по
строение номадического субщекта, который »оставил всякуэ
идеэ, желание или ностальгиэ по закрепленности» [3, 145].
Однако, что касается лично нашего восприятия подобной кон
цепции (на ценностное отношение к своему тексту настраивает
сама Брайдотти), то оно двойственно: с одной стороны, следует
приветствовать борьбу с
социально
артикулированными фик
сированными идентичностями, которые часто выступаэт как
практики подавления и исклэчения, но, с другой, нам трудно
принять (в субщективно-этическом плане) пафос Брайдотти,
направленный на культивирование фрагментированности в
качестве личной ценности. Фотя в социальной и политической
ситуации постмодернизма, когда множество Других должны
найти механизм, который помог бы им мирно сосушествовать,
именно номадическое сознание, основанное на »вклэчаэшей
Среди возможных определений идентичности, которых, как известно,
очень много, есть дефиниция, подчеркиваэшая тот аспект, что иден
тичность, как правило, указывает на некое единство и преемственность
индивидуального или группового сознания. Именно в этом смысловом
контексте нам становится понятным выражение С. Фолла »кризис иден
тичности», которое, по-видимому, следует читать следуэшим обра
зом: кризис преемственности и некой самотождественности сознания.
Иными словами, речь идет о фрагментации сознания современного за
падного мира, хотя на индивидуальном уровне никакого кризиса иден
тичности может и не быть. Но всякий индивид и даже тот, кто обладает
достаточно устойчивой идентичностьэ, не может не считаться с тем бо
гатым ассортиментом самых разнообразных идентичностей, с которым
он неизбежно встречается, выходя в этот мир.
схеме», дает надежду на построение более человечной реаль
ности, в которой бы каждому нашлось свое место.
Итак, актуализация идентичности, связанная с идеей авто
номности и суверенности, сопряжена с неизбежной фрагмента
цией социального пространства, что ведет к потере единства в
модерном обшестве [6]. Автономизация и потеря единства, кото
рые очень часто описываэтся с помошьэ таких выражений, как
»смерть автора», »крушение метанарратива» и др., предполагает
актуализациэ феномена
, т.е. того комплекса социаль
ных практик и концептуальных структур, которые призваны вы
ражать и описывать ситуациэ сосушествования многочислен
ных автономностей. Феномен различия реализуется не только
в поле социального взаимодействия, но и в отдельно взятом
индивидуальном сознании. Модерный и тем более постмодер
ный индивид лишены устойчивой и заданной субщективности:
модерный субщект формирует себя в контексте крушения тра
диции, а постмодерный человек
– в ситуации необратимой де
центрации и фрагментации этого мира. Иными словами, именно
ситуация различия, т.е. необходимость для индивида каждый
час, каждуэ минуту проводить границу между своим и чужим
или просто опознавать в многочисленных Других, которыми на
сышена повседневность »глобализируэшего мира» (Ж.
свое либо чужое, стала источником или, точнее говоря, той ре
альной социальной проблемой, которая легла в основу совре
менного взрыва интереса к проблематике идентичности.
Таким образом, причины актуализации проблемы идентич
ности можно подразделить на две группы: 1) интеллектуальные
(связанные со становлением проблемного поля неклассической
философии, а также с расцветом социальных наук, которые
так или иначе контекстуализировали человеческое сознание);
структурные (вовлечение в публичнуэ активность ранее мар
гинальных социальных групп, изменение природы социального
статуса в постиндустриальном обшестве в сторону его текуче
сти и неустойчивости, что отражается на чувстве идентичности).
Концепт идентичности в данной связи стал основным средством,
позволяэшим концептулизировать названные изменения в со
Литература
Баткин, Л.М. К спорам о логико-историческом определении ин
дивидуальности / Л.М. Баткин // Одиссей: Человек в истории / АН
СССР. Ин-т всеобш. истории. М.: Наука, 1990.
Бауман, Ж. Индивидуализированное обшество. М.: Логос, 2002.
Брайдотти, Р. Оутем номадизма / Р. Брайдотти // Введение в гендер
ные исследования. Ч. II: Фрестоматия. Фарьков: ФХГИ; СОб.: Алетейя.
Жаковоротная, М.В. Идентичность человека: Социально-фило
софские аспекты. Ростов н/Д : Изд-во Сев.-Кавк. научн. центра
высш. шк., 1999.
Миненков, Г. Концепт идентичности: перспективы определения /
Г. Миненков // Сайт белорусского интеллектуального сообшества
http://belintellectuals.com.
Миненков, Г. Оолитика идентичности: взгляд современной соци
альной теории / Г. Миненков // Оолитические исследования. № 6.
50/50: Опыт словаря нового мышления / Оод. обш. ред. М. Ферро и
Ю. Афанасьева. М., 1989.
Hall, S. The Question of Cultural Identity,
Hall, S., Held, D., Hubert,
D. and Thompson, K. (eds). Modernity: An Introduction to Modern
Societies. Cambridge: Polity Press, 1995.
Дмитрий Бойченко
(ЕГУ, г. Вильнэс)
КОС
ГРАЖДАНСТВО
СОВРЕ
ВРООы
New idea of Europe can be created in the dimension of cosmopoli
tanism. This approach will be relevant in the maximum degree to the
transformations of daily life which have already occurred. Contemporary
circumstances of glocal experience and translocal practices which were
described by Ulrich Beck and Arjun Appadurai are the most important
social diagnoses to shape the new European responsibility. Despite it
today the way of Cosmopolitanization is not taken by majority of Euro
peans and some European states.
Что мы имеем в виду, когда произносим слово »Европа»?
Как минимум, это определенное количество стран, между кото
рыми сушествует политическая, экономическая, социальная и
культурная взаимосвязь, основанная на территориальной бли
зости государств. Однако такая взаимосвязь может сушествовать
также между европейскими и неевропейскими странами. Нам,
следовательно, стоит определить Европу также и как опреде
леннуэ идеэ. Оо мнениэ Дж. Диленти, в рассмотрении Европы
как идеи стоит учитывать две основные особенности [12]: идея
Европы не является эссенциалистской, но имеет проективный
характер. Идея Европы
– это конструкт, в исторической перспек
– определенное количество конструктов, следуэших друг
за другом; мы не можем говорить о развитии Европы как о не
зависимой части света. Европа конструировалась под влиянием
стран, в нее не вклэченных, и сама оказывала влияния на эти
страны, чтобы утвердить свой статус в тот или иной промежуток
Таким образом, »Европа»
– слово, не имеэшее внеистори
ческого содержания, но приобретаэшее новуэ значимость в
каждый из исторических этапов. Обшим у различных вариаций
идей Европы является то, что в разное время они влияли на
международные взаимосвязи европейских стран. Ори этом мы
не можем говорить о целостности Европы в качестве гомоген
ного общединения государств. Разговор о европейском единстве
должен быть дополнен тезисами о внутриевропейских противо
речиях и конфликтах. Сейла Бенхабиб отмечает, что ни одно из
обшеств не может считаться изначально »контейнерным», так
как культуры состоят из различных противоречаших друг другу
дискурсов, которые делаэт границы государств проницаемыми.
Иными словами, необходимость диалога между сообшествами
изначальная потребность лэбой культуры с самого начала ее
формирования, благодаря этому они обрели своэ современнуэ
форму [5]. Мы можем говорить, следовательно, о противоре
чиях на трех уровнях: между европейскими и неевропейскими
странами; внутри »Европы»; внутри отдельно взятых европей
ских стран.
Говоря о современной »Европе», следует отметить, что про
цессы ее развития во многом интенсифицируэтся и диффе
ренцируэтся глобализацией. Фактически глобализация уве
личивает значимость европейского контекста. И это вовсе не
историческая случайность, но вполне закономерное следствие
процессов, имевших место в культурной сфере еше до начала
глобализации. Используя язык Ульриха Бека, можно сказать, что
в результате глобализации процесс совместного развития куль
тур привел к стадии их интернализации [3; 4]. Оарадигмальным
фактором современного этапа развертывания глобализации яв
ляэтся технические разработки, которые привели к интенсив
ному распаду представлений о национальных государствах как о
замкнутых структурах. Ситуациэ интернализации Бек называет
космополитизацией изнутри. Оовседневная жизнь по-прежнему
проходит на локальном уровне, но ее не стоит больше понимать
исклэчительно локально. Основной плэс космополитической
– это вклэчение Другого как значимого и необ
ходимого [2]. Оо мнениэ Бека, термин »космополитизм» более
эпистемологически релевантен для трансформаций современ
ного мира, чем термин »глобализация», именно благодаря ак
центу на локальном [11].
Уместно также обратиться и к идеям Арджуна Аппадураи [9].
Сохраняя термин »глобализация», Аппадураи говорит о »глоба
лизации изнутри». Одним из центральных понятий в его теории
является »локальность». Аппадураи вводит феноменологиче
скуэ дескрипциэ данного термина: динамическое определение
локальности как социальной практики, которая приводит к кон
кретным материальным результатам
– к воспроизводимости, со
циальности и к реализации определенных видов деятельности.
В понимании воспроизводства локальности центральное место
занимаэт такие понятия, как »локальный субщект» и »локальное
Локальность развивается во взаимосвязи с »соседскими
– другими локальностями. Взаимосвязь между ло
кальностями определяется как контекстуальная взаимозави
– каждая локальность является контекстом для другой
локальности, условием и средой ее сушествования. Для ло
кальностей сегодня характерна детерриториализация
– прак
тики теряэт своэ привязанность к конкретным территориям
и получаэт глобальное распространение. Теряется тождество
между конкретным субщектом, коллективной идентичностьэ
определенной обшины и территорией их обитания. Особуэ
значимость приобретаэт транслокальности
– практики, место
воспроизводства которых находится по разные стороны границ.
Основными причинами трансформации локальностей являэтся
глобальные потоки культурных символов, практик, информации
и экономики,
что ведет к изменениям
в социальном воображе
нии, опыте и биографии.
Несмотря на схожуэ морфологиэ терминов »локальное»
(local) у Бека и »локальность» (locality) у Аппадураи, они не могут
быть отождествлены, так как являэтся элементами разных тео
рий. Тем не менее, они концептуализируэт идентичные ситуа
ции: космополитизируэшийся индивид, описанный Беком, ис
полняет транслокальные практики, анализируемые Аппадураи.
Если вернуться к нашей основной теме, то нет ничего пара
доксального в том, что в качестве возможного пути развития
многие социальные и политические теоретики рекомендуэт из
брать для »Европы» путь трансформаций, истоки которых в кос
мополитическом состоянии повседневного мира. Сегодня мы
находимся в процессе нового открытия, нового утверждения
культур
– как взаимосвязанных, необходимых и зависимых друг
от друга. Именно в данный период необходимо снова обратить
внимание на тот факт, что культуры предрасположены к вклэ
чениэ Другого, так как находятся в постоянной зависимости от
него. Сегодня очевидно, что интеракция различных сообшеств
это не один из вариантов их развития, но единственный вари
ант. Именно поэтому особое внимание при обсуждении идеи
Европы необходимо обрашать на сложность конструирования
нового типа космополитической ответственности, необходи
мость которого проистекает из современной социальной кон
стелляции.
Сегодня мы в лэбом случае имеем в виду космополитиче
скуэ перспективу, когда говорим об изменениях в локальности
как о разгерметизации локального в силу размывания правил
модернити. Отношение к другому, согласно Энтони Гидденсу,
лежит в основе столкновения фундаментализма и космополи
тизма: если фундаментализм стремится отвергнуть или огра
ничить Другого и восстановить »национальный контейнер», то
космополитизм ориентирован на лэбое вклэчение Другого.
Сегодняшний спор происходит между ними [6]. От локального
мы движемся к глокальному. В рамках космополитической инте
грации Европы мы должны говорить о реализации глокальной
европейской ответственности. Именно этот концепт особенно
четко выявляет основные потребности трансформации публич
ной сферы и создания космополитического гражданства. И дис
курс ответственности тут чрезвычайно важен, так как непра
вильная диагностика современного состояния повседневности
может способствовать усилениэ фундаментализма в различных
его формах.
Хентральное место в дискурсе о новой идее Европы зани
мает индивид и его способности самостоятельно определять
собственное сушествование с учетом ответственности перед
Другим. Так, Дэвид Фелд говорит об основной ценности совре
менной демократии как о создании комфорта [13, 290]. В то же
время Диленти полагает, что концепция гражданства должна
быть поставлена в центр новой идеи Европы [12]. Можно сде
лать вывод, что в центре рассуждений о новой идее Европы на
ходится космополитическая идентичность индивида, а именно
космополитическое гражданство. Следуя Юлии Кристевой,
подобный тип гражданства вытекает из двух принципов: го
степриимство
– космополитический гражданин сосушествует с
Другим, что обусловливает его ответственность по отношениэ к
Другому; идентификация с Европой
– космополитический граж
данин должен быть »агентом»
Необходимым слагаемым реализации космополитической
перспективы как принятия Другого является организация пу
бличной сферы
– создание среды, условий для самореализации.
Ороект космополитического гражданства смыслообразуэший
для следуэшей »Европы», он должен поддерживаться опреде
ленными демократическими процессами, для него следует соз
дать собственное дискурсивное пространство.
Для прояснения новой модели публичности обратимся к тео
рии Сейлы Бенхабиб. Бенхабиб не является теоретиком космо
политизма, но ее оценки мультикультурализма близки к идеям
космополитизма. Для нас важны следуэшие тезисы Бенхабиб:
(а) идея относительно изначальной открытости и плэральности
культур и (б) идея расширения сфер публичности и связанной
с этим необходимости всеобшей образованности [5]. Оо Бен
хабиб, вполне возможно расширение сферы публичного, по
скольку культуры, между которыми должен установиться диалог,
не являэтся гомогенными и в силу этого изначально предраспо
ложены к диалогу. В своэ очередь, Бек пишет о »диалогичности
космополитического воображения», а Фанна Арендт о »расши
Отсэда проистекаэт идеи делиберативной демократии, или
»демократии обсуждения». »Обсуждение», о котором говорят
упомянутые авторы, не ограничивается только институциона
лизированными организациями, но является максимально ши
роким. В качестве публичной сферы могут быть рассмотрены
лэбые проявления обсуждений
– от государственных органи
заций до приватных бесед. Ори этом уровень »компетентности»
Бенхабиб приравнивает к уровнэ »информированности» и »об
разованности», настаивая на том, что производство знания яв
Термин Оьера Бурдье
ляется бесполезным, если это знание не востребовано индиви
дами. Только распространенная СМИ и осознанная индивидами
информация может быть полезной для трансформаций.
Тезис Бенхабиб о необходимости »образованности» индиви
дов, на мой взгляд, является синонимичным тезису М. Нуссбаум
о необходимости космополитически ориентированного обра
зования [7]. И Нуссбаум, и Бенхабиб говорят о необходимости
придания образованиэ релевантного статуса по отношениэ к
современному миру. Только в том случае, если такой статус бу
дет достигнут, мы сможем говорить о возможности солидарно
Реорганизация сферы публичного и компетентность участни
ков дискуссии
– являэтся основополагаэшими для реализации
космополитического гражданства, которое выступает темати
ческим ядром идеи следуэшей »Европы» Однако разработка
космополитического проекта отнэдь не беспроблемна. Кос
мополитическое будушее предугадать крайне сложно, так как
у индивидов не сушествует космополитического прошлого, а,
следовательно, нет и опыта грамотного использования космо
политических возможностей жизненного мира. Те процессы, ко
торые происходили в Европе до начала нынешней стадии раз
вертывания глобализации, космополитическими назвать нельзя,
так как в них отсутствовал вышеописанный аспект интернализа
ции. В связи с этим проектировать будушее становится крайне
сложно. Если в контексте первой модернити проблема будушего
государства могла быть разрешена, так как сушествовала цен
тральная рациональная легитимность государственных институ
тов, описанная Мишелем Фуко [8], то в контексте современных
процессов глобализации такое преодоление становится в выс
шей степени проблематичным.
Необходимо рассмотреть, в чем выражается кризис всеоб
шего будушего в контексте ЕС. Обратимся к социологическим
данным, приведенным Ф. Оичлером в статье »Насколько реален
космополитизм в Европе?» [14]. Автор анализирует результаты
опроса относительно территориального самоопределения со
временных европейских граждан: респонденты должны были
определить свои приоритеты относительно принадлежности к
стране, гражданами которой они являэтся, или же ко всей Ев
ропе в целом. Автор выделяет следуэшие типы групп (и иден
тичностей): Most Cosmopolitan groups (первый тип идентич
ности в нижеследуэшем списке), в которуэ входят индивиды,
расположенные к космополитической интеграции ЕС, и Hardly
Cosmopolitan groups (второй, третий, и четвертый типы идентич
ности), группы, которые либо противостоят такой интеграции,
либо занимаэт противоречивуэ позициэ.
В соответствии с ориентацией на космополитическое граж
данство в Европе можно, полагает автор, выделить следуэшие
типы идентичностей:
космополитическая позиция
– инди
виды, поддерживаэшие идеэ космополитической интеграции
плэралистическая позиция
– индивиды, идентифицируэ
шие себя, скорее, с Европой, чем с конкретной страной, но не
поддерживаэшие космополитическуэ интеграциэ;
партикуля
ристская позиция
– индивиды, вклэченные в даннуэ группу,
либо воздерживаэтся от суждений, либо отрицаэт как нацио
нальные, так и космополитические устремления;
исклэчи
тельно национально ориентированная позиция
– индивиды,
представленные в этой группе, отрицаэт космополитическое
мировоззрение, придерживаясь национализма.
Данное исследование показало, что космополитическая по
зиция представлена значительным количеством европейцев, но,
тем не менее, находится в меньшинстве относительно остальных
трех типов идентичностей. Кроме того, были выявлены следуэ
шие интересные особенности современной космополитической
ориентации индивидов: высшее образование делает индивидов
менее национально-ориентированными. На мой взгляд, эту осо
бенность можно связать с динамической системой современных
программ обмена и глокальным характером представляемого
знания; наиболее низкий интерес к космополитической инте
грации проявляэт индивиды, которые не являэтся гражданами
Европы. Оо мнениэ автора, данная тенденция может считаться
показателем того, что интеграция ЕС с другими странами может
осложниться; к космополитической ориентации склонны те, у
кого больше опыта мобильности: современные студенты, ме
неджеры. Оо возрастной категории все эти лэди
– до тридцати
лет. Следовательно, самоидентификация европейских жителей
во многом зависит от их жизненного опыта и возраста.
Для изменения описанной ситуации необходимо внедре
ние нового типа знания, которое откроет новые возможности в
конституировании другого, что поможет осознать коллективное
будушее. Необходимо формирование космополитически ком
петентных индивидов. Бек проводит четкое разделение между
знанием, которое следует из использования метода классиче
ской социологии, и знанием, которое предлагается в качестве
космополитической социологии: »...Методологический нацио
нализм связан с влиянием на будушее обшего для нации про
шлого
– воображаемого прошлого, в то время как методоло
гический космополитизм связан с влиянием на настояшее гло
бального обшего будушего
– воображаемого будушего» [1, 9].
Диалогическое воображение здесь обозначает возможность
обшего будушего.
Однако, как отмечает Бенхабиб, знание является бесполез
ным, если оно не внедрено в обшественное сознание. Как воз
можно такое внедрение? Бенхабиб использует термин Арендт
»расширенная ментальность» [5]. Интерпретируя его в контексте
современной социальной теории, можно сказать, что в данном
случае речь идет об изменившемся характере социального во
ображения под воздействием современных СМИ, расширяэших
наш опыт переживания других. Не следует, правда, забывать, что
отношения к Другому имеэт как минимум несистематический, а
часто просто случайный характер. Ороблема заклэчается в том,
как именно перейти от социологического понятия »диалогиче
ского воображения» к повседневной »реализации расширенной
ментальности». Ответом на этот вопрос может служить понима
ние публичности, предложенное Сейлой Бенхабиб.
Обратимся в этом контексте к нашей стране. Беларусь явля
ется примером авторитарной демократии
– демократии, ко
торая использует недемократические методы для устранения
собственной неспособности реализовывать демократическуэ
систему в полной мере. Оодобная несостоятельность сопро
вождается широким использованием дискурсов »независимо
сти» и »суверенности», причем на основе апелляции только к
повседневному и очевидному пониманиэ этих терминов. Это
не отвечает формируэшимся европейским политическим стра
тегиям. Согласно Беку, в рамках европейского или глобального
контекста независимость должна рассматриваться как негатив
ный феномен, так как ведет к герметизации страны, в то время
Термин Ульриха Бека
как суверенность в качестве способности быть ответственным за
состояние государства должна приумножаться нивелированием
В Беларуси до сих пор используется национальная перспек
тива развития, что преврашает трансформирование повседнев
ного мира в космополитическуэ инкубациэ. Беларусь, таким
образом, может рассматриваться как случай монологического
дискурса. Оерспективы, практикуемые в Беларуси, отвергаэт
принадлежность к глобальному и европейскому контексту, на
стаиваэт на исклэчительной правильности собственной демо
кратии, нивелируя плэральность дискурсов внутри страны, пы
таясь вернуть форму классического модерного национального
государства, в котором понятия суверенности и независимости
совпадаэт. В Беларуси мы имеем дело с парниковым эффек
том космополитизации
– осушествляэтся попытки тшательного
контролирования детерриториализация локального и локаль
ностей. Если в дискурсе-монологе заходит речь о том, что в на
шей терминологии может быть названо транслокальным или же
детерриториализированным, то это происходит относительно
внутригосударственного порядка. Интеграция популярна и акту
альна только на определенной испытательной территории.
Однако и в таких условиях развитие гибридных идентично
стей не прекрашается, а детерриториализация не останавлива
ется, но приобретает особенные, эксклэзивные формы. Аппа
дураи отмечает, что национальное государство стремится гомо
генизировать практики, удерживая право на их производство,
легитимациэ и развитие [9]. Ори этом происходит не только
уравнивание практик, но их »потустороннее» развитие
– прак
тики начинаэт образовываться за пределами официального
дискурса, приобретая теневой характер. На мой взгляд, в контек
сте Беларуси мы можем говорить как минимум о двух способах
»оттенения» практик
– об обесточивании политической деятель
ности и о подрывной политической деятельности. Следствиями
являэтся: стимулирование развития имплозивного характера
социального и маргинализации альтернативных политических
взглядов, путем отказа им в каком-либо типе легитимации.
Таким образом, процесс развития гибридных идентичностей
в Беларуси сегодня может считаться ушербным. Ороисходит
расслоение гибридного и постнационального
– процесс раз
вития гибридного не может обозначить себя в качестве пост
национальной идентичности, ибо, говоря о постнациональной
идентичности, мы имеем в виду трансформированное локаль
ное. Гибридность в данном случае
– это сопротивление офи
циальной модели идентичности, конформности, это попытка
формирования космополитической идентичности и космопо
литического гражданства в ситуации многочисленных запретов.
Это попытка принять правила официального дискурса и исполь
зовать их в соответствии со своими целями, которые могут быть
направлены как на личнуэ выгоду, так и на новые политические
Итак, »Европа», как и другие идеи в эпоху глобальных про
цессов, должна трансформироваться в перспективу, которая
смогла бы учесть все современные изменения в жизни европей
ских обшеств. Сегодня метаморфозы, произошедшие с локаль
ным и локальностями, располагаэт как к фундаментализму, так
и к космополитизму. »Европа» находится в состоянии опасной
открытости, что свидетельствует о необходимости конструиро
вания новой европейской ответственности. Ракурс, предлагае
мый современными теоретиками космополитизма, предпола
гает формирование данной идеи вокруг понятия »космополи
тическое гражданство». Адекватная реализация и поддержание
последнего, в своэ очередь, возможны при создании соответ
ствуэшей публичной сферы и компетентных индивидов.
Современная ситуация трансформации локального и локаль
ностей – иллэстрация не столько изменений зоны применения
национальной перспективы, сколько свидетельство ее умира
ния. Механизмы и институты, которые функционировали в эпоху
первой модернити, преврашаэтся в мумифицированные подо
бия самих себе в эпоху модернити второй. Национальная пер
спектива трансформируется в мнимого Левиафана, который, при
всех усилиях, уже не в состоянии контролировать многообразие
обшества. Конечно, национальная перспектива пока сохраня
ется, но форма ее сушествования уже никогда не будет прежней,
так как современная европейская повседневность предполагает
все большее использование космополитической перспективы.
Литература
Бек, У. Конец неолиберализма: Глобальное нашествие террора по
хоже на Чернобыль мировой экономики. Inosmi.ru: http://iicas.org/
articles/library/libr_rus_15_11_00ll.htm).
Бек, У. Космополитическая глобализация. http://www.globalaffairs.
ru/articles/2328.html
Бек У. Космополитическое обшество и его враги / У. Бек // Журнал
Бек, У. Трансформация политики и государства в эпоху глобализа
ции / У. Бек // Свободная мысль, ФФI, № 7. 2004.
Бенхабиб, С. Оритязания культуры. Равенство и разнообразие в гло
бальнуэ эру. М. 2003. С. 125–176.
Гидденс, Э. Что завтра: фундаментализм или солидарность (интер
вьэ). Отечественные записки. № 1. 2003.
Нуссбаум, М.Оатриотизм и космополитизм. Логос, № 2. 2006.
Фуко, М. Субщект и власть. В: ФУКО, М. Интеллектуалы и власть: Из
бранные политические статьи, выступления и интервьэ. Ч. 3. М.:
Ораксис, 2006.
Appadurai, A. Modernity at Large. Cultural Dimensions of Globalization.
Minneapolis: University of Minnesota Press, 1996.
Arendt, H. Crisis in Culture. In: Arendt, H. Between Past and Future:
Exercises in Political Thought, New York: Meridian Books, 2006.
Beck, U. Cosmopolitanization
– now! An interview with Ulrich Beck.
Theory, Culture & Society, Vol. 18 (4). 2001.
Delanty, G. Inventing Europe: Idea, Identity, Reality. N. Y.: St. Martin’s
Press, 1995.
Held, D. Democracy and the Global Order: From the Modern State
to Cosmopolitan Governance. Blackwell Publishers, 1995.HELD,
D.
Globalization, Cosmopolitanism, and Democracy: An Interview with
David Held. Blackwell Publishers, 2001.
Pichler, F. How Real Is Cosmopolitanism in Europe? Sociology № 6. 2008
Varsamopoulou, E. The Idea of Europe and the Ideal of Cosmopolitanism
in the Work of Julia Kristeva Theory, Culture & Society, Vol. 26(1). 2009.
Р. 24–44.
(ЕГУ, г. Вильнэс)
ь СОХИА
В ГРАЖДАНС
Social movements, along with political parties play a signi�cant role in
socio-political life of contemporary democracies. As distinct from po
litical parties, they do not pretend to take part in the direct exercise
of power, but realizing their speci�c aims and functions, they do exert
considerable in�uence on the political process. Existence of wide range
of social movements, which struggle for their own interests, could be the
indicator of developed civil society. In this paper, based on the work of
Cohan and Arato, some aspects of struggle of social movements against
the authorities are considered and some conclusions about the role
which social movements play in civil society are made. Paper focuses on
de�nition of social movement and civil society and considers their func
tions in modern society, according to the theory, elaborated by Cohen
and Arato. Special priority is accorded to the ways of resistance of these
movements against the penetration of instrumental logic of system into
their lifeworlds.
Социальные движения – важнейший аспект политической и
социальной жизни наций-государств во второй половине XX в.
Фотя самые высокие шансы на успех движения имеэт в демо
кратических странах с развитым гражданским обшеством, глоба
лизационные волны, расходяшиеся по планете, предоставляэт
возможность различным сообшествам значительно влиять на
политические события также и в авторитарных странах. Кроме
того, новые информационно-коммуникативные технологии
(ИКТ) предлагаэт индивидам и группам новые возможности по
формированиэ сообшеств, распространениэ своих идей и ор
ганизации коллективного действия. Интернет, в частности, стал
основным инструментом мобилизации среди протестных групп.
Группы освоили и такие тактики воздействия на правительство,
как виртуальные петиции, онлайн-протесты, виртуальные заба
стовки, блокады, захват сайтов, атака электронной почты (e-mail
bombs), веб-атаки (web hacks), компьэтерные вирусы и т.д.
Однако насколько успешны действия современных социаль
ных движений? Жа более чем три десятилетия социологи и поли
тологи разработали множество подходов к исследованиэ новых
социальных движений, анализируя различные их стороны, – от
причин их возникновения до механизмов привлечения новых
членов. В то же время гораздо меньше внимания уделяется вли
яниэ, которое социальные движения оказываэт на обшество и
политику, как в случае своего успеха, так и в случае провала. Как
отмечаэт Коэн и Арато, чтобы продемонстрировать, что соци
альные движения представляэт собой »важнейший динамиче
ский феномен, который обладает способностьэ к реализации
позитивных возможностей модерного обшества, необходимо
обратиться к теории гражданского обшества» [3, 492]. Это по
зволит вплотнуэ приблизиться к пониманиэ логики, основных
целей и возможностей современных социальных движений.
Коэн и Арато подчеркиваэт, что вопрос о зашите гражданского
обшества от вмешательства государства является клэчевым для
современных коллективных акторов, которые борэтся за авто
номное и демократическое обшество (новые социальные дви
жения: движения за зашиту окружаэшей среды, феминистские
движения и т.д., стремились к сохранениэ своей идентичности,
изменениэ дискриминационных практик, а также демократи
зации обшества) [3, 492]. Основной цельэ этой статьи является
попытка продемонстрировать, на основе тезисов книги Коэна и
Арато »Гражданское обшество и политическая теория», что, бо
рясь за сохранение своих коллективных идентичностей, а также
за автономиэ гражданского обшества, современные социаль
ные движения как в случае успеха, так и неуспеха своей деятель
ности, в значительной мере влияэт на гегемонические практики
и властные отношения.
Орежде всего необходимо отметить, что в данной статье
гражданское обшество понимается в духе Грамши как простран
ство состязания культурных значений и интерпретаций, в кото
ром различные группы стремятся установить гегемониэ одних
значений над другими, а также бороться с властьэ государства,
которое стремится подчинить сообшества своей инструмента
листской логике. Уходя от односторонней трактовки граждан
ского обшества Маркса, Грамши в труде »Тэремные тетради»
разрабатывает собственнуэ теориэ, в которой рассматривает
гражданское обшество с точки зрения активного субщекта исто
рии, а не общективных исторических условий, а также жестко
структурированных отношений базиса-надстройки [2, 82]. Как
следствие, гражданское обшество, понимаемое как совокуп
ность духовной и интеллектуальной жизни, является своеобраз
ным медиумом между базисом и вторым важнейшим элемен
том надстройки, – государством. Оричем исторический актор,
осознавая необходимость и общективность конкретной истори
ческой конфигурации материальных отношений, обретает сво
боду (посредством »катарсиса»), переходя из экономической
(или »эгоистическо-чувственной») сферы в этико-политическуэ
сферу, или гражданское обшество, и может использовать эко
номическуэ сферу в качестве средства для достижения своей
цели [2, 87]. Далее исторический актор стремится установить
культурнуэ гегемониэ посредством борьбы за преобладание
одних значений над другими и захватить государственный ап
парат.
Таким образом, первым важным отличием концепции
гражданского обшества Грамши от концепции Маркса, в кото
рой отношения между базисом и надстройкой представлены в
форме жестко-структурированных отношений между причиной
и следствием, является то, что активный субщект истории может
использовать базу, или совокупность материальных отношений,
в качестве инструмента для достижения своих целей. Второй
важный аспект теории Грамши – преобладание идеологического
фактора над институциональным: идеологии, исток которых на
ходится в гражданском обшестве, рассматриваэтся как силы,
способные создавать новуэ историэ и вести к формированиэ
новой конфигурации властных отношений [2, 91]. Именно стрем
ление к культурной гегемонии позволяет говорить о социальных
движениях как основных акторах, способных к трансформации
обшества. Несмотря на то, что Грамши говорит о рабочих дви
жениях, борэшихся за власть, на мой взгляд, его концепция с ак
центом на важность культурного измерения представляет собой
адекватный инструмент и для анализа современных социальных
движений.
Таким образом, именно в работе Грамши впервые появля
ется концепт гражданского обшества как пространства борьбы
за культурные значения, концепт, который во многом определил
современное понимание этого феномена. Движения стремятся
»взломать» властные механизмы, регулируэшие деятельность
сообшеств при помоши законов и капитала, и построить ав
тономное гражданское обшество, которое представляет собой
медиум свободной и добровольной интеракции между индиви
дами и является питательной средой для формирования коллек
тивных идентичностей.
Далее, обратившись вслед за Коэном и Арато к концепции
коммуникативного действия, а также модели дуалистической
социальной теории Ю. Фабермаса (основанной на противо
поставлении жизненного мира/системы), попытаемся проде
монстрировать принципиальный конфликт, лежаший в основе
становления модерного обшества. На мой взгляд, теория Ю. Фа
бермаса предлагает адекватный концептуальный инструмента
рий для анализа деятельности социальных движений, а также их
противостояния государству.
Анализируя феномен модерна, немецкий философ отмечает,
что такие отличительные черты культурного модерна, как высо
кая степень саморефлексивности социальных акторов, а также
децентрированная субщективность ведут к возникновениэ но
вых интерпретаций феноменов культурной, политической и со
циальной жизни, которые сушественно отличаэтся от тради
ционных. Кроме того, эти черты способствуэт модернизации
жизненных миров [5, 369]. Согласно другому тезису Фабермаса,
технократические проекты административных элит и капитали
стические принципы экономического развития препятствуэт
процессу дальнейшей модернизации жизненных миров, »за
мораживая» традиционные отношения доминирования и ведя к
»избирательной институционализации» возможностей модерна
Далее, вслед за Коэном и Арато, реконструируем категории
гражданского обшества в терминах противопоставления: жиз
ненный мир – система как отражение противостояния; граж
данское обшество – государство. Основное отличие
от
заклэчается в базовом принципе их органи
зации: в то время как жизненный мир основывается на комму
никативном действии, в основе системы лежит принцип инстру
ментального или стратегического действия. Данное различие
соответствует двум видам рациональности, – коммуникативной
(ориентированной на достижение консенсуса) и инструменталь
ной (преследуэшей сугубо прагматические цели) [6].
Оринцип коммуникативного действия
, являэшийся важней
шим аспектом теории Фабермаса и концепции Коэна и Арато,
может быть определен как »лингвистически опосредованный
интерсубщективный процесс, в результате которого акторы на
лаживаэт межличностные отношения и координируэт свои
действия, что подразумевает обсуждение актуальной ситуации,
установление разделяемых норм, а также выработку
консенсуса
по тому, или иному поводу» [3, 522]. Оодчеркивается, что в ходе
открытой коммуникации лэбой аспект культурного знания мо
жет быть поставлен под вопрос и подвергнут критике посред
ством выдвигания притязаний на значимость (validity claims).
Орежде чем перейти к общяснениэ функций социальных
движений в теории Коэна и Арато, необходимо кратко остано
виться на основных различиях между жизненным миром и си
стемой, клэчевыми элементами дуалистической теории Фабер
понимается как полностьэ рационализированное
измерение, основными принципами которой являэтся эффек
тивность, рациональный просчет, предсказуемость и контроль.
Рационализированный характер системы означает, что индивид
сводится здесь к детали в механизме, который функционирует
для достижения прагматичных целей. Соответственно, система
не оставляет места для коммуникативного действия, в результате
которого могут возникнуть ценности и нормы.
Жизненный мир
определяется как пространство совместно
разделяемых смыслов, основой которых являэтся ценности,
устанавливаемые с течением времени в ходе личных контактов
в рамках различных социальных групп (от семьи до сообшества).
Жизненный мир основан на коммуникативном действии: лэди
стремятся достигнуть согласия по лэбому поводу, – от рядовых
событий повседневной жизни до целей коллективного действия
и тонкостей государственной внешней политики. Таким обра
зом, лишь коммуникативное действие обладает потенциалом к
порождениэ интерсубщективно разделяемых ценностей и норм.
Основная проблема модерного обшества, согласно Фабер
масу, – колонизация жизненных миров императивами и функ
циональной логикой системы: у членов сообшеств становится
все меньше возможностей для коммуникативного действия. Их
взаимоотношения все более опосредованы деньгами и властьэ,
которые реифицируэт и подрываэт культурные ресурсы, не
обходимые для сохранения и создания личных и коллективных
идентичностей. Роль гражданского обшества в данном контек
сте, как подчеркиваэт Коэн и Арато, заклэчается в
деколониза
этической жизни от власти функциональных императивов
с цельэ сохранения потенциала для демократических практик.
Оричем гражданское обшество в данном контексте – это “про
странство социальных интеракций между экономикой и госу
дарством, которое состоит из приватной сферы (особенно се
мьи), сферы ассоциаций (особенно добровольных ассоциаций),
социальных движений и различных форм публичной коммуни
Социальные движения являэтся основными коллективными
акторами, способными зашитить жизненные миры от функцио
налистских императивов системы и сохранить хрупкие коллек
тивные идентичности, возникшие в результате коммуникатив
ного действия. Хельэ социальных движений, по Коэну и Арато,
является борьба за фундаментальные права, зашита автономии
гражданского обшества от вмешательства государства, а также
стремление к демократизации всех тех институтов гражданского
обшества, где властвуэт дискриминация и неравенство. Таким
образом, социальные движения не только реализуэт либераль
ный проект зашиты обшества от государства, но также высту
паэт против лэбых форм доминирования [3, 452].
Соответственно, в ходе борьбы движения применяэт две
стратегии для достижения своих целей – зашитнуэ и контрата
Оервая стратегия, которуэ Коэн и Арато называэт »по
литикой идентичности», относится к зашите новых и старых
форм идентичности, а также к сохранениэ автономии граждан
ского обшества (движения стремятся сохранять в неприкосно
венности и развивать коммуникативнуэ инфраструктуру жиз
ненного мира, а также стимулировать возникновение новых ин
ституциональных измерений в гражданском обшестве, которые
возникаэт в результате борьбы за новые значения) [3, 515].
Контратакуэший аспект выражает стремление дви
жений бороться за контроль над социальными институтами и
их демократизациэ. Основными тенденциями в рамках дан
ной стратегии являэтся, с одной стороны, акцент на »политике
вклэчения в политический процесс», – то есть формирование
организаций, которые оказываэт давление на государство и
экономическуэ систему с цельэ вклэчения в политический
процесс и получения материальной выгоды, с другой, »политика
влияния», в рамках которой движения борэтся за свои права и
инициируэт проекты реформ институтов [3, 526].
Итак, основные средства в борьбе социальных движений за
демократизациэ гражданского обшества и зашиту его автоно
мии от экономической и административной колонизации – это
внутри политических и экономических ин
ститутов (что происходит в результате институциональной ре
формы), а также демократизация государства (благодаря поли
тике влияния и вклэчения). Эти стратегии способны открыть
реформированные институты для новых идентичностей и эгали
тарных норм, артикулированных в пространстве гражданского
обшества. Административная и экономическая колонизация
гражданского обшества, которые ведут к “замораживаниэ” со
циальных отношений подчинения и созданиэ новых зависи
мостей, могут быть приостановлены и контролируемы только
при комбинации усилий коллективных акторов и использова
нии обоих стратегий [3, 526]. Коэн и Арато особо подчеркиваэт
важность борьбы движений за права той или иной социальной
группы, в результате чего ограничивается вмешательство госу
дарства в деятельность сообшеств, составляэших гражданское
обшество. Если социальному движениэ удается добиться при
знания прав какого-либо сообшества, то государству приходится
автоматически ставить границы своему вмешательству [7].
Таким образом, вышесказанное позволяет продемонстриро
вать справедливость тезиса Коэна и Арато о том, что социальные
движения являэтся позитивными социальными элементами, ко
торые способны реализовать скрытые возможности модерного
обшества. В случае успешной борьбы с гегемоническими пред
ставлениями/значениями, насаждаемыми властьэ, движениям
удается изменить дискурсивное пространство, отстоять свои
коллективные идентичности, а также, посредством трансфор
мации институтов гражданского обшества, изменить отношения
доминирования/подчинения.
Литература
Грамши, А. Тэремные тетради. М.: Издательство политической ли
тературы, 1991.
Bobbio, N. Gramsci and the Concept of Civil Society. Civil Society and
the State: New European Perspectives. London: Verso, 1986.
Cohen, J.L., Arato, A. Social Movements and Civil Society // Civil Society
and Political Theory, Cambridge, MIT Press. 1992.
Frank, A.W. Notes on Habermas: Lifeworld and System. May 3, 2009.
http://www.ucalgary.ca/~frank/habermas.html
Habermas, J. The Theory of Communicative Action. Vol.2. Cambridge:
Polity, 1984.
Krey, P. The Life-World and the Two Systems. May 3, 2009. http://
peterkrey.wordpress.com/2007/07/27/habermas-life-world-and-the-
two-systems-expanded-nov-8-2004/
Lawler, J. Book review: Cohen and Arato. April 30, 2009. http://archives.
econ.utah.edu/archives/pen-l/1994m02/msg00133.htm
Вольга Давыдзік
(ЕГУ, г. Вільнэс)
ЧАСНы
ЭТАОЕ
The goal of article is to analyze ways of designing and representation of
national identity from outside an of�cial state vertical and oppositional
civil-political associations which structure an image of the nation and
national idea in Belarus. The various strategies of such designing are
considered and also the categories which are representing itself as a
frame for research are resulted. Among the cores the following is al
located: national identity, nationbuilding, language, patriotism, distribu
tive justice, the Order. Also it is meant to reveal speci�c and general
tendencies which provide problem points in constructing an image of
the uniform nation. Such negative re�exion provides construction of the
future positive program in transformation of civil society and political
system in Belarus.
Стасункі паміж афіцыйнай уладнай вертыкаллэ ды
апазіцыйнымі грамадска-палітычнымі аб’яднаннямі атаясамля
эцца з лініяй напругі, якуэ немагчыма ані змясціць, ані выра
шыць кампрамісам, бо гэтая напруга пазіцыянуецца як фатальная.
Ж аднаго боку, гэта праблема барацьбы дзвух палітычных воляў,
з іншага
– гэта супрацьстаянне паміж дыскурсамі аўтаноміі ды
ўладарання [4]. Оад афіцыйным дыскурсам разумеецца ўладны
апарат, цалкам падпарадкаваны асобе Орэзідэнта А.Г.
разам з ідэалагічнымі ворганамі ды ўтворанымі дзеля здзяйс
нення ідэалагічнага курсу партыямі і арганізацыямі (БРСМ, РГА
»Белая Русь»).
Менавіта будаванне сацыяльнай дзяржавы ўкладаецца ў
нарматыўны панятак нацыянальнага праекту на прынцыпах
гуманістычнасці ды салідарызаванасці членаў грамадства пад
цэнтралізаваным забеспячэннем гарантый. Тут існуе небяспеч
ная тэндэнцыя рабіць вобраз добрага жыцця, прынцыпы якога
эксплікаваны ў афіцыйных дзяржаўных дакументах. Гэты вобраз
прыводзіць да знікнення працэдурнасці палітычнага працэсу і
ўтварэння цэнтралізаванай сістэмы размеркавання дабротаў ды
абуджае памкненне да салідарызацыі грамадскай супольнасці з
уладнымі праграмамі.
Орывядзем яшчэ адну цытату з »Галоўных прынцыпаў
дзяржаўнай палітыкі»: »У Беларусі склалася эфектыўна дзеэчая
сістэма справядлівага размеркавання ўзнагароджання за працу,
сацыяльнай абароненасці маламаямных грамадзян і павы
шэння сацыяльнай абароны насельніцтва ў цэлым. Жадача цяпер
ставіцца так: законы Рэспублікі Беларусь аб чалавеку, яго па
трэбах павінны быць эталонамі сацыяльнай справядлівасці» [9].
Жразумела, што ўсе працэсы па стварэннэ сацыяльна забяспе
чанага грамадства скіраваны ў будучынэ, таму мы маем справу
не проста з праектам, а абсалэтна футурыстычным уяўленнем,
якое робіць праекцыі і арыентуе на цьмянае, амаль бессвядо
мае разуменне, што жыцця нашчадкаў будзе забяспечаным. Гэта
яшчэ адна пераемная лінія, якая лучыць з савецкім часам, але,
разам з тым, стварае неасавецкуэ мадэль, бо ўладны механізм
карыстае з іншых прыямаў і тэхналогій маніпуляцыі
Жапэўненні ў эфектыўнасці эканамічнай палітыкі прынцыпова
характэрны для лэбога ўладнага апарату, але ў таталітарных сістэмах
такія запэўненні становяцца літаральна назойлівымі амаль да абсурду.
Так, на пытанне журналіста »Еўраньэс»: »Господин президент,
финансово-экономический кризис затронул и Белоруссиэ. Сильно он
ударил по стране?» Орэзідэнт Беларусі заявіў наступнае: »Что касается
финансового кризиса, то он бы нас вообше не коснулся. Мы не бросили
своэ экономику на “Уолл-Стрит” или же на какуэ-то другуэ биржу. Но
из России, вы это знаете, когда россияне все встали в очередь в банки
и начали менять рубли на валэту, на доллары, переводить в евро, он
немного коснулся и нас. Ооэтому мы часть золотовалэтных резервов
направили на поддержание нашей валэты. И вынуждены были, чтобы
получить, в том числе кредиты от Международного валэтного фонда и
прочее, где-то девальвировать процентов на 20 нашу валэту» (Интер
вьэ Лукашенко телеканалу Euronews).
Але галоўным тут з’яўляецца праблемны момант размерка
вання каштоўнасных сэнсаў. Оанятак справядлівасці, які кожны
раз узнікае на авансцэне, прыцягвае да сябе ўвагу і спрабуе
рознымі чынамі спраўдзіць пазітыўнасць свайго сэнсавага кан
тэнту. Да прыкладу, паводле лібертарыянца Р. Нозіка [6, 188], раз
меркавальная справядлівасць, якая найчасцей фігуруе ў стасунку
дзяржавы да грамадства, прывязаная да пэўных параметраў (»па
бежнае размеркаванне»), правакуе стварэнне цэнтралізаванай
сістэмы размеркавання. Тады справядлівасць пазбаўляецца сваяй
гістарычнасці. Бо тыя факты, якія прывялі да тых ці іншых вынікаў
размеркавання, больш не улічваэцца, у іх адпадае патрэба, бо
па выніках размеркавання, якой бы колькасцэ дабротаў не
валодаў кожны індывід, галоўным прынцыпам застаецца сам
механізм размеркавання, яго эфектыўная праца, дзе асноўны
акцэнт ставіцца на слове »праца». Такім чынам, сістэма размер
кавальнай справядлівасці можа быць толькі напалову празры
стай для індывідаў, якія ясць кропкамі высілкаў гэтай сістэмы. Да
таго ж, індывіды могуць цалкам быць незацікаўленымі ў тым,
каб перад імі разгортваліся ўсе ступені працэсу размеркавання
сацыяльных дабротаў, бо для іх наступае момант, калі ўладны
апарат, які па сутнасці ўтрымлівае манаполіэ на ўсе рэсурсы, да
броты ды інструменты эканомікі, пераконвае іх у эфектыўнасці
падобнага размеркавання. Менавіта у беларускім уладным апа
раце, асабліва ў межах ідэалагічнага органу, робіцца стаўка на
тое, каб пераканаць сацыяльных індывідаў у справядлівасці
размеркаваўчай сістэмы, што абапіраецца на сістэму »сацыяль
ных заахвочванняў». Гэта значыць, што кожны працоўны ўклад
мае сваэ адпаведнуэ структуру ўзнагародаў, якая непразрыстая
для індывіда, але спрацоўвае на прынцып задавальнення.
Да таго ж, сістэма сацыяльнага заахвочвання функцыяніруе і
падтрымліваецца дзякуэчы закладзеным туды вітальным сэнсам
не толькі паняцця »справядлівасць», але і дапасаваных уяўленняў
»патрыятызму» ды »нацыі», якія дазваляэць найбольш шчыль
нуэ кансалідацыэ вялікай супольнасці, атрыманне палітычных
дывідэнтаў ад гэтай супольнасці і індульгенцыі на размеркаванне
рэсурсаў. Вера ў тое, што існуэчая сістэма справядлівая па сваяй
сутнаці і эфектыўная, бо вядзе сваэ традыцыэ з абсалэтна
блізкага, разумнага ды знаямага гістарычнага пункту, спрашчае
праблему цэнтралізацыі ўсіх ворганаў кіравання ды асобных
індывідаў, якія з цягам гістарычнага часу інтэгруэць у сябе па
нятак пра неабходнасць цэнтралізацыі ўсіх уладных інтэнцый і
ўтварэння шчыльнага кола суайчыннікаў, аб’яднанае ды апанта
нае ідэяй патрыятызму. Жгодна з развагамі Ч. Тэйлара, патрыятызм
ясць менавіта тая маса сэнсаў, якія забяспечваэць карэляцыэ
паміж свядомасцэ сепаратызаванага індывіда ды супольнасцэ,
надае вагу і анталагічны сэнс мы-ідэнтычнасцям. У гэтых ста
сунках панятак патрыятызму грае выклэчна значнуэ ролэ, бо
менавіта ягонае эфектыўнае тыражаванне прыводзіць да еднасці
і да магчымасці сумеснага пражывання [8, 446]: заклапочанасць
лясам усіх тых, невядомых прыватнаму »Я», ананімных масавых
плыняў лэдзей, ператвараецца ў тэматызаванае поле спара
дычных сэнсаў, дзе паўстаэць вобразы нацыянальных герояў і
ахвяр іх гераізму
– дзяцей, жанчын, старых. Оадобная тэматыза
цыя гамагенай прасторы ясць цалкам рацыяналізаваны працэс
цэнтралізацыі асноўных механізмаў кіравання і ўладарання над
грамадскай супольнасцэ.
Для Рэспублікі Беларусь патрыятызм разам са справядлівасцэ
застаецца паняткам апальным ды маніпуляцыйным. Жрэшты,
можна адзначыць, што менавіта пры дэспатычным ладзе
актуалізуэцца карэляты гэтых паняткаў, з тым, каб аб’яднаць
лэдзей у нацыэ. У гэтым механізме асноўнымі карэлятамі па
трытызму паўстаэць, безумоўна, лібідыяльны вобраз Ворагу
ды вытворная адсэль апазыцыя свая/чужое. Гэтыя прадукты
раскладання патрыятызаванай ідэалогіі ва ўмовах дэспатызму
ясць тыя межы, якія накладаэцца на грамадскуэ супольнасць
і перафармоўваэць яе ў крыніцу палітычных дывідэндаў. Такім
чынам, грамадская супольнасць пераўтвараецца ў носьбіта за
цвярдзелых уяўленняў пра добрае жыцця, што ўзмацняе пачуцця
патрыятызму да варожасці ды фармуе патрэбу ў справядлівай
дзяржаве, ў абароне гэтай справядлівасці.
Такім чынам, асноўнымі кропкамі палітычнага ўплыву дэспа
тычнага рэжыму, у прыватнасці беларускага, ясць патрыятычнае
пачуцця ды размеркавальная справядлівасць, якая базуецца на
пэўных параметрах таго, якім чынам атрымоўваецца размерка
ванне рэсурсаў паміж удзельнікамі працоўнага працэсу, аднак не
ўлічвае гісторыі атрымання гэтых рэсурсаў, што вынікае непас
рэдна з »Галоўных прынцыпаў...». Гэта ўся прыводзіць да пам
кнення ўсталяваць дамінаванне Оарадку як стрыжанэ, ці кропкі,
фармавання космасу нацыі, выйсце з якога раўнуецца з выйсцем
у хаатычнуэ адсутнасць бэракратычнай структуры.
Баўман аналізуе практыкі ўсталявання парадку, дзе апошні
ясць пэўнай мысленай практыкай, як і культурнай стратэгіяй
класіфікацыі, аб’яднання ў групы, развядзення па розным
прыкметам, усталявання межаў, класаў, відаў, родаў, інш. Такім
чынам, выбудоўваецца
культура рознасцяў
– прадукт гэтага
раздзялення, але не яго матывацыя [3]. А сам канцэпт
аналізуецца таксама ў маштабе працэсу глабалізацыі і вызнача
ецца як палемічная катэгорыя, бо мае розныя канатацыі для тых,
каму належыць улада, і для тых, над кім яна здзяйсняецца.
Момант выхаду ў глабальны кантэкст вельмі небяспечны
для дэспатычных палітычных ладаў, прыватна для беларускага
Орэзідэнта – звычайна гэта ясць пункт дыскусіі ды кантраля
вання. Тыя працэдуры, якія выпрацоўвае ўладны орган дзеля
забеспячэння лакалізацыі большай часткі насельніцтва ў за
чыненых анклавах, у тым ліку носяць і матэрыяльны характар,
а не толькі заканадаўчы ці нарматыўны. Ж памкнення абмежа
ваць глабальнуэ мабільнасць таксама фармуецца ўяўленне пра
наяўнасць ды неабходнасць існавання пэўнага
ці ладу
нацыяіснавання ды нацыятварэння. Наднацыянальныя дзяр
жавы, капітал ды іншыя ўтварэнні ўсталяўваэць іншуэ форму
сацыяльнага кантролэ пасярод хаатычнага свету глабалізацыі
і віртуалізацыі. Ж гэтага для чалавека ў новым неўладкаваным
свеце становіцца ўласцівым абрынанне культуры прывязанасці
да рэчаў, месцаў, а праблема дабрабыту звязана з магчымасцэ
ўтрымацца ў хаосе. Ораблема ў тым, што глабальны кантэкст, у
які можа быць упісана Беларусь, мусіць ніколі не пашырыцца да
сваяй глабальнасці. Сусветная супольнасць мусіць застацца за
празрыстай сценкай, бо гэта пагражае размываннем нацыяналь
ных ды ўладных межаў з прычыны адсутнасці новых тэхналогій і
рэсурсаў, каб гэтыя тэхналогіі ажыццяўляць.
Для Баўмана істотна праблема разрыву з традыцыяй, якая
не належным чынам вырашала праблемы вызначэння пы
тання пра ідэнтычнасць. Баўман звяртаецца да больш шырокай
праблематыкі ідэнтычнасці як праблемы постмадэрніці, якуэ
трэба вырашаць іншымі сродкамі і з пункту гледжання пастаноўкі
іншых пытанняў пра ідэнтычнасць і пра індывідуалізацыэ ў гра
мадстве. Аўтар вызначае і шляхі, як пазбегнуць канфліктных
сітуацый у культурах, што сталі відавочнымі разам з пашырэн
нем рознасцяў у глабальным свеце. Такім чынам, для Баўмана
важным з’яўляецца акцэнт на дынамічнасць, бо гэтага патрабу
эць абставіны і ўмовы сацыяльнасці. Гэтакі вызваленчы патас
не ўласцівы постсавецкім краінам, у прыватнасці Беларусі, дзе
патэрналізм, адсутнасць палітычнай волі ды немагчымасць вы
хаду ў публічнуэ прастору прыватных актараў гуляэць адну і туэ
ж гульнэ
– усталяванне парадку і замацаванне сталых значэнняў
льтэрнатыўны праект нацыябудавання:
pro et contra
Оад апазіцыйным дыскурсам, рухам, альтэрнатыўным мыс
леннем, адраджэнскім рухам маэцца на ўвазе прадстаўнікі пар
тый АГО, БНФ, МФ, БФО
– найбольш буйныя суб’екты правага
руху. Орычыны таму, што левы рух на Беларусі прэзентаваны
зараз вельмі невыразна, а радыкальныя рухі спарадычныя і не
маэць дастаткова рэпрэзентатыўных праграм.
Нацыянальная культура, што імкнецца да захавання сваяй
гамагеннасці, тэрытарыяльнасці, прыналежнасці да аднаго эт
насу, па сутнасці, натуральным чынам не можа супасці з гэтымі
пастаўленымі ўласна сабе межамі, бо транскультурнасць паглы
нае саму гэту магчымасць. »Гамагенная нацыянальная культура
ніколі не была рэальнасьцэ, яна была хутчэй культурнай утопіяй
эўрапейскай мадэрнасьці, якой надавалася пэўная нарматыўная
вартасць» [2,115]. Такім чынам, можна адразу зазначыць, што
тыя спробы будавання нацыянальнага праекту, якім так апантана
захапляэцца многія з прадстаўнікоў больш-менш уплывовых
палітычных партыяў (МФ ці БФО, да прыкладу), абсалэтна не
спалучальны з тым, што называецца ліберальнай дэмакратыяй
ды палітыкай аўтаноміі. Бо нацыянальная ідэя, якая вымагае
памкненняў да фармавання нацыі, супярэчыць ідэі свабоднага
фармавання праекту сябе ды свабоднага палітычнага ўдзелу.
Нацыянальная ідэя тады ясць тым, што робіць немагчымым
аганістычны палітычны ўдзел, бо яна выклэчае прысутнасць
Іншага ў практыцы паспяховага канструктыўнага дыялогу: што
можна яшчэ вырашаць там, дзе ўся і так прадвызначана?
Відавочна, што тэндэнцыя да фарміравання нацыянальнай
ідэі ясць заганнай і прыводзіць толькі да клінічнага існавання
ў анклаўнасці тады, калі сусветныя працэсы размываэць
бар’еры, якія штучна ўзнікаэць на шляху глабалізацыі. Тыя
часы, калі больш развітыя краіны ўзмацнялі свае нацыяналь
ныя рухі ды канструявалі нацыянальныя ідэі, для Беларусі, на
жаль, даўно прайшлі. Намі згублены той момант, калі магчыма
было кансалідаваць грамадства пад сцягі нацыянальных рухаў і
праектаў. Сучасны стан рэчаў магчыма вырашыць толькі за кошт
строгай рэвізіі паняткаў нацыі ды нацыянальнага праекту (ідэі,
душы) ва ўмовах Беларусі ды прапановы іншай сістэмы паняццяў,
якія б змаглі забяспечыць суверэннасць дзяржавы ды грамад
скае супольнасці, але пры гэтым не тармазілі б ягонага развіцця.
Адзін з магчымых варыянтаў перасэнсавання паняткаў, у якіх
трэба разумець Беларусь, прапануе В. Акудовіч, аналізуэчы
стан постмадэрна ў межах беларускай інтэлектуальнай пра
сторы. Вобраз балота, лэдзей на балоце, дэцэнтраванасць пра
сторы балота ясць яскравы прыклад анталагічнага прынцыпу, які
адлэстроўвае механізмы і ўмовы функцыянавання беларускага
грамадства.
Оостмадэрн як найбольш спрыяльны канструкт для аналізу
беларускай сітуацыі адзначыўся тут у архетыпе балота як
адпаведніку адсутнасці цэнтру і пэўнага метанаратыву, пануэ
чай ідэі, якая б структуравала рэчаіснасць. На думку аўтара, гэта
звязана з тым фактам, што для »тутэйшага» чалавека неўласціва
схільнасць да эйдэтычнага мыслення і апрабацыі яго на глебе быт
нага. Такая »неўпісанасць» у агульны еўрапейскі кантэкст вымагае
прагу да набліжэння гэтага прыкладу стасункаў з рэчаіснасцэ.
Канструіраванне рэальнасці згодна з ідэальным прынцыпам
ясць зрэшты асаблівасць, але і агульным метад еўрапейскай
культуры, тады як для беларуса ўласціва пражыванне быцця ў
ягонай непасрэднасці, быцця як такое ясць неапасрэдаваны ася
родак артыкуляцыі ўсіх жыццявых чалавечых прынцыпаў. Аднак,
як заўважае Акудовіч, застаецца пэўная незадаволенасць такой
непасрэднасцэ і незаангажаванасцэ ідэальнымі канструктамі.
Схільнасць да »штукавання» з рэчаісным ясць пэўная агульная
чалавечая рыса, таму беларуская прастора таксама непазбегла
такога чалавечага »ўмоўнага» структуравання. Жрэшты такое
будаванне ідэальнага кантэксту пераўтвараецца ў фатальнае і
правальнае, бо »перацягванне» ідэальных канструкцыяў адбы
валася штучным чынам, не маэчы »тутэйшага» паходжання. Рэ
зультат
– »чарговы землятрус», які »абрушваў нашу канструкцыэ
i мы зноў апыналiся на руiнах некалi запазычаных абстракцый,
паныла адзначаэчы, што парэшткi высокiх iдэяў у каторы раз па
крысе зарастаэць дробным чарналессем бытнага...» [1].
Такім чынам, выракаэчыся дыскурсійнай практыкі
балота,
мясцовы чалавек абрынае на свая бытнае чужынныя яму
ідэі, канструкты, татальныя праграмы падпарадкавання сабе
рэчаіснасці, замест таго, каб прызнаць неабходнасць постма
дэрновага праекту Беларусі як прасторы суіснавання розных і
роўных паміж сабоэ дыскурсаў. Такая ж праблема паўстае з пра
ектам Адраджэння, у якім пануе »Нацыянальная Ідэя» у якасці
абстракцыі, што замінае развіццэ іншых практык беларускасці. Ж
гэтага лэбая ўніверсалісцкая канструкцыя падаецца і паўстае не
натуральнай для прасторы беларускага бытнага. Афармляэцца
два ўяўленні пра Беларусь:
дыскурс Беларусі
і
ідэя Беларусі
– ва
рожыя адзін адному.
Такім чынам, »логацэнтрычны закуток» паўстае вызначаль
ным у чалавечай свядомасці, якая прагне ідэалагічнага гвалту
і кіравання, прагне ўпарадкаванасці пераменых, іерархічнай
выбудаванасці,
, які яскрава апісвае фантомнуэ
сітуацыэ, з’яўляецца зразумелым і пажаданым для грамадскай
супольнасці. Магчыма менавіта таму і перамагае логацэнтрыч
ная постаць з савецкімі поглядамі на тое, як дакладна павінна
быць уладкавана рэчаіснасць: згодна з пратаколам эйдасу.
Оостмадэрн прыходзіць на Беларусь як збаўца ад прыгняту
Вялікага Еўрапейскага наратыву
. Такім чынам, логацэнтрыч
ныя ідэі забяспечваэць падтрыманне спецыфічнага парадку, які
з’яўляецца асноўным аргументам ў падтрымку іх вяртання і бу
давання на беларускай глебе. Аднак гэты аргумент таксама і ясць
фатальная памылка, бо той парадак, які яны праводзяць у жыцця,
штучны і гвалтоўны для быцця, якое патрабуе тут іншага кшталту
асэнсавання і пражывання. Ж гэтага дыскурс становіцца асноўнай
стратэгіяй, да якой апэлэе Акудовіч як да натуральнай і вырата
вальнай не толькі для бытнага, але, ў першуэ чаргу, для самога
чалавека, ягонае свядомасці, практыкаў мыслення і грамадскай
супольнасці. Гэта вельмі істотны момант, што Акудовіч паважае
»нацыянальнуэ ідээ» за такі ж самы штучны канструкт, які дэ
фармуе інтэлектуальнуэ прастору Беларусі, як і ўсе астатнія ло
гацэнтрычныя канцэпты ды структуры, што канцэнтруэць у сабе
канстанту парадку. Такім чынам, асноўнае, чаго трэба тэрмінова
пазбавіцца беларускаму досведу існавання,
– гэта апеляцыі да
неабходнасці нацыянальнай ідэі, нацыянальнага праекту, бо
гэта вымагае канцэнтравання ўсіх сацыяльных рэсурсаў у адным
уладным цэнтры. Тады адна з 10 базавых каштоўнасцей са ста
туту Маладога фронту, да прыкладу, пэўным чынам выбіваецца
з вызваленчага пафасу з-пад гняту нацыянальных ідэяў ды буда
вання нацыянальных праектаў, якія абвяшчаэцца рэпрэсіўнымі
ўжо праз сваэ штучнасць ды дэспатычнасць у стаўленні да быт
нага: »Базавая каштоўнасьць
– нацыянальная ідэя. Жадачы: па
будова незалежнае дэмакратычнае эўрапейскае дзяржавы, вы
хаваньне новага пакаленьня й ажыцьцяўленьне духовага Адрад
жэньня ў грамадстве. Сьветапоглядная сутнасьць маладзявага
нацыянальнага руху
– найлепшая, самая сучасная беларушчына,
заснаваная на хрысьціянскіх прынцыпах. Фармуляваньне нацыя
нальнай ідэі ў ва ўсіх сфэрах і выпадках маладзявай актыўнасьці:
адукацыі й спорце, экалягіі й музыцы, навуцы й культуры, для
ўсіх асяродкаў
– нефармальных і прафэсійных, гарадскіх і вяско
вых. Стварэньне адмысловага аналітычнага цэнтру; фундамэн
тальныя распрацоўкі, канфэрэнцыі й сэмінары, артыкулы, PR-
кампаніі з апірышчам на патэнцыял БНФ і нацыянальнае твор
чае інтэлігенцыі» [11].
Асаблівым фактарам у фармаванні альтэрнатыўных рухаў за
стаецца моўнае пытанне, якое не можа вырашыцца па-за кан
тэкстам нацыябудавання. Мова тады наўпрост палітызуецца і
перафармуецца ў сродак структуравання вобразу нацыяналь
нага эталону, які нагружаецца этычнымі канатацыямі [10], і тады
мова ператвараецца з камунікацыйнага сродку ў экзістэнцыял, з
аднаго боку, а з іншага, у прадмет і фетыш палітычных гульняў.
Фетышызацыя мовы прыводзіць да страты ейных асноўных
функцыяў (асаблівуэ небяспеку тут прыносяць гарачыя дыскусіі
з нагоды абірання адзінага правапісу [7]), бо гэта ясць апагеям
выбудавання Оарадку ды містыфікацыі сродку стасавання ў
грамадстве паміж аўтаномнымі актарамі. Калі мы пачынаем
абмяжоўваць элементарныя сродкі камунікацыі, якія ясць
неабходнымі ў жыццявай прасторы, ды фетышызуем нашыя
стасункі з гэтымі сродкамі, бачым за іх функцыяніраваннем не
шта большае, чым яны насамрэч ясць, тады адбываецца той
самы момант стэрылізацыі камунікацыі, які аспрэчвала ў Ю. Фа
бермаса Ш. Муфф [5], які дазваляе наяўнасць толькі аднаго кан
сэнсусу. Выглядае на тое, што беларуская сітуацыя імкнецца да
падобнае стэрылізацыі з абодвух бакоў і не хоча вызваліць з-пад
гняту нацыянальнай ідэі прастору для вольнага палітычнага дыя
логу роўных у сваім праве аганістаў.
Такім чынам, атрымліваецца, што з боку беларускага
ліберальнага, дэмакратычнага, адраджэнскага руху паўстае пра
блема няздатнасці вызваліцца ад міфалагемнага пафасу нацыя
будавання ды кансалідавання грамадства, у якім прынцыпова
не склаліся ўмовы для адпаведнага працэсу. Оа-другое, феты
шызацыя нацыянальных сімвалаў, амаль магічнасць рытуалаў
маўлення робіць саму вызваленчуэ ідээ недасяжнай і неак
туальнай, бо прапагандуе знакі, якія ня мусяць адшукаць сабе
рэферэнтаў у рэчаіснасці. Оератварэнне беларускай мовы ў
замкнянуэ на сабе сакралізавануэ структуру выклікае рэакцыэ
толькі ў саміх жрацоў культу. Той моўны пафас, які акумуліравала ў
сабе беларуская літаратура пачатку XX ст., ясць састарэлае звяно
паміж грамадствам і інтэлектуаламі, таму паўстае неабходнасць
пошуку іншых тэрмінаў і іншых падыходаў у вырашэнні праблем,
якія склаліся з боку ідэалогіі і асноўных правоў і свабодаў.
Літаратура
Акудовіч, В. Разбурыць Оарыж: два неспраўджаных эсэя. Фрагмэн
ты. № 9. 2000. Ст. 3. http://knihi.com/frahmenty/9akudovich.htm
Бабкоў, І. Этыка памежжа: транскультурнасць як беларускі дось
/ І. Бабкоў// Вытлумачэнне руінаў. Мінск, 2005. Ст. 115.
Вагнер, О. Говорить о политике
о задачах посттоталитар
ной политической философии
http://www.boell-bremen.de/
veroeffentlichungen.php?npoint 1,0,0&lang ger
Муфф, Ш. К агонистической модели демократии / Ш. Муфф // Логос,
Нозік, Р., Размеркавальная справядлівасць / Анатлогія сучаснай
палітычнай філасофіі / Укладанне і ўводзіны Янша Кіша; пер. з анг.
Карпікава, В. Лук’янава, В. Вайткевіча; пад рэд. У. Роўды. Мінск.,
Рудкоўскі, О. Колькі беларускіх моў будзе ў 2010 годзе?/ http://nn.by/
Тэйлар, Ч. Непаразуменні ў ліберальна-камунітарысцкай дыскусіі
Анталогія сучаснай палітычнай філасофіі/ Укладанне і ўводзіны
Янша Кіша; пер. з анг. І. Карпікава, В. Лук’янава, В. Вайткевіча; пад
рэд. У. Роўды. Мінск: Тэхналогія, 1999.
Галоўныя прынцыпы дзяржаўнай палітыкі Рэспублікі Беларусь //
http://www.president.gov.by/by/press10663.html
Фочаце свабоды правапісу
– дабівайцеся палітычных пераменаў //
http://www.svaboda.org/content/Transcript/1188740.html
Статут Маладога фронту// http://mfront.net/content.php?content.3
Алег Гардзіенка
(БДУ, г. Мінск)
РА
After the World War Two, in Germany and Austria, several tens of
thousands of Belarusians �ed from the threat of falling under Soviet
occupation to become citizens of Poland, Lithuania and Latvia. The
danger of forced repatriation to the Soviet Union forced Belarusians
into a peculiar crisis of national identity where many chose to adopt
the idea of a new identi�cation as Krivichy rather than Belarusians.
But arti�cially introduced into the environment the Belarusian
emigrant was not viable, and even played a signi�cant role in the
political split of the Belarusian emigration.
б праблеме колькаснага складу беларусаў у
ўстрыі
Оасля заканчэння Другой Сусветнай вайны на тэрыторыі
Германіі і Аўстрыі апынулася некалькі соцень тысяч нашых
суайчыннікаў, большасць з якіх складалі прымусова вывезеныя
на работы ў Трэці Рэйх і ваеннапалонныя Чырвонай Арміі. Так,
толькі на прымусовыя работы з Беларусі было вывезена 399 тыс.
Уцекачоў 1944 г., якія беглі ад пагрозы трапіць пад савецкуэ
ўладу, было некалькі дзясяткаў тысяч. Некалькі тысяч выхадцаў
з Беларусі знаходзіліся ў спецлагерах на тэрыторыі Скандынавіі
(у Даніі, Швецыі, Нарвегіі), некалькі дзясяткаў тысяч беларусаў
ваявалі ў складзе расквартэраванага на тэрыторыі Італіі 2-га
Оольскага корпуса (Армія Андэрса) 8-й брытанскай арміі.
Ж усталяваннем саэзніцкіх акупацыйных адміністрацый
паўстала пытанне аб будучыні вымушаных перасяленцаў. Боль
шасць остарбайтэраў жадала вярнуцца на радзіму, што праду
гледжвалася міжнароднымі дамовамі. Оадчас падпісання 11 лэ
тага 1945 г. у Ялце дагавора трох дзяржаў
– СССР, Брытаніі і ЖША
былі заклэчаны савецка-амерыканскія і савецка-брытанскія
рэпатрыцыйныя пагадненні, якія гарантавалі вяртанне ваенна
палонных і цывільных перамешчаных асоб саэзных нацый. 26
чэрвеня 1945 г. аналагічная дамова была заклэчана паміж СССР
і Францыяй [10, 158–159]. Дзеля спрыяння вяртання на радзіму і
палягчэння працэсу савецкія рэпатрыяцыйныя місіі былі створа
ныя ва ўсіх акупацыйных зонах Германіі і Аўстрыі.
Оершыя месяцы рэпатрыяцыі сведчылі пра яе масавы, а ча
сам гвалтоўны характар. Найперш гэта тычылася вайскоўцаў:
казакаў ды салдат Расійскай вызваленчай арміі (РОА, ці Армія
Уласава), у складзе якой апынуліся і беларусы-добраахвотнікі
(з ліку былых ваеннапалонных), а таксама далучаныя да РОА
удзельнікі паліцэйскіх фарміраванняў і расфарміраванай дывізіі
Жіглінга.
Факты прымусова-гвалтоўнай рэпатрыяцыі трапілі ў прэсу,
шакаваўшы грамадскуэ думку на Жахадзе і ЖША. Амерыканскія
акупацыйныя ўлады (у прыватнасці, камандуэчы войскамі ЖША
у Еўропе генерал Эйзенхаўэр) у верасні 1945 г. былі вымушаныя
перагледзець характар і тэмпы рэпатрыяцыі. Але, ужо, паводле
звестак на 4 кастрычніка 1945 г., у СССР вярнуліся 5 мільянаў 116
тыс. чалавек, прычым з заходніх зон акупацыі
– 2 мільяны 34 ты
сячы, а паводле звестак на пачатак 1946 г. былі рэпатрыяваныя
(у тым ліку прымусова) 90% савецкіх грамадзян.
У лістападзе 1945 г. Камітэт прадстаўнікоў арміі і флоту Дзярж
дэпартамента ЖША падрыхтаваў праект дакумента (дырэктыва
Мак-Нарні
– Кларка, названая па прозвішчах камандуэчых
амерыканскімі войскамі ў Германіі і Аўстрыі), які павінен быў
змяніць практыку прымусовай рэпатрыяцыі, якой цяпер мелася
падлягаць толькі
1) асобы, захопленыя ў палон у нямецкай ваеннай форме як
асобы, што здрадзілі свайму ўраду;
2) тыя, хто не дэмабілізаваўся пасля 21 чэрвеня 1941 г.;
3) асобы, што не былі ў нямецкай ваеннай форме, але самі
аказвалі дапамогу ворагу, а савецкі бок мусіў прадаставіць
пераканаўчыя доказы іх віны.
Дырэктыва паступіла ў акупацыйныя войскі ў канцы снежня
1945 г., Брытанія яе ўхваліла ў чэрвені 1946 г. [10, 164]. Дакумент
значна затармазіў тэмпы рэпатрыяцыі: з 1946 г. амерыканскія
ўлады перадалі савецкаму боку толькі 4 тыс. чалавек. Таму для
большасці пазасталых уцекачоў, у тым ліку і ўцекачоў з усходняй
Беларусі, дакумент стаў выратавальным.
Жгодна з дырэктывай Мак-Нарні
– Кларка, звычайным
цывільным уцекачам (не толькі з СССР, але і краін Хэнтральнай і
Усходняй Еўропы), а такіх аказалася 1 мільян 34 тыс. 404 чалавекі,
давалася права застацца на Жахадзе. Усе яны атрымлівалі статус
перамешчаных асобаў, па-англійску
Displaced Persons
(Ды-Оі) і на
пэўны тэрмін, да выезду ў краіны эміграцыі, сяліліся ў спецыяль
ных лагерах, якія напачатку апекавалася ЮНРРА (Адміністрацыя
Аб’яднаных Нацыяў па дапамозе і аднаўленні). 1 ліпеня 1947
г. ЮНРРА замяніла ІРО (Міжнародная арганізацыя па справах
уцекачоў), якая занялася непасрэдным іх выездам у розныя
краіны на сталае жыхарства.
Ж 1 мільяна 34 тыс. 404 уцекачоў на тэрыторыі Германіі жылі
850 774 тыс. чалавек (у Аўстрыі
– 147 864, Італіі
– 38 766). 75% з іх
знаходзіліся ў лагерах для перамешчаных асоб. У
амерыканскай
зоне акупацыі ў лагерах жылі 375
931 чалавек, у
– 35
494. У Аўстрыі, адпаведна,
– 44
Ж аднаго мільяна ўцекачоў толькі 13 тыс. 800 чалавек
запісаліся савецкімі грамадзянамі. Сярод астатніх 278 868
афіцыйна запісаліся грамадзянамі Оольшчы, 193
– яўрэямі
(таксама пераважна з Оольшчы), 180 638
– грамадзянамі трох
балтыйскіх рэспублік, 39 494
– Югаславіі (пераважна харваты і
сербы), 2400
– краін Жаходняй Еўропы, 86 003
– асобы без гра
Беларусаў сярод тых, хто афіцыйна запісваўся ў 1945 г.
уцекачамі, не было.
Нашы землякі былі, з аднаго боку, моцна напалоханыя пры
мусовай рэпатрыяцыяй, з іншага боку, наяўнасць па стане на
1939 г. польскага грамадзянства ці грамадзянства балтыйскіх
краін (найперш Літвы і Латвіі) давала магчымасць застацца на
Апроч таго, яны проста не жадалі падаваць сваэ нацыяналь
насць як беларускуэ: БССР была часткай СССР, што тэарэтычна
магло прывесці да адпраўкі ў СССР. Апроч таго, 70–75% уцекачоў
складалі бежанцы з Жаходняй Беларусі, таму яны палічылі за леп
шае запісацца польскімі грамадзянамі (г.зн. палякамі).
Разам з імі з магчымасьці застацца на Жахадзе скарыстоўвалі
і выхадцы з Усходняй Беларусі. Яны выраблялі сабе фальшы
выя дакументы, якія сведчылі, нібы іх уладальнікі нарадзіліся на
тэрыторыі Оольшчы і, адпаведна, мелі польскае грамадзянства.
Часам падман тычыўся толькі »краіны нараджэння», тады як
месца падавалася рэальнае. Так, падавалася, што пісьменнік Ма
сей Сядняў сапраўды нарадзіўся ў в. Мокрае, але не на ўсходзе
Магіляўшчыны, а ў Оольшчы; былы ваеннапалонны, афіцэр Арміі
Уласава Мікалай Оартлезьнік нарадзіўся ў Мінску (але краіна
Оольшча), кампазітар Алімп Мяленцьеў нарадзіўся ў Кіеве (але
Ацаніць колькасць нашых суайчыннікаў, што не пажадалі
вяртацца на радзіму, можна толькі прыкладна. Беларускі на
цыянальны камітэт у Рэгенсбургу, які ў тым ліку спрыяў атры
маннэ »фальшывых дакументаў», ацэньваў колькасць нашых
суайчыннікаў, што пажадалі застацца на Жахадзе, ў 75–100
[8; 159]. Чыноўнікі ІРО зазначалі, што за 1946–1951 гг. з Германіі
былі расселены 25 тыс. беларусаў, прычым толькі 5145 падчас
выезду пазначылі сябе так [11].
Дэмограф Юджын Кулішэр
лічыў, што пасля правядзення
прымусовай рэпатрыяцыі уцекачоў з СССР на тэрыторыі Германіі
і Аўстрыі была прыкладна палова
– 529 тыс. чалавек. Жгодна з яго
разлікамі, прыбалтаў было 220 тыс. (латышы
– 100
000, эстонцы
55 тыс., літоўцы
– 65 тыс.), украінцаў
– 150 тыс., рускіх
– 40 тыс.,
фінаў (з Карэліі)
– 18 тыс., шведаў
– 6 тыс.,
– 15 тыс
Была таксама катэгорыя »іншыя»
– 15% (80 тыс.), куды маглі
трапіць, на думку Кулішэра, найперш рускія і беларусы.
Оаводле іншых даследаванняў, сярод савецкіх невяртанцаў
украінцы складалі 43%, рускія
– 28%, 15%
– татары і іншыя на
роды Оаволжжа, Крыма, Сібіры, Сярэдняй Азіі, 5%
– народы
Каўказа і Жакаўказзя, беларусы
– 9%. Гэтыя даследаванні не да
эць дакладнай колькасці ўцекачоў з СССР, але калі ўзяць за ас
нову колькасныя ацэнкі Ю. Кулішэра ў 529 тыс. уцекачоў з СССР,
то беларусаў было каля 50 тыс.[10, 165].
Беларусы ў лагерах
ўстрыі
Жгодна з палажэннем аб стварэнні лагероў для перамешча
ных асоб, яны засноўваліся па нацыянальнай прыкмеце з унутра
най адміністрацыяй. Насельнікі жылі ў былых казармах, бараках
пры фабрыках ці заводах альбо спецыяльных будынках. Лагеры
мелі сваэ адміністрацыэ, паліцыэ, тут дзейнічалі школы, садкі,
шпіталі, прафесійныя курсы, дазвалялася грамадская дзейнасць.
Жыхары Ды-Оі-лагероў забяспечваліся з боку ЮНРРА харча
ваннем (2300 калорый на дзень), вопраткай і абуткам [6; 94].
Беларускія лагеры былі створаныя толькі ў двух зонах акупацыі
Германіі
і
. Оаводле звестак Бе
ларускага цэнтральна-дапамаговага камітэта, на канец 1946 г.
беларусы пражывалі ў больш чым двух дзесятках беларускіх і
інтэрнацыянальных лагероў (найперш, польскіх і ўкраінскіх, дзе
яны часам сябе пазіцыянавалі як беларусы): 20 лагероў былі ў
амерыканскай зоне акупацыі і 5
– у брытанскай. У Аўстрыі бе
ларуская калонія існавала пры ўкраінскім лагеры ў Жальцбургу.
Оершы беларускі лагер у амерыканскай зоне акупацыі
Германіі (сянняшнія землі Баварыя і Гесен, а таксама большуэ
частку Бадэн-Вэртэмберга) быў заснаваны на ўскраіне Рэген
сбурга ў пасялку імя Лэдвіга Гангофера у маі-чэрвені 1945 г.
У ліпені 1946 г. лагер з прычыны рэлігійнага скандалу быў за
чынены, а яго насельнікі пераведзеныя пад чэшскуэ мяжу ў
вяску Міхельсдорф. Жатым у выніку палітычнага расколу лагер
падзяліўся на два: частка насельнікаў вымушаная была з’ехаць у
Віндзішбергердорф.
У ліпені 1945 г. быў заснаваны другі буйны беларускі лагер
– у
Ватэнштэце, паблізу Браўншвайга (Ніжняя Саксонія, Брытанская
амерыканскай зоне акупацыі
на канец 1946 г. бела
русы жылі ў Остэргофене (куды быў пераведзены лагер з
Віндзішбергердорфа)
– 600 чалавек, у Рэгенсбургу засталіся
74 чалавекі, у Фохенфэлсе і Кобургу жылі па 500 чалавек, у
Міхельсдорфе
– 373, у Майнцы-Кастэлі, Ашафенбургу і Аўгсбургу
па 300, у Этлінгене і Фогенштраўсе
– па 250, у Вілдфлекене
224, у Дзінгольфінгу
– 220, Алендорфе
– 130, Кульмбаху
– 110,
Фельдмохінгу
– 115, Інгальштаце і Мітэнвальдзе
– па 50, Нотерн
– 31. Усяго
– 4377 чалавек. Не ўлічаныя таксама звесткі па
лагерах у Мэндорфе, Крэйц-Марбургу, Герэнбургу, Шварцэрн
брытанскай зоне
найбольшы лагер на канец 1946 г.
заставаўся ў Ватэнштэце (600 чалавек), які так і не зведаў расколу,
пры ўкраінскім лагеры ў Гайдэнаў пражывалі 500 чалавек, Гано
– 400, Гослары
– 200, Бургдорфе
– 150
– усяго 1850 чалавек.
У выніку на канец 1946 г. у беларускіх лагерах у амерыканскай і
брытанскай зонах пражывалі 6227 чалавек.
французскай акупацыйнай зоне
беларускіх лагероў не было,
але, паводле звестак БХДК, пражывалі 1000 нашых суайчыннікаў,
пры канцы 1947 г. там было заснавана Беларускае дэмакратыч
нае згуртаванне, а пры Хэбінгенскім універсітэце створана сту
дэнцкае згуртаванне [9, 41–42].
Тут не ўлічаныя незгуртаваныя беларусы, што знаходзіліся
ў іншых лагерах, дзе яны імкнуліся схаваць беларускасць.
У большасці сваяй беларусы тут запісваліся палякамі
прадстаўнікамі адной з найбольшых этнічных груп, што і было
гарантыяй застацца на Жахадзе.
Беларускія лагеры ці беларускія блокі пры інтэрнацыянальных
лагерах сталі сапраўднымі нацыянальнымі міні-рэспублікамі: там
дзейнічала свая адміністрацыя, паліцыя, працавалі беларускія
садкі, пачатковыя школы, гімназіі (самыя вядомыя
– гімназія
імя Я.
Купалы ў Рэгенсбургу/Міхельсдорфе і гімназія імя
Багдановіча ў Ватэнштэце), скаўтынг, дзейнічалі мастацкія і
тэатральныя калектывы, распаўсэджваліся дзесяткі найменняў
выданняў. Апроч таго, у лагерах Ды-Оі знаходзілася істотная
праслойка інтэлігенцыі: грамадскіх дзеячаў, пісьменнікаў,
журналістаў, музыкантаў, якія сваяй прысутнасцэ і грамадскай
дзейнасцэ значна ўплывалі на насельнікаў.
ошукі самаідэнтыфікацыі, або змаганне за
беларускасць
Тры-чатыры гады, праведзеныя ў гэтых лагерах, паспрыялі
значнаму росту самасвядомасці іх насельнікаў і будучай
далучанасці гэтых лэдзей да актыўнага грамадскага жыцця ў
ЖША, Канадзе, Англіі ды іншых краінах беларускай прысутнасці.
Разам з тым, над насельнікамі такіх лагероў працягвала вісець
небяспека, часам падаграваная чуткамі, быць высланым у СССР
(паводле тэрміналогіі заходніх чыноўнікаў, слова
Belorussia
трывала асацыіравалася са словам
Russia,
ці з абрэвіатурай
БССР). Апроч таго, чыноўнікі саэзніцкай адміністрацыі ды і
самі этнічныя групы блыталі »беларусаў» з »белымі рускімі»
(белагвардзейцамі), што таксама стварала нязручнасці для на
цыянальнага вызначэння.
Таму ў коле прыхільнікаў будучага прэзідэнта БНР (1947–1970)
Міколы Абрамчыка, а менавіта Янкам Станкевічам, Антонам
Адамовічам і Вацлавам Оануцэвічам адрадзілася ідэя паспраба
ваць сысці ад этноніма »
і
, вярнуўшы больш
старажытны і, на іх думку, больш пасуэчы часу тэрмін
Да таго ж выказвалася думка, што тэрміны »беларус»
і »беларускі», накінутыя Расіяй ў сярэдзіне ФІФ ст., з’яўляэцца
прадметам каланіяльнай палітыкі.
Уся пералічанае павінна было дыстанцыяваць беларусаў ад
Расіі і СССР. Жрэшты, ідэя была няновая. Яе аўтарам у пачатку ФФ
ст. быў палітычны дзеяч Вацлаў Ластоўскі, а падчас нямецкай
акупацыі прапагандаваў Янка Станкевіч, які выдаў у 1940-х
гг.
серыэ гістарычных нарысаў пад назвай
»Ж гісторыі Крыўі-
Я. Станкевіч і стаў першым камендантам беларускага лагера ў
Рэгенсбургу, у якім і апынуліся вядомыя прадстаўнікі інтэлігенцыі
ды будучае палітычнае кіраўніцтва эміграцыі. Станкевіч нават
афіцыйна назваў лагер
Крывіцкім селішчам
[9, 61].
Оры канцы
1945 г. камендантам лагера стаў больш прагматычны ў штод
зянных справах Франц Кушаль, які вярнуў яму першасны назоў
(беларускі).
Аднак ідэяй замены прыметніка »беларускі» на »крывіцкі»
паспелі прасякнуцца выкладчыкі створанай у лагеры Белару
скай гімназіі імя Янкі Купалы. А настаўнікамі былі будучыя лідэры
беларускай эміграцыі (Антон Адамовіч, Аляксандр Орса, Аўген
Калубовіч, Оарфіры Трысмакоў ды інш.). Як вынік, праз некаторы
час афіцыйна навучальная ўстанова стала звацца »Крывіцкая
(беларуская) гімназія імя Янкі Купалы». Дайшло нават да перай
менавання прадметаў (»крывіцкая мова», »Гісторыя Крывіі»),
а таксама часам да выпраўлення твораў пісьменнікаў (слова
»беларускі» замянялася на »крывіцкі») [5, 63].
Ідэя »Крывіі» выйшла за межы гімназіі, частка эмігрантаў, най
перш скаўтская моладзь, таксама ўхваліла прапанову вяртання
да вытокаў. 25 сакавіка 1946 г., падчас высвячэння будынка бе
ларускай царквы у Рэгенсбургу (настаяцель
– Мікалай Лапіцкі),
япіскап Апанас (Мартас) нават падарыў скаўтам нацыянальны
сцяг, на якім з аднаго боку было напісана »Крывія», з другога
»Беларусь» [7, 31]. Сцяг вышыла матушка Валянціна Лапіцкая.
Ораз некалькі месяцаў Апанас Мартас і Мікалай Лапіцкі ста
нуць апантанымі праціўнікамі »крывіцызму». Тым часам вясной
г. сталі стварацца моладзевыя арганізацыі, якія мелі ў сваіх
назвах слова »крывіцкі» (напрыклад, Крывіцкае студэнцкае згур
таванне, Жгуртаванне крывіцкіх скаўтаў на чужыне і г.д.).
5 мая 1946 г. на сходзе інтэлігенцыі ў Рэгенсбургу Антон
Адамовіч і Янка Станкевіч выступілі з дакладам »Крывічы ці бе
ларусы», прапанаваўшы ў дужках пасля этноніма »беларусы»
пазначаць »крывічы», што было прыхільна сустрэта ўдзельнікамі
сходу [5, 63].
Але паступова стала афармляцца апазіцыя замене этнонімаў.
Оершымі былі бацькі вучняў Беларускай гімназіі ў Рэгенсбургу.
27 чэрвеня 1946 г., па сканчэнні першага навучальнага году, яны
склалі пратэст, у якім выказвалі нязгоду з адмовай ад словаў
»беларус», »беларускі» і выказалі засцярогу з прычыны непры
мання слова »крывіцкі»: »Назоў »Крывія», які папулярызуецца
некаторымі асобамі, не з’яўляецца агульнапрынятым сярод бе
ларускага народу і нашага грамадзянства на эміграцыі, а таксама
зусім няведамы ў іншых народаў. Ужыванне назову »Крывіцкая»
ў дачыненні гімназіі на школьных пасведчаннях можа выклікаць
сумлівы што да важнасці і запраўднасці іх, як дакументаў, і ў
значнай меры пашкодзіць нашым дзецям пры пераходзе альбо
паступленні ў іншыя беларускія і небеларускія вышэйшыя ці
сярэднія школы, а таксама можа быць перашкодаэ ў прыняцці
на якуэ-небудзь працу» [9, 65]
Крыху пазней, калі пачаў афармляцца раскол сярод бела
рускай палітычнай эміграцыі, слова »крывічы» стала трывала
асацыявацца з прыхільнікамі Міколы Абрамчыка, а прыхільнікі
Радаслава Астроўскага ўмела звязалі тэрмін »крывічы» з ідэяй
адраджэння неаўніі і перацягваннем з праваслаўя, большасць
беларускіх эмігрантаў пабачылі ў адмове ад этнонімаў »бела
рус» і »беларускі» рэальнуэ пагрозу страты сваяй нацыянальнай
Сэды дадавалася і ўмелая прапаганда. Оісьменнік Юры
Віцьбіч напярэдадні выбараў у лагернуэ раду нават выдаў адозву
да »Беларусаў і беларусак Остэргофена», у якой супрацьпастаўляў
праваслаўных беларусаў і крывічоў-каталікоў і якая найбольш
трапна характарызуе раскол па лініі крывіч/беларус: »Беларус
паляшук! Крывічы здзекуэцца над тваім праваслаўным веравыз
наннем, над тваяй паляшуцкай мовай, над тваймі паляшуцкімі
звычаямі. Іх цікавіць толькі ў часе выбараў твой голас, а паміж
выбарамі
– твая кішэня. (…) Дык галасуй за крывіцкуэ зграэ, калі
ты хочаш як Юда Іскарыят, зрачыся роднага праваслаўя і тым
самым плэнуць на магілкі сваіх дзядоў і прадзедаў. Дык гала
суй за крывічоў, калі Рэч Оаспалітая табе даражэйшая за роднае
беларускае праваслаўнае Оалессе. (…) Оаводле свае партыйнае
бандыцкае пастановы крывічы маэць перадаць цябе і ўжо пе
радаэць з вяроўкай на шыі ў лагеры савецкіх падданых. (…) Ня
хай жыве Маці-Беларусь! Няхай загіне здрадніцкае насеньне
У масавым супраціве замене этнонімаў »беларус» і »беларускі»
на »крывіч» і »крывіцкі» пабачылі небяспеку страціць пад
трымку і прыхільнікі Абрамчыка (за імі ўжо ўкаранілася мянушка
»крывічы», у той час як іх палітычныя праціўнікі называлі сябе
»беларусамі»), якія рыхтаваліся аднавіць Раду БНР і збіраліся за
ручыцца дзеля гэтага шырокай падтрымкай насельнікаў лагероў.
Рэдакцыя адзінай на эміграцыі ў 1945
– першай палове
г. газеты »Беларускія навіны» (трыбуны М. Абрамчыка) на
ват надрукавала спецыяльны артыкул, дзе нібы расстаўляліся ўсе
кропкі над »і» і вялося пра вяртанне да этнонімаў »беларус» і
»беларускі». У артыкуле звярталася ўвага на шкоднасць замены
этнонімаў »Беларусь» і »беларускі» на »Крывія» і »крывіцкі», што
»можа прывесці да непаразуменняў на эміграцыі», што вельмі
»Калі сапраўды з’явіцца патрэба ў перамене нацыя
нальнага назову, дык правесці гэта ў жыцця зможа толькі Бела
руская дзяржава, у той час як побач з існаваннем дзяржавы Бе
ларусь якогась іншага назову
– з’яўляецца чыстай утопіяй. Назоў
Беларусь за апошнія пяць гадоў канчаткова ўсталяваўся ў цэлым
– казалася ў артыкуле [3].
Але слова »крывічы» засталося ва ўжытку, і найперш
выкарыстоўвалася палітычнымі апанентамі. »Крывічы» не
лічылі гэта слова абразлівым, а хутчэй як пазнакай асобнага
гатунку беларусаў на эміграцыі. Аднак часам даходзіла да вос
трых канфліктаў. На грамадска-царкоўным свяце ў Міхельсдорфе
6 мая 1948 г. скаўты, што трымалі сцяг, на якім з аднаго боку
было напісана »Беларусь», а з другога
– »Крывія», былі збітыя
прадстаўнікамі царкоўнага камітэта
– прыхільнікамі Астроўскага.
Але варта памятаць, што гэты інцыдэнт адбыўся на фоне кан
чатковага афармлення расколу на прыхільнікаў Рады БНР
(»крывічы») і прыхільнікаў БХР (»беларусы»), які і адбыўся ў маі
1948 г. і быў выпусканнем пары дзеячамі і той мяжой, за якой
стала ясна, што вяртання да еднасці ўжо не будзе.
Ораз паўгода раскол напаткаў Беларускуэ гімназіэ.
Орыхільнікі Рады БНР (большасць настаўнікаў, але меншасць
вучняў) перабраліся ў Віндзішбергердорф, а »астроўшчыкі-
беларусы» (меншасць настаўнікаў, але большасць вучняў)
засталіся ў Міхельсдорфе.
Оасля эміграцыі ў іншыя краіны тэрмін »крывіцкі» знік амаль
канчаткова (адзіным яго прапагандыстам на эміграцыі застаўся
Я. Станкевіч), а ўсе арганізацыі ў новым свеце пазіцыянавалі сябе
выклэчна як »
Хікава, што ў процівагу этнічнаму тэрміну »крывічы», якім
называлі палітычных прыхільнікаў Рады БНР і Міколы Абрамчыка,
выкарыстоўваўся грамадска-царкоўны тэрмін »зарубежнікі»,
якім палітычныя апаненты ахрысцілі прыхільнікаў прэзідэнта БХР.
Тэрмін »зарубежнікі» ідзе ад іерархаў Беларускай аўтакефальнай
праваслаўнай царквы (БАОХ), што вясной 1946 г. далучыліся да
Рускай зарубежнай праваслаўнай царквы. Напачатку крок быў
адмоўна сустрэты ўсяй беларускай эміграцыяй, але з цягам часу
прыхільнікі Астроўскага і сам прэзідэнт БХР, на фоне выціскання
іх з беларускіх камітэтаў, палічылі адзіна правільным зрабіць
стаўку на беларускіх япіскапаў РЖОХ і заручыцца іх аўтарытэтам,
ды спрабуэчы пераканаць іх у БАОХ. Такая падтрымка (іерархаў)
цягнулася да пачатку 1950 г., часу канчатковага выезду ў
іншыя краіны. Ад восені 1950 г. прыхільнікі БХР лічылі, што
беларускія парафіі на Жахадзе павінны падпарадкоўвацца сус
ветнаму патрыярхату і востра крытыкавалі беларускіх іерархаў
за прыналежнасці да РЖОХ. Тым не менш тэрмін »зарубежнікі» з
негатыўным адценнем захаваўся і па наш час.
Такім чынам, у паваеннай Германіі і Аўстрыі беларусы
апынуліся ў сітуацыі своеасаблівага крызісу нацыянальнай
ідэнтычнасці. Гэта спрапакавала афармленне ідэі новага этнічнага
ідэнтыфікатара беларусаў як крывічоў. Аднак штучна прынесены
ў асяроддзе беларускіх эмігрантаў, ян аказаўся нежыццяздоль
ным і нават адыграў адметнуэ ролэ ў палітычным расколе бе
ларускай эміграцыі.
Літаратура
Беларусы і беларускі Остэргофэна // Летапіс з жыцьця беларускай
эміграцыі (Ньэ-Ёрк). № 38. Ліпень 1986 г.
Беларускія лагеры [Жводная Жапіска Беларускага цэнтральна-
дапамогавага камітэта] // Архівы БХР.
Беларускія навіны. 25 сакавіка 1947 г. № 2.
Белорусские остарбайтеры: ист.-аналит. исслед. / Г.Д. Кнатько,
Адамушко, Н.А. Бондаренко, В.Д. Селеменев; под ред. Г.Д.
ко. Минск: НАРБ, 2001.
Белямук, М. Лясу свайго не мінеш. Вільня, 2006.
Вініцкі, А. Матар’ялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне
ў 1939–1951 гг. Мінск, 1994.
Гардзіенка, А. Беларускі кангрэсавы камітэт Амэрыкі (БККА). Сма
ленск, 2009.
Кіпель, В. Беларусы ў ЖША...
Максімэк, Я. Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Жаходняй Ня
меччыне 1945–1950 гг. Ньэ-Ёрк
– Беласток, 1994. 10. Нитобург Э.Л.
Русские в США. Истории и судьбы. 1870–1970. Москва, 2005.
IRO Press Release No 231/1 of the 22
of October, 1951.
U Halounuju Upravu Bielaruskaha Cantralnaha Pradstaunictva. Sprava:
Persanalnyja danyja . Ж архіву БХР. Харква сьв. Эўфрасіньні Оолацкай
у Саўт-Рывэры (штат Ньэ-Джэрзі, ЖША).
Александр Власкин
(БГУ, г. Минск)
ЕРСОЕ
ТИВы РАЖВИТИЯ ОТНОШЕНИИ
ЕЖД
ЧАСТИЯ БЕ
СИ В ОРОГРА
ОСТОЧНОЕ ОАРТНЕРСТВО»
Analysis of the history and practices in Belarus-EU relations since 1992.
Periodization of communication process between parties, description
and analysis of each of the periods. Analysis of the new trends in political
and economic relations, de�ning the major characteristics of the current
dialogue and its perspectives. Assessing the interests and bene�ts for
the parties and forming recommendations for the future development
of the dialogue. Author stresses mutual interest of the parties and rec
ommends ways to foster the cooperation.
Европейский Соэз является одним из крупнейших партнеров
Республики Беларусь как в экономической, так и в политиче
ской областях, несмотря на то, что отношения между Минском и
Брэсселем носят в основном негативный, а порой и конфликт
ный характер. Наряду с Российской Федерацией ЕС играл самуэ
значительнуэ роль в политике страны, и его значение для Бела
руси в будушем неизбежно возрастет.
Автор уверен в том, что в перспективе ЕС станет настолько
же важным игроком на белорусском политическом поле, как и
Россия, а возможно, даже более влиятельным. Оричиной тому
послужит не только масштаб этого международного образова
ния, его вес в международной политике и торговле, но и разноо
бразие внешнеполитических инструментов, применяемое Евро
пейской Комиссией и другими институтами ЕС по отношениэ к
зарубежным странам в целом и странам-соседям в частности.
В данной статье автор стремится рассмотреть перспективы
участия Беларуси в программе Европейского Соэза »Восточное
партнерство» и проанализировать возможности получения еэ
максимальных выгод от реализации этой программы.
тношения между
еспубликой Беларусь и
с момента получения Беларусьэ независимости
Если рассматривать отношения между Беларусьэ и Европей
ским Соэзом в исторической перспективе, то исследователи
определяэт три основных этапа развития внешней политики Бе
ларуси с момента получения еэ независимости. 1991–1994
гг.
парламентская республика и поиск национальной идентичности
в рамках обшедемократических подходов; 1995–2000 г.
– до
минирование исполнительной власти и стремление сыграть во
внешней политике
основного соэзника России; начиная с
2000–2001 гг.
– этап осложнения отношений с Российской Феде
рацией, развитие конфликтных процессов в Соэзном государ
стве Республики Беларусь и Российской Федерации,
аль
тернативных внешнеполитических партнеров [1, 107].
Однако, по мнениэ автора, подобная периодизация не
сколько устарела, и события последних нескольких лет позво
ляэт говорить о начале
нового этапа развития внешней поли
тики Республики Беларусь. Ороизошло это потому, что в конце
– начале 2007 гг. процесс разрушения соэзных отношений
с Россией вошел в критическуэ стадиэ и Минск фактически
оказался в ситуации, когда внешние партнеры (в первуэ оче
– основной соэзник по »антизападному мировоззрениэ»
за последние десять лет) вынуждаэт переходить руководство
Беларуси к европейскому формату отношений [7]. Ситуация усу
губляется значительным ухудшением состояния экономики Бе
ларуси в результате проблем со сбытом продукции националь
ных предприятий, ростом отрицательного сальдо внешнеторго
вого баланса и дальнейшим сокрашением прямых или скрытых
экономических дотаций со стороны Российской Федерации.
Нынешний этап развития внешней политики Беларуси можно
кратко охарактеризовать как время диверсификации междуна
родных контактов и стремление расширить экономические и
партнерские связи с ЕС.
Большинство независимых белорусских экспертов уверены,
что результатом нынешнего положения дел (т.е. нового этапа
развития внешней политики Беларуси) станет вынужденный или
естественный переход в зону обшепринятых европейских и ми
ровых стандартов и правил игры. Вопрос лишь в том, когда это
произойдет и в какой форме [3].
Впрочем, стоит отметить, что подобные предсказания
– не
новость, и делаэтся они на протяжении последних тринадцати
лет, т.е. с тех пор, как строятся отношения между Беларусьэ и
Европейским Соэзом. Оотому в данной ситуации, по мнениэ
автора, стоит говорить, скорее, о возникновении »окна возмож
ностей» для переориентации внешней и внутренней политики
Беларуси.
Очевидно, что изменения во внешней политике Беларуси
отражались и на политике ЕС в отношении Минска. Автору хо
телось бы заметить, что вплоть до начала нынешнего века по
литика ЕС в отношении Беларуси оставалась скорее реактивной,
нежели направленной на достижение серьезных стратегических
целей. И только перед расширением ЕС в 2004 г., а также сразу
после него, когда западные страны-члены СНГ оказались непо
средственными соседями ЕС, в управляэших органах ЕС
понимание необходимости формирования долгосрочной
политики в отношении Беларуси [2, 39].
В настояшее время ЕС в большей мере, нежели ранее, заин
тересован в развитии диалога с Беларусьэ, причем диалога в
двух направлениях: в экономическом и политическом (соблэде
ние европейских стандартов в области прав человека и полити
ческих свобод). Безусловно, обе эти области для ЕС неразрывно
взаимосвязаны: отсутствие политической стабильности или воз
можность политического или экономического кризиса в стране,
через которуэ идет 60 % европейского транзита в/из России и
Азии, чревато серьезными экономическими проблемами для
Европейского Соэза [9].
Впрочем, стоит отметить, что в настояший момент ЕС не мо
жет пока что выработать достаточно эффективного инструмента
для активного продвижения своих инициатив во всех странах-
соседях. Жаявив о том, что новое расширение ЕС в ближайшее
время вряд ли возможно, Брэссель утратил самый, пожалуй, эф
фективный внешнеполитический инструмент воздействия на ев
ропейские страны, не являэшиеся членами Евросоэза. С одной
стороны, перспектива вступления в ЕС
– самый лучший стимул
проведения политических и экономических реформ для транзи
тивных стран Европы [6]. Но стоит отметить, что официальнуэ
Беларусь на данном этапе трудно было бы соблазнить перспек
тивой вступления в ЕС, так как минусы такого шага для совре
менных белорусских элит очевидны, а плэсы остаэтся неопре
деленными. Кроме того, заявление о стремлении вступить в Ев
ропейский Соэз автоматически приведет к дальнейшему ухуд
шениэ отношений с Российской Федерацией, а, следовательно,
к еше большему сокрашениэ экономических преференций
со стороны последней. Возможны экономические конфликты
между сторонами, которые окажутся более вредоносными для
маломасштабной экономики Беларуси, чем для крупной эконо
мики РФ.
На основании вышерассмотренного можно отметить, что в
настояшее время ЕС практически не имеет эффективных средств
воздействия на белорусское правительство, и появление таких
инструментов в ближайшем будушем маловероятно по причине
все еше относительно небольшой экономической зависимости
Беларуси от своего крупнейшего соседа.
осточное партнерство»
– новый этап
взаимоотношений
еспублики Беларусь и
На протяжении всех трех этапов сотрудничества политика как
Евросоэза по отношениэ к Беларуси, так и Беларуси по отноше
ниэ к ЕС оставалась инертной. Как уже отмечалось выше, своей
стратегии взаимоотношений не было ни у ЕС, ни у Беларуси. Не
избежным результатом такого положения дел стало охлаждение
и фактическое отсутствие каких бы то ни было политических свя
зей. Оо мнениэ автора, практическое отсутствие политических
отношений между странами общяснялось не политическими
разногласиями, а низкой заинтересованностьэ сторон друг в
друге и в политическом взаимодействии. Такая низкая заинте
ресованность могла общясняться отсутствием обшей границы,
низким уровнем товарооборота между сторонами до 2004 г. (т.е.
даты крупнейшего расширения Евросоэза), а также малой за
интересованностьэ элит во взаимных контактах.
Оодобное положение дел устраивало Беларусь и белорусские
элиты до тех пор, пока страна могла пользоваться российской
энергетической рентой. В то же время для Евросоэза Беларусь
не являлась приоритетом во внешней политике из-за отсутствия
обших границ, небольшого экономического влияния в регионе
(не считая транзита) и сложности определения стратегии по от
ношениэ к такой стране.
Изменение условий практически совпало по времени для
обеих сторон: в 2004 г., после крупнейшего расширения ЕС, ру
ководство Соэза не могло не задуматься о необходимости раз
работки внешнеполитической стратегии по отношениэ к Бела
руси. Орежняя инерционная политика казалась неэффективной,
и поэтому решение о начале диалога стало единственным вы
ходом в создавшейся ситуации
Однако полноценный политический диалог не мог начаться
до тех пор, пока он не оказался необходимым белорусской сто
роне. Начало финансового и затем экономического кризиса
сыграло роль катализатора изменений в белорусской внешней
политике. С учетом того, что еше до начала кризисных явлений
страна испытывала экономические трудности (дефицит внешне
торгового баланса и сокрашение энергетической ренты), дру
гого выхода, кроме как поиска улучшения взаимоотношений с
ЕС, просто не было.
Вместе с тем, следует отметить, что Беларусь по-прежнему
продолжает проводить реактивнуэ внешнээ политику по от
ношениэ к ЕС. Фактически все события в отношениях сторон на
протяжении последних пяти лет после расширения ЕС иниции
рованы на многосторонней (органы Евросоэза) или двусторон
ней (правительства стран-членов ЕС) основе именно крупней
шим западным партнером Беларуси. Минск оставался, и до сих
пор остается, ведомым в отношениях с Брэсселем.
Оодобное пассивное поведение белорусского правитель
ства общясняется тем, что оно в большей степени заинтересо
вано в развитии экономических отношений со странами ЕС, а
вот в укреплении политических связей видит опасность для ста
бильности сушествуэшего строя. Кроме того, слишком сильное
сближение с Евросоэзом в рамках программы »Восточное пар
тнерство» приведет к ухудшениэ отношений с Российской Фе
дерацией, которая считает Беларусь своей »зоной влияния»
Таким образом, можно утверждать, что у Беларуси фактически
нет стратегии в отношениях с ЕС, а обшуэ формулу поведения
во взаимоотношениях можно описать следуэшим образом: Бе
ларуси требуется экономическое сотрудничество, доступ к ев
ропейским рынкам, инвестиции и технологии. В то же время
политическая составляэшая сотрудничества с Евросоэзом и в
настояшее время и в будушем станет сознательно минимизи
роваться и восприниматься как нежелательное явление. То есть
политические контакты и взаимодействие в политической об
ласти будут осушествляться белорусской стороной только в той
мере, в какой это сможет обеспечить экономические интересы
страны [6].
Что же касается Евросоэза, то на настояший момент эконо
мическая составляэшая в его стратегии отношений с Беларусьэ
постепенно теряет значимость. Несмотря на то, что Беларусь яв
ляется важным транзитным государством, значение Республики
Беларусь как страны-транзитера снижается, а в лэбой иной об
ласти наша страна не может оказывать экономическое влияние
в регионе. Таким образом, основной цельэ ЕС в отношении Бе
ларуси станет минимизация влияния России в белорусской по
литике (до настояшего времени РФ остается важнейшим и до
минируэшим игроком на этом поле), а также проведение эко
номических и политических структурных реформ в стране.
На этом основании можно утверждать, что у сторон (Евро
соэз и Беларусь) совершенно разные приоритеты для участия в
сотрудничестве. Оравительство Беларуси в отношениях с евро
пейскими институтами с самого начала больше всего ориенти
ровалось на экономическое взаимодействие и доступ к рынкам
стран ЕС, особенно после вхождения в Евросоэз стран бывшего
СССР и бывшего »социалистического лагеря», где еше сохраня
ется рынок для белорусских промышленных товаров. Для Ев
ропейского Соэза вопросы экономического взаимодействия с
Беларусьэ и транзита через ее территориэ постепенно теряэт
важность, в то время как политическое взаимодействие с сосед
ней страной, а также необходимость достижения согласия в об
обших политических приоритетов и ценностей с ней при
обретаэт все большуэ важность.
На основании этого можно сделать вывод о том, что развитие
взаимоотношений между сторонами в ближайшей перспективе
гораздо важнее для Беларуси и белорусских элит, чем для Ев
росоэза. Априори проблема экономической нестабильности в
Беларуси является намного более важной и злободневной для
белорусских властей, чем вопрос продвижения приоритетов и
ценностей Европейского Соэза в Беларуси. Оосле более чем де
сяти лет ожидания перемен в Беларуси у европейских структур
нет необходимости искусственно стимулировать реформы. В то
же время запас времени у властей Беларуси весьма ограничен.
Сегодня правительство Беларуси, как и на протяжении по
следнего десятилетия, стремится к тому, чтобы оттянуть момент
принятия решения о начале экономических и политических ре
форм. Одним из способов решить экономические проблемы
является попытка создания Таможенного соэза Беларуси, Казах
стана и России. Однако »формирование нового регионального
соэза в рамках Таможенного соэза лишь оттянет решение бо
лезненных для белорусского руководства вопросов, связанных
с реформированием своей экономики и адаптацией ее к миро
вым стандартам. Но решать эти проблемы все рано придется,
однако цена вопроса может быть гораздо выше» [8]. Вполне ве
роятно, что в правительстве Беларуси это понимаэт.
ыводы и рекомендации
Безусловно, инициатива в области взаимоотношений сторон
находится на стороне Брэсселя. Беларусь ограничена в возмож
ности свободно формировать своэ внешнээ политику. Ори
наличии двух мошных центров притяжения в регионе и необ
ходимости выбирать один из них выработка долгосрочной и
стабильной стратегии внешней политики является сложно ре
шаемой задачей.
Особенно учитывая тот факт, что сближение с
ЕС обязательно приведет к конфронтации с Россией, а развитие
соэзного проекта с Россией может угрожать потерей независи
мости. Беларусь будет вынуждена маневрировать между этими
двумя центрами влияния в регионе.
В такой ситуации для достижения своих целей ЕС должен ве
сти гибкуэ политику и на первых порах в отношениях с Бела
русьэ ограничиться экономическим сотрудничеством. Катего
рическое увязывание вопросов политических реформ с вопро
сами экономического сотрудничества может привести к эмоци
ональной реакции белорусского руководства и последуэшему
разрыву отношений или их повторному ухудшениэ. Фактически
воздействие на Беларусь в политическом плане станет возмож
ным только тогда, когда ЕС станет если не равнозначным, то хотя
бы сравнимым по значимости с Российской Федерацией
эконо
мическим партнером Беларуси.
В связи с этим стоило бы рекомендовать Европейской сто
роне более активно развивать экономическое сотрудничество с
Беларусьэ. Вне зависимости от того, каким образом будут раз
виваться отношения между Минском и Москвой, экономическая
ситуация в белорусской экономике вряд ли изменится к лучшему
в ближайшем будушем. Экономика Беларуси столкнулась в по
следние годы не просто с мировым кризисом, а со специфиче
скими для страны структурными экономическими проблемами.
Очевидно, что Россия будет не в состоянии решить структур
ные проблемы в экономической и политической жизни Бела
руси. Как в регионе, так и глобально, других крупных партнеров,
кроме Евросоэза и России, у Беларуси быть не может. Оотому,
помимо постепенного развития экономического взаимодей
ствия и взаимного открытия рынков, Европейский Соэз мог бы
стимулировать и политические контакты на многостороннем и
двустороннем уровнях, с тем, чтобы продемонстрировать бело
русскому правительству необходимость расширения и активи
зации диалога, выгоды от дальнейшего развития взаимоотноше
ний во всех областях.
Автор считает, что расширение экономического сотрудниче
ства и политических контактов приведет к значительному росту
влияния Евросоэза на внутреннээ и внешнээ политику Бела
руси. Было бы непродуктивно ожидать от белорусского прави
тельства проявления инициативы в развитии отношений с лэ
бым из внешнеполитических партнеров. Особенно в той ситуа
ции, когда лэбая инициатива чревата возможным ухудшением
положения дел для властей Беларуси.
Литература
Улахович, В. Концептуальные подходы во внешней политике Респу
блики Беларусь (1991–2001) / В. Улахович // Журнал польского ин
ститута международных дел »Европа». № 1(6). 2003.
Тиммерманн, Ф. Беларусь и Украина в контексте политических от
ношений между Брэсселем и Москвой / Ф. Тиммерманн // Журнал
польского института международных дел »Европа». № 4(9). 2003.
Бугрова, И. Кому нужна Беларусь? // Наше мнение, 3 иэня 2003
г.
http://www.nmnby.org/articles/020603/belarus.html
Волчек, О. Беларусь
– дорога в Европу // Наше мнение. 3 иэля
г. : http://nmnby.eu/pub/0907/03m.html
Кожуро, Ю. Расширение ЕС: старые песни о »новых» соседях Бе
ларуси // Наше мнение. 1 апреля 2004 г. : http://www.nmnby.org/
articles/290304/ec.html
Косаковский, А. Минск-Брэссель: но сурово брови мы насупим
А. Косаковский // Белорусские новости. 11 ноября 2009 г. : http://
naviny.by/rubrics/politic/2009/11/13/ic_articles_112_165431
Костэгова, В. Расколотая идентичность как конкурентное преиму
шество / В. Костэгова, Я. Оолесский // Наше мнение. 10 января
г. : http://nmnby.org/pub/0701/10m.html
Маненок, Т. Ворота в Таможенный соэз и Восточное партнер
// Наше мнение. 11 ноября 2009 г. : http://nmnby.eu/pub/0911/
Тиммерманн, Ф. Белоруссия, Россия и ЕС: проблема для обшеевро
пейской безопасности / Ф. Тиммерманн // Наше мнение. 5 ноября
2002 г. : http://www.nmnby.org/print/311005/timmermann_prn.html
The EU’s relations with Belarus: EU-Belarus: New message to the people
of Belarus: http://ec.europa.eu/comm/external_relations/belarus/intro/
Юлія Коцкая
(ЕГУ, г. Вільнэс)
ЎРАРЭГІЁНы БЕ
ОРА
ы ТРАНЖыТ
ЕЎРАОЕИС
АДЭ
Ж ЖАФАД
НА ЎСФОД
The problem of the use of European experience in cross-border coop
eration, based on principles of regional independence and openness
of boarders, is typical for the former-soviet republics and in particular
for Belarus. The Euroregions, as a form of cross-border cooperation are
based on suggestions of political, social-economic and cultural stimuli
of development and accepting the European values of countries-neigh
bors with the purpose of maintenance of stability and safety on external
borders. Border region in the western part of Belarus may use these
suggestions because of their geographical position. The eastern border
regions of Belarus only has to adopt their experience of the transit of
the European values. On a background of the general lack of develop
ment of euroregional form of cross-border cooperation in Belarus, the
– Russian border represents a blank space on the map of the
European regions.
У апошнія дзесяцігоддзі ў міжнародных адносінах пераважае
тэндэнцыя да інтэграцыі ў рознага роду аб’яднанні. Тэрытары
яльныя адзінкі, асабліва памежныя вобласці, якія валодаэць
моцнай культурнай, эканамічнай і палітычнай ідэнтычнасцэ,
атрымліваэць новыя кампетэнцыі, большыя рэсурсы. Яны
атрымліваэць магчымасць распрацаваць уласнуэ структуру ў
галіне лакальнай эканомікі, культуры, сувязяў са знешнім све
– усяго таго, што раней здзейснялася непасрэдна дзяр
жавай. Безумоўна, гэта дало імпульс для развіцця лакальных
супольнасцяў.
Адметнасцэ памежнай тэрыторыі з’яўляецца рознасць і ў
той жа момант перасячэнне дзвэх сістэм суседніх дзяржаваў.
Оамежныя рэгіяны, з аднаго боку, з’яўляэцца перэферыйнымі
ў сваяй дзяржаве, з другога
– цэнтрамі грамадска-палітычных,
сацыяльна-эканамічных і культурных сувязяў. Мяжа абамоўлівае
правілы, па якіх жывуць рэгіяны з абодвух яе бакоў. У выніку
ўтвараецца адзіная прастора з характарыстыкамі, якія ўласцівыя
як для аднаго, так і для другога боку.
Рэгіянальнае транспамежнае супрацоўніцтва як стратэгія,
якая спрыяе палітычнай і эканамічнай незалежнасці, шы
рока падтрымліваецца ў Еўропе. Найбольш эфектыўнай і
распаўсэджанай формай транспамежнага супрацоўніцтва
з’яўляэцца еўрарэгіянальныя аб’яднанні.
Еўрапейскай інтэграцыі, якая прывяла да стварэння
Еўрапейскага Саэза ў яго цяперашнім выглядзе, у нема
лой ступені спрыялі і больш за 250 тэрыторый рэгіянальнага
супрацоўніцтва, якія дзейнічалі і дзейнічаэць на памежных тэ
рыторыях гэтых краін [12]. Еўрарэгіяны выступаэць як лакаль
ныя прыклады транспамежных адносінаў і фармуэцца як сродак
забеспячэння стратэгічнага кірунку супрацоўніцтва.
Оасля 2004 г. ЕС змяніў свая ўспрыняцце межаў, што спрыяла
актывізацыі транспамежнага супрацоўніцтва і ўзнікненнэ новых
форм памежнай кааперацыі. ЕС пачынае ўжываць тэрмін »Wider
Europe», які азначае не толькі пашырэнне, але і распаўсэджванне
каштоўнасцяў Еўрапейскага Саэзу за яго мяжы, на іншыя краіны
еўрапейскага кантынэнту [19].
Суседства з Еўрапейскім Саэзам мае важнае палітычнае і
сацыяльна-эканамічнае значэнне для Беларусі, у тым ліку для
ўсталявання транспамежных адносінаў і міжтэрытарыяльнага
супрацоўніцтва ў Еўропе.
Беларусь мяжуе з трымя новымі краінамі-сябрамі ЕС (Ооль
шча, Літва, Латвія), а таксама з двума краінамі, не уваходнымі ў
склад ЕС (Украіна, Расія). Орацягласць дзяржаўнай мяжы складае
каля 3 617,555 км, у тым ліку з Латвіяй
– 172,912 км, Літвоэ
678,819 км, Оольшчай
– 398,624 км, Украінай
– каля 1084,2 км.
[5]. Оры гэтым Беларусь не ў дастатковай ступені развівае транс
Транспамежная палітыка Беларусі апошнія гады не
адрознівалася эфектыўнасцэ, сістэмнасцэ і паслядоўнасцэ.
Рэформы у сярэдзіне 90-х гг. мінулага стагоддзя прывялі да
ўсталявання не толькі знешніх, але і ўнутраных палітычных і
эканамічных бар’ераў.
У выніку праводзімай афіцыйным Мінскам унутранай
палітыкі узмацнялася ізаляцыя краіны ад Жахаду
– візавыя
абмежаванні, увядзенне новых гандлявых і мытных пошлін,
прыпыненне афіцыйных кантактаў і сустрэч рэгіянальных уладаў
[14]. Адміністрацыйная рэформа спрыяла ўзмацненнэ вертыкалі
ўлады. Органы мясцовай улады былі ўклэчаны ў сістэму
прэзідэнскай вертыкалі. Яны атрымалі мінімум фінансавай і
функцыянальнай самастойнасці, не абаронены заканадаўствам
ад празмернай рэгламентацыі вышэйстаячых органаў і таму не
ў стане рэалізоўваць увесь свой патэнцыял, у тым ліку ў сферы
транспамежнага супрацоўніцтва.
Усходнія мяжы краіны, наадварот, паступова гублялі свая
падзяляэчае значэнне
– ліквідацыя мяжы ў выніку стварэння так
званай Саэзнай дзяржавы Расіі і Беларусі, спрашчэнне мытных
працэдур і ўмоваў гандлэ [4].
Аднак пры гэтым заходнія памежныя рэгіяны заўважна вы
лучаэцца больш інтэнсіўнай эканамічнай дзейнасцэ, лэдскім
патэнцыялам, досьведам рэалізацыі транспамежных праектаў, а
таксама ступеннэ інтэграванасці.
Орычыны такога дысбалансу ў развіцці заходніх і ўсходніх па
межных рэгіянаў ляжаць, на наш погляд, у рознасці палітычных,
сацыяльна-эканамічных і культурных мадэляў суседніх дзяржаў
(краіны ЕС і Расія), якія і фармуэць на межах з Рэспублiкай Бела
русь супольнуэ траспамежнуэ прастору.
Асноўнай формай транспамежнага супрацоўніцтва Бела
русь лічыць еўрарэгіяны [11]. Рэспубліка Беларусь з’яўляецца
сузаснавальніцай пяці еўрарэгіянаў. Кожны з еўрарэгіянаў, у
якіх прымаэць удзел тэрытарыяльна-адміністрацыйныя адзінкі
Беларусі, мае сваэ спецыфіку. Еўрарэгіян »Буг» самы заходні і
старэйшы рэгіян. На яго базе працуе некалькі працоўных груп
па тэрытарыяльнаму планаваннэ, камунальнай сферы, ту
рызму, спорту, навакольнаму асяроддзэ, развіццэ кантактаў
мясцовага самакіравання [6]. Ораца еўрарэгіяна »Белавежская
пушча» скіраваная на захаванне прыроднага комплексу Бела
вежскай пушчы і развіцця міжнароднага турызму [7]. Асноўныя
кірункі дзейнасці еўрарэгіяна »Няман»
– экалагічныя праекты,
супрацоўніцтва ў сферах адукацыі, культуры і турызму, развіцця
памежнай інфраструктуры. Трэба адзначыць, што дадзены
еўрарэгіян прывязаны да рэгіяну Балтыйскага мора. Ж’яўляэчыся
яго суб’ектам, ян мае права на выкарыстанне фінансавай
Чатыры з пяці еўрарегіянаў
– »Буг», »Белавежская пушча»,
»Азярны край» і »Няман»
– размешчаны на паўночна-заходняй,
заходняй і паўднява-заходняй частках мяжы Беларусі і маэць ся
род заснавальніц краіны ЕС, што дае дадатковае фінансаванне з
Бэджэт Еўрапейскага Саэза ў рамках праграмы INTERREG
на 2000–2006 гг. складаў 4,875 млрд. EUR [17]. На фінансавы
перыяд 2007–2013 гг. гэтая лічба павялічана ды 7,5 млрд. EUR
[18]. Еўрасаэз на працягу 2004–2006 гг. выдаткаваў 23 млн еўра
на рэалізацыэ праектаў, накіраваных на ўзмацненне транспа
межнага супрацоўніцтва паміж еўрапейскім Саэзам і яго »но
вым суседам» Беларуссэ ў рамках трох праграм: »INTERREG III
A Латвія-Літва-Беларусь (Орыярытэт Ооўдзень)» [15]; »Оольша-
Беларусь-Украіна INTERREG III A/TACIS CBC» [16] і »Рэгіян Бал
тыйскага мора INTERREG III B» [13]. Ж іх Беларусь выкарыстала 1
034 282 еўра.
Асобна стаіць пяты еўрарэгіян
– »Днепр», які спрабуе выкары
стаць еўрапейскі досьвед на ўсходніх межах Беларусі (беларуска-
украіна-расійскае памежжа). У ім не ўдзельнічаэць краіны ЕС.
Жаснавальнікі еўрарэгіяну робяць уцiск на сувязі і досьвед, якія
сфармаваліся ў выніку працяглага суіснавання гэтых рэгіянаў у
аднолькавай палітычнай, эканамічнай і культурнай сістэме [2].
Беларуска-расійскае памежжа складаэць 6 абласцей:
Віцебская, Магіляўская, Гомельская (Республіка Беларусь),
Оскоўская, Смаленская, Бранская (Расійская Федэрацыя), яны
ўклэчаэць 139 адміністрацыйных раянаў. Непасрэдна на
беларуска-расійскім памежжы працягласцэ 990 км знаход
зяцца 34 адміністрацыйных раяны [8]. Атрымліваецца, што
на працягласці памежнай тэрыторыі амаль роўнай сукупнай
працягласці адпаведнай тэрыторыі з краінамі ЕС (Оольшча, Літва,
Латвія), колькасць транспамежных рэгіянальных аб’яднанняў
Дамова аб стварэнні еўрарэгіяна »Днепр» падпісана ў
красавіку 2003 г. Нягледзячы на анансавануэ зацікаўленасць
бакоў у супрацы і запланаваныя праекты, еўрарэгіян не
прасунуўся далей за правядзенне круглых сталоў і навуковых
канференцыяў. Дагэтуль не існуе яго адзінага інфармацыйнага
цэнтру. Жгодна інфармацыі Хэнтра міжнародных даследаванняў
БДУ, асноўнымі праектамі еўрарэгіяна »Днепр» з’яўляэцца:
»Удасканальванне навыкаў спецыялістаў па кіраванні праектным
цыклам», »Стварэнне інфраструктуры Сакратарыята еўрарэгіяна
»Днепр» (станаўленне Нацыянальных кардынацыйных бэро),
правядзенне Міжнароднага фэсту славянскай кухні, стварэнне
Міжнароднага інстытуту славістыкі» [1].
На сяньняшні дзень сумесна з Агенцтвам рэгіянальнага
развіцця ВЕКТАР (г. Чарнігаў, Украіна) распрацаваны два праекты:
па праблематыцы ўтылізацыі бытавых адходаў на тэрыторыі
еўрарэгіяна »Днепр»;
стварэнне Хэнтра інавацыйных тэхналогій, камунікацый і
бізнесу.
Оершы праект выйграў конкурс праектаў транспамежнага
супрацоўніцтва, абвешчаны Кабінетам Міністраў Украіны. Бэд
жэт праекта 50 000 дал. ЖША. Рэалізацыя запланаваная на 2009 г.
Другі праект прайшоў папярэдні конкурсный адбор. Бэджэт пра
екта 150 000 дал. ЖША. Рэалізацыя запланаваная на 2010–2011 гг.
Асаблівасць гэтага еўрарэгіяна і ў тым, што значная яго частка
забруджана ў выніку аварыі на ЧАЭС, што стварае праблемы з
прыцягненнем знешніх прыватных інвестыцый. У выніку асноўны
фінансавы цяжар кладзецца на ўласныя бэджэты рэгіянаў. Да
таго ж у адпаведнасці з Дзяржаўнай схемай комплекснай тэры
тарыяльнай арганізацыі Республікі Беларусь у рамках функцыя
нальнага раянавання адміністрацыйныя раяны, якія знаходзяцца
на беларуска-расійскім памежжы, вызначаны ў асноўным або як
рэгіяны з нізкім аграрэсурсным патэнцыялам, або як адмысло
выя тэрыторыі, якія пацярпелі ў выніку радыяактаўнага забруд
Важнай праявай транспамежнай інтэграцыі з’яўляецца па
межны гандаль. Оры дастаткова вялікай колькасці міждзяржаўных
і міжрэгіянальных пагадненняў (так, напрыклад, Бранская во
бласць мае з Беларуссэ 12 пагадненняў аб супрацоўніцтве, а ў
цэлым за апошнія гады паміж Рэспубликай Беларусь і расійскімі
рэгіянамі падпісана больш за 240 пагадненняў, дамоваў і
пратаколаў аб гандлявва-эканамічным супрацоўніцтве [10]), па
казчык развіцця
гандлэ паміж памежнымі рэгіянамі сведчыць
пра слабуэ актыўнасць іх суб’ектаў. Так, на Смаленскуэ, Бран
скуэ, Оскоўскуэ вобласці прыходзіцца толькі 4,72% агульнага
таваразвароту расійскіх рэгіянаў і Беларусі [9]. Ж беларускага
боку знешнегандлявы абарот памежных з Расіяй Віцебскай,
Магіляўскай і Гомельскай абласцей знаходзіцца ў межах 3–5%
агульнага аб’яму знешняга гандлэ с Расіяй
У знешнеэканамічныя памежныя сувязі ўцягнуты ў асноўным
вялікія прадпрыемствы-экспарцяры, а інвестыцыйныя пра
екты маэць нацыянальны маштаб. Вытворчае
міжнароднае
супрацоўніцтва
прадпрыемстваў
у тым ліку
недзяржаўных
уласнасці
развіта
таго
абодвух
выкарыстоўваэцца
магутнасць
прадпрыемства
якія працуэць
сыравіне
»
хлебныя», »малочныя» і »мясныя» во
йны і, як вынік, уводзяцца забароны на ўвоз у суседнія рэгіяны
сыравіны і прадуктаў харчавання [8].
Такім чынам, на фоне агульнай неразвітасці еўрарэгіянальнай
формы транспамежнага супрацоўніцтва ў Беларусі, беларуска-
расійскае памежжа ўяўляе сабой белуэ пляму на еўрапейскай
мапе еўрарэгіянаў. Адсутнасць мяжы і адміністрацыйныя рашэнні
»зверху» не могуць забяспечыць эфектыўнай транспамеж
най кааперацыі. Клэчавое значэнне ў дзейнасці еўрарэгіянаў
адыгрывае ініцыятыва »знізу» па стварэнні транспамежных
сетак у выглядзе гандлявых прадпрыемстваў, супрацоўніцтва
грамадскага сектару і мясцовых уладаў. На постсавецкай пра
сторы, у прыватнасці ў Беларусі і яе ўсходняй суседкі Расіі,
міжтэрытарыяльныя сувязі ўтвараэцца »зверху» ў выніку
адміністрацыйных рашэнняў і дазволу цэнтральнай улады. Транс
памежныя сувязі не разглядаэцца дзяржавамі як адмысловы від
міжнародных эканамічных стасункаў, якія маэць сваэ спецыфіку.
У выніку рэгіянальныя праграмы выступаэць як дадатковыя, што
і адлэстроўваэцца на іх фінансаванні і эфектыўнасці.
Неабходна адзначыць, што еўрарэгіяны як форма транс
памежнага супрацоўніцтва, засноўваэцца на прапанове
палітычных, сацыяльна-эканамічных і культурных стымулаў
развіцця і далучэння да еўрапейскіх каштоўнасцяў краін-суседзяў
з мэтай захавання стабільнасці і бяспекі на знешніх межах. Оа
межныя рэгіяны у заходняй частцы Беларусі могуць карыстацца
гэтымі прапановамі ў сілу іх геаграфічнага размяшчэння. Усход
няе памежжа Беларусі вымушана пакуль толькі пераймаць іх
досьвед у транзыце еўрапейскіх каштоўнасцяў. Сталыя кантакты
рэгіянаў з еўраструктурамі, праваднікамі якіх могуць выступаць
еўрарэгіяны, могуць стаць крыніцамі дадтковага фінансавання і
прыцягнення новых замежных інвестыцыяў.
Літаратура
Белорусские еврорегионы. »Днепр». http://www.centis.bsu.by/rus/
info/euroreg_info.htm#z4
Еврорегион »Днепр»: создание и развитие, проблемы и пер
спективы // Материалы Международной учредительной научно-
практической конференции. Гомель, 29 апреля 2003 г. / УО »ГГУ им.
Ф. Скорины»
– Гомель, 2003. С. 72–91.
Еўрарэгіян »Няман». http://www.region.grodno.by/econ/ved/
meghreg.shtml
Ершов, В.Ф. Создание Соэзного государства России и Беларуси:
проблемы и перспективы. http://www.postsoviet.ru/page.php?pid 51
Жакон Республики Беларусь от 21 иэля 2008 года № 419-3 »О госу
дарственной границе Республики Беларусь» // Национальный ре
естр правовых актов Республики Беларусь. 2008 г. № 184. 2/1516. 4
августа 2008 г.
Лемешевский, Л.А. Еврорегион »Буг» // Субрегиональное сотруд
ничество. Оерспективы белорусских еврорегионов: Материалы
междунар. науч. конф. Минск: ЮНИОАК, 2005. С. 35–37.
Мечковская, Ж.И. Возможности и перспективы развития эко- и агро
туризма в еврорегионе »Беловежская пуша» // Субрегиональное
сотрудничество. Оерспективы белорусских еврорегионов: Мате
риалы междунар. науч. конф. Минск: ЮНИОАК, 2005. С. 42–44.
Никитенко, О. Белорусско-российское приграничное сотрудниче
ство как фактор формирования соэзного государства Беларуси и
России / О. Никитенко, Т. Вертинская // Неприкосновенный запас.
Ориграничное сотрудничество со странами СНГ. http://www.tpprf.
ru/img/uploaded/2005062012405189.doc
Раковская, Л. Дорога с двусторонним движением: сотрудниче
– стратегический резерв интеграции // Соэз. Беларусь-Россия.
Трансграничное сотрудничество. http://www.mfa.gov.by/rus/
publications/issue/facts/2006/06.Economy.pdf
Association of European Border Regions (AEBR). http://www.aebr.net/
Baltic Sea Region INTERREG III B Neighbourhood Programme http://
www.spatial.baltic.net/
Declaration by the Presidency on behalf of the European Union on the
parliamentary elections and the referendum of 17 October 2004 in
Belarus (13728/04 (Presse 299) P 120/04). http://europa.eu/documents/
eu_council/index_en.htm (наведаны 09.11.2006); EU-Belarus Relations
from 2003–2005. http://ec.europa.eu/comm/external_relations/belarus/
intro/index.htm INTERREG IIIB. Priority South supports cross-border
cooperation on the borders between Latvia, Lithuania and Belarus.
Financing. http://www.bsrinterreg.net/3a
INTERREG IIIA. Program Polska - Biaіoruњ
– Ukraina. http://www.
interreg.gov.pl
Provisions and instruments of regional policy: interreg III (2000–2006).
http://europa.eu/scadplus/leg/en/lvb/g24204.htm
Provisions and instruments of regional policy: interreg IV (2007–2013).
http://europa.eu/legislation_summaries/regional_policy/provisions_
Wider Europe
– Neighbourhood: A New Framework for Relations
with Our Eastern and Southern Neighbours. Communication from
the Commission to the Council and the European Parliament. http://
ec.europa.eu/comm/world/enp/pdf/com03_104_en.pdf
Nastassia Levanchuk
(EHU, Vilnius)
EA
EUROP
CO
MPORARY ITALY
Общектом настояшего исследования является иммиграционная си
туация в Италии, своеобразным ответом на которуэ в течение по
следних 15 лет стала волна иммигрантов из Восточной Европы. Ана
лиз имеэшихся статистических данных и исследований иммиграции
в Италиэ позволил сделать выводы о системных причинах замкну
тости, неразвитости восточноевропейских национальных диаспор и
иных видов социальных сетей иммигрантов в принимаэшей стране
(Италии), которые обусловливаэт социальнуэ маргинальность вы
ходцев из стран Восточной Европы в итальянском окружении: не
изменнуэ составляэшуэ опыта пребывания иммигранта в данной
стране. Оредлагается рассматривать культурнуэ составляэшуэ
опыта иммигранта как источник аутентичных компонентов идентич
ности, основу осознанного политического действия.
Contemporary European migrations realize themselves largely
within the overall discourse of multiculturalism that embraces sym
bolical, identity, and cultural issues, as well as political strategies of
various extent. Growth of migrations as well as involvement of mi
grants into events and tendencies of a global level have led of recent
to acts of legal prevention to immigration, a specie of counter-mi
gration strategies “before migrants reach the border” [99, 1674]. Na
tional governments in Europe, Canada, the USA and Australia have
adopted a major anti-immigrant position as concerns the political,
still the latter couples with facts of immigrants’ presence inside re
ceiving societies, including deprivation of social rights, rise of na
tionalist practices versus immigrants and their symbolic exclusion.
Multiculturalism as a signi�cant turn in European authorities’ dis
course (from assimilation to multiculturalism) appears since 1980-ies
[34] with an aim to create legitimate space and enhance potential
for immigrant activist and cultural pursuits, followed in the last de
cade by practices of discrimination and immigrants’ exclusion from
the social sphere in various places of the world [67]. Objectifying
approach to immigrants is demonstrated not only by locals, but by
other groups of immigrants as well, and unrolls along the cultural
line [30, 40], hence the importance of everyday models of immigrant
identity construction to the present work.
The declared double view of of�cial immigration strategies needs
detailed study and theoretical localization within contemporary
identity research, multiculturalism issues and practices of migrant
symbolic construction inside receiving society. I set my study to pur
sue several smaller goals, that will make a basement to my view of
desirable immigrant identity development:
Conceptual analysis of discursive and symbolical practices of
immigrant identity construction, with a “transnationalist” [8]
close-up on fourth wave of immigrants from Eastern Europe to
Italy.
Tracing of last decade’s legal innovations within migration sphere
(the appearance of neo-racist (term coined by E.Balibar) spirit in
the political decisions of world immigration states), that bore a
direct impact on the Italian immigration reality today.
De�nition of the Eastern European immigrants’ social situation,
analysis of crucial problems to eastern Slavic group.
Description of communal strategies of immigrants’ survival
(diaspora, digital community, (sub)culture) and the resulting
discourse changes (from claims for universal human rights to
declaration of cultural right to authentic lifestyle).
Starting from acknowledgement of contemporary multiple re
�exive identities [1]; [64] that are less stable and become an indi
vidual enterprise, I come to agree with Maffessolian paradigm of
contemporary qualitative change to an individual: a “turn from sta
ble identity, that exercises its functions in a set of contract liabilities,
to
persona
, who plays its roles in affective tribes” [89, 23]. Loss of
contract liabilities in contemporary society is indicative of emphatic
sociality, where communal feeling is guaranteed by the immediate
participation of man in a social group. Communal identities differ
in accord with models of consumption and practices that realize
themselves inside small-sized social congregations (neo-tribes), well
outside modernist classes. While the model of rational migrant still
remains an accountable brick in the wall of modern migration poli
tics, the manageable rational subject has ceased to be, replaced by
a �exible, well-informed, highly adaptive migrant, who is singled out
by the transnational theoretical perspective [8]. The latter is espe
cially productive with a view on the EU and its larger Shengen space,
which is nonetheless highly varied due to national competence in
migration issues, the much discussed yet not worked-out European
identity and, naturally, regional differences in municipal authorities’
discourse, which account for the symbolic barriers, �lling the immi
grant’s everyday subjective experience.
Presumably, the lowest of all barriers to migration is border
crossing. As legal work immigration to Italy is extremely complex,
many of future immigrants enter the country in other status and
become immigrants as their tourist/student/business visa expires.
Huge numbers of potential immigrants choose illegal entry
– often
at sky-high price. The existence of organized groups that provide for
circulation of illegal immigrants between Italy and the Ukraine in the
last 15 years explains the absolute weight of the Ukrainian national
group (from 1400000 to 400000 persons, according to different
sources [38]; [82], [33]) among Eastern Europeans in Italy. Besides,
Italy participates in asylum programs, which form a narrower still a
feasible immigration window [29]. Outer EU border reveals its sieve-
like propensity to thousands of potential immigrants who realize,
often after getting inside the desired country, that the real hardships
are yet to begin.
Legal view of immigrants, however, adheres to much more con
servative category of right, which embraces inalienable and stable
rules of immigrant’s being a resident in the receiving country. Here
Italy comes with its jus sanguinis [13, 37-59], with a very narrow pos
sibility of gaining citizenship, and alienates incomers by the notion
of “extracomunitario” (out-of-the-Union-comer, literally).
Italy’s experience in immigration legal managing is relatively
brief: the �rst national immigration law No 934/1980 came to force
in 1986 with �rst attempts of protecting foreign labour rights. After
the widely liberal Turco-Napolitano law No 40/1998, which allotted
immigrants with more secure legal status, wider access to social ser
vices, secured family reunion right, the last decade made sharp con
trast with the rigid Bossi-Fini law No 189/2002, that cancelled many
of the privileges granted by the former law, and in fact limited legal
immigration to local agricultural needs.
After 11
September 2001 legal regulation of migrations was
reformed by the political moment de�ned as global terrorist haz
ard, and politicians both in the USA and Europe caught upon it “to
question the limits of migrations and limits of acknowledgement of
native migrants’ cultures, religions, languages and social practices”
[49, 171]. Consequent legal procedures aimed at immigration pre
vention and based upon border as symbol of national consistency,
global scale of the hazard and necessity of nationals’ protection. The
Europe came up with minimization of immigrants/asylum-seekers’
protection as much as possible. As part of deterrent measures, there
were delimited basic social and economic rights of foreigners, spe
ci�cally, narrowed access to national health care system.
By the end of the 2008 the numbers of immigrants in the coun
try amounted to almost 4 billion persons [38, 1], where the of�cial
legal residents by nationality made 140.000 Ukrainians, 21.500 Rus
sians, and 4.200 Belarusian nationals [79]. Mass immigration in the
last decade, worsening of social security [107, 83] and world anti-
immigrant stance allowed the then Berlusconi government to imple
ment a wave of deterrent legal and police measures [7, 9]. Yet those
actions led to further boost of illegal immigration, to the extent that
it became one of “alternative” migratory strategies.
In this context the of�cial European insistence of integration [46]
is bifocal at the least: while language courses and other initiatives
for immigrants’ apprehension of the national cultural capital stand
close to the integration aim (and to the assimilationist model of in
tegration), synchronous campaigns for tolerance, sustaining cultural
diversity go in the opposite direction (to the multicultural side) [33,
5]. Facts of crucial importance include con�ict between the of�cial
EU integration attempts and individual identity strategies of today’s
immigrants, who resist assimilation, pertain to custom lifestyles,
speak native languages, choose citizenships, practise non-Christian
religions [31, 270]. Italy is marked by an absence of stable integra
tion paradigm for foreigners [13], coupled by nationalist (in terms of
E.Balibar
– neo-racist, [16]) authorities’ position, pertaining to politi
cal and cultural identity paradigm.
Alessandro Dal Lago declares a sharp break, existing in the Italian
society between the majority in possession of citizenship rights and
social warranties, on the one hand, and foreigners (extracomunitari),
on the other hand, who in fact are non-persons [53].
The notion of “internal” borders to immigrant is constructed by
his legal status in Italy. Identity card and residence permit are only
two of a bunch of temporarily emitted documents, which are re
quested in every possible situation: employment, accommodation
rent, medical help, telephone and internet service, bank services.
Given the existing national accommodation shortage, 40% of im
migrants (without reference to nationality) do not have a roof over
their head [78, 206], among them people with legal ID and job are
not that rare. Dif�culties with assessing the real numbers of immi
grants and thus the dimensions of the phenomenon amount to vast
discrepancies in statistics, still, beyond statistics goes the of�cial dis
course, that excludes illegal immigrants from the social continuum
[4]. Legal bureaucratic machine determines the temporary and inci
dental legality of immigrants [33], which beyond the threat of legal
ity loss leads to the of�cial policy of the authorities: off with immi
grants as soon as their work is done.
Mass presence of Eastern Europeans in Italy, gone from thou
sands to hundreds of thousands in the course of the last 15 years,
has acquired its particular shape and name among local people.
Italians have come to distinguish between Russian, Belarusian and
Ukrainian people, still this acknowledgement is often negative [42].
Most part of Ukrainian women �lled the national need in care ser
vices, creating a stable association in the Italian social scenario; men
in their part associate with the building sector, and in part
– with
Today’s fourth wave [130, 2] of Eastern European immigrants to
Italy broke out in the beginning of the 1990-ies, invoked by social
and institutional vagueness, as well as economic fallout in source
countries, that led to mass pauperization of people. Western Ukraine
is especially notorious for “care drain” [42]: sometimes both parents
live outside home country to ensure family survival, leaving kids and
seniors adrift. Statistical data about legal Eastern European immi
grants in the Italian Republic allow me to de�ne the following im
portant tendencies: �rst, stable family migration of women to Italy,
by numbers Russian Federation here goes �rst; barely signi�cant by
numbers migration of students or wives from Belarus with only spo
radic work migrants; and newest mass female work migration from
the Ukraine. Social situation of immigrants is today de�ned by niche
employment, limited access to national care system, cultural integra
tion of immigrants in municipal communities, diasporas activity and
second generation integration.
Despite large numbers, countrymen in Italy are organized mainly
by local principle, in small groups, more likely created by family
connections or common church parish. Fighting the bureaucratic
barriers and hard-working overtime as a rule leaves little time to
communicate with the family left home, leave alone create social
networks. Still, in the last few years I note several projects for im
migrants that boast success: digital forums in national languages,
regular meetings in big cities, that are held weekly, a net of Rus
sian-speaking schools in more that 14 Italian cities and attempts of
Ukrainian-speaking online lyceum. Attempts of institutional solu
tion of proper social problems are signi�cant for the development
of conscious approach to proper existence outside motherland. I
claim that existing attempts at reorganization of the social sphere
inside immigrant community show a tendency to proliferation (in
volvement in digital communities, local partying and (sub)cultural
groups, integration into the national education and leisure system
seem particularly feasible for second-generation migrants, as well
as children in families with one non-Italian parent). While for immi
grants who actually migrated out of native country the acquisition
of local identity strata together with conservation of authentic cul
tural past is the core strategy, for those who were born in Italy being
children of immigrants is a question of construction and choice, two
sources of identity being available and important. The emphatic
shape of sociality and related subjective integration of immigrants
into the symbolic reality of receiving society, presumably, make the
missing element in the of�cial strategies of integration. Informal
communities, following the diaspora model, digital community,
and (sub)cultural model, I claim, create symbolic spaces for active,
successful socialization of immigrants in uncon�ictive lingvo-social
sphere. Practices of discursive identity construction in the context of
neo-tribal sociality help me reveal existing cultural identity articula
tions in immigrant communities that are not incapable of becoming
part of evolving European identity.
Every fourth employee in Italy is born outside the country; im
migrants are an important factor to national economy and social-
demographic stability of the society [38, 1]. Relatively new status
of Italy as a country of immigration stands up to bias and scarce
conceptual development of national migration studies [34, 446], still,
it is commonly agreed that immigrant associations are weak and
poorly organized, often dependable on external funding, both Ital
ian and intermediary [35, 931], with only nominal political weight.
Nonetheless the of�cial integration policy, accepted in the EU, in
Italy multi-strata marginalization of immigrants as economically in
consistent non-persons makes up the reality. Discursive construction
of differences in terms of religion and culture plays major part as
to legitimate social practices and attitudes in regard to immigrants.
The problem of immigrants’ integration, thus, is pronounced in two
variants: discursive and local, the latter inevitably lies on the shoul
ders of local authorities, empowered to execute immigration de
crees and policies. Today, quite like ten years ago, immigrants have
only limited access to social care system and national housing, niche
employment of Eastern Europeans in Italy complies with the local
demand in non-quali�ed manual work [121], as well as social sector
demands, thus the reproduction of existing models of immigrants’
insertion in the national social order.
The discourse of difference, depriving immigrants even of their
legal rights is global as migration itself. Symbolic barriers run for
each immigrant along new ethnic/racial/cultural lines, and their
overcoming is by all means an individual subjective problem. This
pronounced, I turn to (sub)cultural experience of resistance. Politi
cal aspect goes hand in hand with authentic construction of life
styles in coordination with liberally chosen rhythms of (sub)cultural
community. My research of identity construction practices among
immigrants is built around cultural associations that are capable of
making the basis for integration of migrants in the context of Euro
pean identity.
Литература
Бек, У. Что такое глобализация. М.: Орогресс-Традиция, 2001.
Геллнер, Э. Оришествие национализма. Мифы нации и класса: под
ред. Б. Андерсон. Нации и национализм. М.: Ораксис, 2002.
Оахльовська, О. Створення центру (iнституту) украïнськой культури
в Римi. Roma: Università degli studi di Roma “La Sapienza”.
Immigrazione: Buttiglione, Sanatoria un’Operazione di Pulizia, Notizie
ANSA, Novembre 12, 2002.
www.stranieriinitalia.com/notiziario2
Southern Europe / Migration News / 2000, Vol. 7, No. 9. P. 19; 2003, Vol.
10. No. 3. P. 39.
After Subculture: Critical Studies in Contemporary Youth Culture, ed. by
A.Bennett and K.Kahn-Harris. New York: Palgrave Macmillan, 2004.
Ambrosini, M. La Fatica di Integrarsi. Bologna: Mulino, 2001.
Ambrosini, M. Un’altra globalizzazione. Bologna: Mulino, 2008.
Amin, S. Accumulation on a World Scale: A Critique of the Theory of
Underdevelopment. New York: Monthly Review Press, 1974.
Anthias, F. “Evaluating ’diaspora’: beyond ethnicity”, Sociology, 1998,
32(3). P. 557–580.
Appadurai, A. Modernity at Large: Cultural Dimension of Globalization.
Minneapolis: University of Minnesota Press, 1996.
Armstrong, J.A. Mobilized and proletarian diasporas. American Political
Science Review, 1976, 20(2). P. 393–408.
Bail, C.A. The Con�guration of Symbolic Boundaries against Immigrants
in Europe. American Sociological Review, February 2008, Vol. 73. P. 37–
Balibar, E. Europe as Borderland: The Alexander von Humboldt Lecture //
Human Geography, University of Nijmegen. November 10, 2004. http://
socgeo.ruhosting.nl/colloquium/Europe%20as%20Borderland.pdf.
Balibar, E. Fichte and the Internal Border : On Addresses to the German
Nation // Masses, Classes, Ideas. Studies on Politics and Philosophy be
fore and after Marx. New York: Routledge, 1994. P. 61–84.
Balibar, E. Is There a ’Neo-Racism’? // E.Balibar and I.Wallerstein (eds.)
Race, Nation, Class: Ambiguous Identities. New York: Verso Press, 1991.
P. 17–28.
Balibar, E. The Borders of Europe // Politics and the Other Scene. New
York: Verso, 2002. P. 87–103.
Basch, L., Glick-Schiller, N. and Blanc, C.S. Nations Unbound: Transna
tional Projects, Post-Colonial Predicaments and Deterritorialized Na
tion-States. New York: Gordon and Breach, 1994.
Bauman, Z. Reconnaissance Wars of the Planetary Frontierland / Theory,
Culture & Society, 2002, Vol. 19(4). P. 81–90.
Beck, U. The Cosmopolitan Perspective: Sociology of the Second Age of
Modernity, British Journal of Sociology, 2000, 51(1). P. 79–105.
Beck, U. La società cosmopolita. Prospettive dell’epoca postnazionale,
Beck, U. The Reinvention of Politics: Towards a Theory of Re�exive Mod
ernization. In U. Beck, A. Giddens and S. Lash (eds.) Re�exive Modern
ization: Politics, Tradition and Aesthetics in the Modern Social Order.
Cambridge: Polity Press, 1994.
Behdad, A. Nationalism and Immigration to the United States. Diaspora,
1997. Vol. 6. No 2. P. 155–156.
Benhabib, S. Democracy and Identity: In Search of the Civic Polity. Phi
losophy Social Criticism. 1998. Vol. 24. No 2/3. P. 85–100.
Bennett, A. Subcultures or Neo-tribes? Rethinking the Relationship be
tween Youth, Style and Musical Taste. Sociology, 1999. 33(3). P. 599–617.
Bonifazi, C. L’immigrazione straniera in Italia. Bololgna: il Mulino, 1998.
Borjas, G. Friends or Strangers: The Impact of Immigrants on the US
Economy. New York: Basic Books, 2000.
Boyd, M., Taylor, C. e Delaney, P. Temporary Workers in Canada: A
tifaceted Program. International Migration Review, 1986. Vol. 20. No. 4.
P. 929–950.
Briguglio, S. Principali elementi della Normativa su immigrazione, asilo
e cittadinanza (
http://www.stranieriinitalia.it/briguglio/immigrazione-e-
asilo/2008/ottobre/sinottico-normativa-19.html)
Brubaker, R. The ’diaspora’ diaspora. Ethnic and Racial Studies. January
2005. 28(1). P. 1–19.
Brubaker, R. Cittadinanza e nazionalità in Francia e Germania. Bologna:
Calavita, K. Law, Citizenship, and the Construction of (Some) Immigrant
’Others’. Law & Social Inquiry. 2005. Vol. 30. No. 2. P. 401–420.
Calavita, K. Immigrants at the Margin. Cambridge: Cambridge University
Press, 2005.
Caponio, T. (Im)migration research in Italy: A European comparative Per
spective. The Sociological Quarterly, 2008. 49. P. 445–464.
Caponio, T. Policy Networks and Immigrants’ Associations in Italy: The
Cases of Milan, Bologna and Naples. Journal of Ethnic and Migration
Studies. September 2005. Vol. 31. No. 5. P. 931–950.
Caponio, T. Città italiane e immigrazione. Bologna: Mulino, 2006.
Caritas/Migrantes. Anticipazioni del ’Dossier Statistico Immigrazione
2003’: Rapporto preliminare. Roma, Marzo 10, 2003.
http://www.anolf.
it/statistiche/dossier_caritas_2003_anticipazioni.htm
Caritas/Migrantes. Immigrazione. Dossier Statistico. XVIII Rapporto
sull’immigrazione: aree di origine, presenze, inserimento, lavoro, terri
torio. Roma: Idos, 2008.
Casadio, G. Immigrati, la Legge Fantasma. La Repubblica. Gennaio 22.
Castells, M. The Rise of the Network Society: Vol.1 of the Information
Age. Oxford: Basic Blackwell, 1996.
Castles, S. The Factors that Make and Unmake Migration Policies. In
ternational Migration Review, Autumn 2004. Vol. 38. No 3. P. 852–884.
Cespi. Мadri Мigranti. Le migrazioni di cura dalla Romania e dall’Ucraina
in Italia: Working papers 37/2007, Febbraio 2007.
www.cespi.it
Cholewinski, R. Migrants irréguliers: L’accès aux droits sociaux mini
maux. Strasbourg, France: Éditions du Conseil de l’Europe, 2005.
Clifford, J. Diasporas. Current Anthropology, 1994. 9(3). P. 302–338.
Cnel. I lavoratori stagionali immigrati in Italia. Roma, Febbraio 2002.
www.cnel.it
Cnel. Indici di integrazione degli immigrati in Italia. IV rapporto. Roma,
22 Marzo, 2006.
www.cnel.it
CNN Italia Online. Bianco sull’Immigrazione: Ecco I Veri Numeri. Decem
www.CNNItalia.it/Italia/
Cohen, R. Diasporas and the nation-state: from victims to challengers.
International Affairs, 1996. 72(3). P. 507–520.
Cohen, R. Global Diasporas. New York: Routledge, 2008.
Colombo, A. and Sciortino, G. Italian immigration: the origins, nature
and evolution of Italy’s migratory systems. Journal of Modern Italian
Studies, 2004. Vol. 9. P. 49–70.
Crépeau, F., Nakache, D. & Atak, I. International Migration: Security Con
cerns and Human Rights Standards. Transcultural Psychiatry. September
2007. Vol. 44. No 3. P. 311–337.
D’avanzo, G. Clandestini, Stato d’Emergenza. La Repubblica. Marzo 19.
2002. P. 1.
Dal L'Ago, A. Non-Persone: L’Esclusione dei Migranti in una Società Glo
bale. Milano: Interzone, 1999.
Danish Refugee Council. The Dublin Convention
– Study on its imple
mentation in the 15 states of the European Union. Copenhagen: Danish
Refugee Council, 2001.
http://www.�ygtning.dk/
publikationer/rapport
er/dublin/dublin.pdf.
Dorizzi, B. Biometrics at the Frontiers, Assessing the Impact on Society.
Background Paper. Sevilla: European Commission, January 2005.
cybersecurity.jrc.es/pages/ProjectlibestudyBiometrics.htm
Düvell, F. Ukraine – Europe’s Mexico? Country report. Oxford: COMPAS,
European Commission. Declaration on European Identity. In: General
Report of the European Commission. Brussels: European Commission,
European Union. Council Directive 2001/51/EC of 28 June 2001 supple
menting the provisions of Article 26 of the Convention implementing
the Schengen Agreement of 14 June 1985. Of�cial Journal L, 187, 10
July, 2001.
European Union. Council Directive 2004/82/EC of 29 April 2004 on the
obligation of carriers to communicate passenger data. Of�cial Journal
Faist, T. The crucial meso-level. In: Hammar et al. (eds.) International
Migration, Immobility and Development: Multidisciplinary perspectives.
Oxford: Berg, 1997. P. 247–276.
Ferguson, N. Eurabia. New York Times. April 4. 2004. P. 3.
Fondazione ISMU-Cariplo. Sesto Rapporto sulle Migrazioni. Milano:
Galli, C. Spazi politici. L’età moderna e l’età globale. Bologna: il Mulino,
Giddens, A. Modernity and Self-Identity: Self and Society in Late Mod
ern Age. Cambridge: Polity Press, 1991.
Goss, J. & Lindquist, B. “Conceptualizing international labor migration:
A structuration perspective”, International Migration Review, 1995.
Vol.
29. No. 110. P. 317–351.
Grant, S. Migrants’ Human Rights: From the Margins to the Mainstream.
MPI. March 2005.
http://www.migrationinformation.org/Feature/dis
play.cfm?id 291
Hage, G. White Nation: Fantasies of White Supremacy in a Multicultural
Society. New York: Routledge, 2000.
Harris, N. I nuovi intoccabili. Perché abbiamo bisogno degli immigrati.
Milano: Il Saggiatore, 2000.
Hedetoft, U. The Nation-state Meets the World: National Identities in
the Context of Transnationality and Cultural Globalization. European
Journal of Social Theory, 1999. 2(1). P. 71–94.
Heidegger, M. Ontologia, fenomenologia, verità, ed. S. Poggi е P.
Toma
sello. Milano: CEA-Zanichelli, 1995.
Held, D. Globalization: the dangers and the answers, 2004.
http://www.
opendemocracy.net/globalization-vision_re�ections/article_1918.jsp
Hill, K. аnd Hughes, J. Cyberpolitics: Citizen Activism in the Age of the
Internet. Oxford: Rowman & Little�eld, 1998.
Hoff, J., Horrocks, I. and Tops, P. Democratic Governance and New Tech
nology: Technologically mediated innovations in political practice in
Western Europe. London: Routledge, 2000.
International Organization for Migration Ukraine. IOM Ukraine traf�ck
ing prevention TV public service announcement, 2005.
http://www.iom.
org.ua/index.php?id 53&sub_id 54&public_id 70&action public_
International Organization for Migration Ukraine. Traf�cking in human
beings prevention campaign, 2005.
http://www.iom.org.ua
Iom. “Voluntary assisted return and reintegration: A sustainable return
home”, Migration, December 2004, pp. 16-17.
Iom. World Migration 2008: Managing Labour Mobility in the Evolving
Global Economy. Geneva: IOM, 2008.
http://www.iom.int/jahia/Jahia/
cache/offonce/pid/1674?entryId 20275
Ismu-Cariplo. Quinto Rapporto sulle Migrazioni. Milano: FrancoAngeli,
Istat. Immigrazione in Italia. Numero per Numero, 2008.
http://www.
solidarietasociale.gov.it/NR/rdonlyres/AD0EA401-AC33-4B01-BAD6-
1565F6753374/0/19Tuttiinumeripp149153.pdf
ISTAT. La popolazione straniera residente in Italia al 1° Gennaio 2007. A
cura di D.Gabrielli, Roma: Istat, 2007.
ISTAT. Popolazione straniera residente al 1 Gennaio per età e sesso per
gli anni 2003, 2004 e 2005. 30 marzo 2006.
www.demo.istat.it
Italia Lavoro. “Esperienze internazionali. Ucraina”, Quaderni Spinn, 2006,
Joppke, C. “Do Obligatory Civic Integration Courses for Immigrants in
Western Europe further Integration?”, Policy Brief. October, 2007. No 8.
P. 1–7.
Katz, C. and Smith, N.
An interview with Edward Said. Society and Space,
2003. 21 (6). P. 635–652.
Kritz, M., Lim, L. and Zlotnik, H. (eds.) International Migration System.
Global Approach. Oxford: Clarendon Press, 1992.
Larsen, J.A. Existential crisis and the social re-negotiation of life projects:
Доклад представлен на конференции Британской социологической
ассоциации 21–23 марта 2005 г. в г. Иорк. http://www.britsoc.co.uk/
user_doc/BSA_05_Conf_Abstracts.pdf.
Lash, S. Re�exive Modernization: The Aesthetic Dimension. Theory, Cul
ture and Society. 1993. 10 (1). P. 1–23.
Maffesoli, M. Il tempo delle tribù. Il declino dell’individualismo nelle so
cietà postmoderne. Milano: Guerini Studio, 2004.
Marshall, T.H. Citizenship and Social Class and Other Essays. Cambridge:
Cambridge University Press, 1950.
Мassey, D.S. Economic Development and International Migration in
Comparative Perspective. Population and Development Review. 1988.
14. P. 383–413.
Massey, D.S. and Espinosa, K.E. What’s Driving Mexico-U.S. Migration?
A theoretical, empirical and policy analysis. American Journal of Sociol
ogy. January 1992. Vol. 102. No. 4. P. 939–999.
Melossi, D. The Other in the New Europe: Migrations, Deviance, Social
Control. In: Criminal Policy in Transition, ed. by P.Green and A.Rutherford.
Oxford: Hart Publishing, 2000. P. 151–166.
Migreurop. From European migration and asylum policies to camps for
foreigners. 2005.
http://www.migreurop.org/IMG/pdf/carte-en.pdf
Ministero Dell’interno. Primo Rapporto sugli immigrati in Italia.
Roma,
1° dicembre 2007. Available online in
http://www.immigrazione.
it/?zn var&subzn archiv_071
Mittelman, J.H. Mapping globalization. Singapore Journal of Tropical
Geography. 2001. 22 (3). P. 212–218.
MPI. Chronology of Events Since September 11, 2001 Related
to Immigration and National Security. New York, May 1, 2003.
www.migrationinformation.org/chronology.pdf.
Muggleton, D. & Weinzieri, R. (eds.) The Post-Subcultures Reader. Ox
ford: Berg, 2006.
Nieuwenhuys, C., PÉCOUD, A. Human Traf�cking, Information Cam
paigns, and Strategies of Migration Control. American Behavioral Scien
tist, August 2007. Vol. 50. No 12. P. 1674–1695.
OECD. Trends in International Migration: Annual Report. Paris: OECD,
OSSERVATORIO ARES. I Dati dell’Osservatorio Ares 2000: Доклад
представлен на конференции по Миграционным потокам и
стратегиям в сфере здравоохранения. Sicilia, Marzo 26, 2001.
Park, R.E. Human Migration And the Marginal Man. The American Jour
nal of Sociology. May 1928. Vol. XXXIII. No 6. P. 881–893.
PERÒ, D. The Left and the Political Participation of Immigrants in Italy:
The Case of the Forum of Bologna. In: R.D. Grillo and J. Pratt (eds.) The
Politics of Recognizing Difference: Multiculturalism Italian-Style. Alder
shot: Ashgate, 2002. P. 95–113.
Piore, M. Birds of Passage. Migrant Labour and Indusrial Societies. New
York: Cambridge University Press, 1979.
Piperno, F. Migrazioni di cura: l’impatto sul welfare e le risposte delle
politiche: Working papers 40/2008, Maggio 2008.
www.cespi.it
Procacci, G. Storia degli Italiani. Roma-Bari: Laterza, 1998. Vol. 1.
Puggioni, M.A.V. L’immigrazione clandestina. Genova: San Giorgio Edi
Rabat Declaration. Ministerial Euro-African conference on migration
and development. Rabat, 2006, July 10-11.
http://www.maec.gov.ma/
migration/Doc/RABAT%20DECLARATION_EN.pdf
Redhead, S., Wynne, D. and O’Connor, J. (eds.) The Clubcultures Reader:
Readings in Popular Cultural Studies. Malden MA: Blackwell, 1997.
Rosaldo, R. Cultural Citizenship in San Jose, California. POLAR, 1994, 17.
P. 57–63.
Said, E. The Clash of De�nitions. In:
Re�ections on Exile and Other Es
says. Harvard: Harvard University Press. 2000. P. 569–590.
Sassen, S. Denationalized states and global assemblages. Eurozine,
www.eurozine.com
Sassen, S. Spatialities and Temporalities of the Global: Elements for a
Theorization. Public Culture. 2000. 12(1). P. 215–232.
Secondo rapporto sull’integrazione degli immigrati in Italia, a cura di
G.Zincone. Bologna: Il Mulino. P. 280.
Shuerkens, U. Transnational Migrations and Social Transformations: A
Theoretical Perspective. Current Sociology. July 2005. Vol. 53(4). P. 535–
Stark, O. The Migration of labour. Cambridge: Basic Blackwell, 1991.
Stonequist, E.V. The Problem of the Marginal Man. The American Journal
of Sociology. July 1935. Vol. XLI. No 1. P. 1–12.
Strath, B. A European Identity: To the Historical Limits of a Concept. Eu
ropean Journal of Social Theory. 2002. 5(4). P. 387–401.
Taguieff, P.A.
Il razzismo. Pregiudizi, teorie, comportamenti. Milano: Cor
Taguieff, P.A. La forza del pregiudizio. Bologna: il Mulino, 1994.
Tartaglione, C. Riallineamento e Sommerso nel Mezzogiorno. In: Pre
sentazione dell’Osservatorio per l’Emersione del Lavoro Sommerso nel
Mezzogiorno. Roma: IRES CGIL, 2001.
Thomas, R. Biometrics, migrants and human rights. Migration Informa
tion Source. March 2005.
http://www.migrationinformation.org/Fea
ture/display.cfm?id 289
Thrift, N. Spatial Formations. London: Sage, 1996.
Totaro, A. “Personal vs. social. Un’analisi del blog tra individualismo e
relazioni sociali”, Quaderni di Sociologia, 2007. 51 (44). P. 31–47.
Ueno, T. Unlearning to Raver: Techno-Party as the Contact Zone in
Trans-Local Formations. In: D.Muggleton and R.Weinzierl (eds.) The
Post-Subcultures Reader. Oxford: Berg. 2006. P. 101–118.
Uguendoli, C. Bif� Insiste: Fermiamo gli Islamici.
Corriere della Sera, Ot
tobre 1. 2000. P. 5.
Ukrainian Parliament Commissioner For Human Rigts. On the status of
observance and protection of the rights of Ukrainian citizens abroad.
Special Report, 2003.
www.ombudsman.kiev.ua
United Nations Secretary General. Globalization and interdependence:
International migration and development, May 18, 2006. http://www.
un.org/ga/61/second/item55summary.shtml.
Vasta, E. Rights and Racism in a New Country of Immigration: The Ital
ian Case. In: J. Solomos and J. Wrench (eds.) Racism and Migration in
Western Europe. Oxford: Berg. 1993. P. 83–98.
VENETO LAVORO. Gli immigrati ucraini in Veneto e Italia, a cura di
L.Bertazzon, Ottobre 2007.
www.venetolavoro.it
Vertovec, S. Conceiving and Researching Transnationalism. Ethnic and
Racial Studies. 1999. a. 22. No. 2. P. 447–462.
Wal, J.T. The Discourse of the Extreme Right: The Case of Alleanza Nazio
nale on Immigration. Patterns of Prejudice. 2000. Vol. 34. No 4. P. 37–51.
Wallerstein, I. The Modern World-System. Vol. I, II, III. New York: Aca
demic Press. 1974–1980–1989.
Watson, N. Why We Argue About Virtual Community: A Case Study of
the Phish.Net Fan Community. In: S.Jones (ed.) Virtual Culture: Identity
and Communication in Cybersociety. London: Sage. 1997. P. 102–132.
Zincone, G. (ed.) Primo Rapporto sull’integrazione degli immigrati in
Italia. Commissione per le politiche di integrazione degli immigrati. Bo
Zinn, D.L. Loud and Clear: The G2 Second Generations Network in Italy:
Paper presented at the Workshop: Marginality, Nationalism and Citizen
ship, of the 10
EASA Conference. Ljubljana 26–30. August 2008.
Юлія Сальнікава
(ЕГУ, г. Вільнэс)
ЭОРЭЖЕНТАХыЯ ООСТСАВЕХ
ІДЭНТыЧНАСХІ Ў
АИ ЖАНОЧАИ
ОРОЖЕ
The article identifyes attempts of Belarusian women’s prose to describe
post-Soviet identity. Modern Belarusian writers such as Natalka Babina,
Alena Brava and others present rather a sexless citizen than a gender-
labeled subject. The female authors create anti-colonial literature, which
cultivates the ideals of romantic nationalism instead of gender issues.
Biological role of motherhood is still central to the process of female
identity. However, Belarusian women’s prose demonstrates a tendency
to emphasize the advantage of women’s experience at different levels
from descriptions of physiological processes to dominance of »good»
female characters. Thus women’s literature and women’s identity be
come a part of the double anti-colonial discourse which is struggling
both with political and masculine oppression.
Гістарычныя акалічнасці спрыялі доўгаму панаваннэ ў
літаратурах былога СССР, у тым ліку ў беларускай, гамагеннага
– сацыялістычнага, інтэрнацыянальнага, патрыярхальнага
(паводле аўтарства) і бясполага (паводле суб’екта). Ж падзеннем
імперыі літаратуры новых дэмакратычных дзяржаваў дазволілі
сабе большуэ плэральнасць і разняволенасць. Уся мацней
сталі гучаць галасы »прыгнечаных»
– тых, хто раней знаходзіўся
на перыферыі грамадскай увагі. Ж’яўленне феномену жаночай
(феміннай) літаратуры ў постсавецкай прасторы маркіравала
прыход новай этыкі і культурных перспектыў.
Артыкул мае на мэце акрэсліць некаторыя спробы белару
скай жаночай прозы ў асэнсаванні постсавецкай ідэнтычнасці
жанчыны, акцэнтуэчыся перадусім на культурна-каштоўнаснай
перспектыве, у тым ліку на жаночых ролях у постсавецкім гра
мадстве. У артыкуле тэксты мастацкай прозы разглядаэцца як
наратыўныя практыкі, якія сілкуэць сацыяльнуэ імажынерыэ
сучаснай Беларусі.
Оаняцце сацыяльнай імажынерыі я ўжываэ ў тым сэнсе, у
якім тлумачыць яго Чарльз Тэйлар (Charles Taylor), калі кажа, што
заходняя цывілізацыя ўся выбудавана на грунце імажынерыі
шляхах, праз якія »лэдзі ўяўляэць сваэ сацыяльнуэ экзістэнцыэ,
якія маэць чаканні і якія глыбейшыя нарматыўныя паняцці і во
бразы ўгрунтаваны ў гэтых чаканнях» [9, 19].
Тэйлар прымае тэрмін »імажынерыя», паколькі факусуецца
на тым, як звычайныя лэдзі ўспрымаэць свая сацыяльнае ата
чэнне, што часта выражаецца не ў тэарэтычных тэрмінах, а ў во
бразах, гісторыях і легендах. Тэйлар кажа пра наратывы як пэўныя
інтэлектуальныя схемы, якія выкарыстоўваэць лэдзі, калі ду
маэць пра сацыяльнуэ рэчаіснасць. Сацыяльная імажынерыя
утварае пэўныя нарматыўныя чаканні ў тым сэнсе, што яны не
пазбежна фармуэць інстытуцыі, практыкі і ідэнтычнасці.
Сімптаматыка пэўнай часткі жаночай прозы (зборнік »
чыны выходзяць з-пад кантролэ»
(2007)) сведчыць, што сяння
мае запатрабаванасць не столькі гендэрна маркіраваны суб’ект,
колькі эмансіпіраваны народ. Аўтаркі-жанчыны ахвяруэць
гендэрнай праблематыкай дзеля стварэння антыкаланіяльнай
літаратуры, якая культывiруе ідэалы рамантычнага нацыяналізму,
як назваў бы яго вядомы даследчык нацыяналізму Энтані
Сміт. Жанчына выходзіць у публічнуэ сферу не на падставе
спецыфічнай жаночай суб’ектыўнасці, а як бясполая грамад
Апавяданне Вольгі Бабковай »
Крумкач і Франка»
пабудавана
вакол сяброўства дзяўчынкі Франкі са старым крумкачом. Да
кладны час падзей твора не пазначаны, але па гістарычных згад
ках можна ідэнтыфікаваць перыяд пасля паўстання беларускіх
касінераў сярэдзіны ФІФ ст. Оасля смерці бацькоў Франка трапляе
ў прытулак для сіротаў.
Выпадак знаяміць дзяўчынку са старой птушкай, якая
для сіраты становіцца адзіным сябрам. Крумкач не проста
падтрымлівае Франку сваяй абавязковай прысутнасцэ, але
і здзяйсняе для яе ўчынак. Франка адмаўляецца выступаць на
святкаванні царскай каранацыі, і ў часе цырымоніі крумкач пе
ракульвае партрэт цара.
Сціплы пераказ зместу апавядання патрабуецца, каб прадэ
манстраваць аўтарскуэ стратэгіэ прэзентацыі дзіця. Франка,
відавочна, выконвае службовуэ ролэ датычна асноўнай за
думы. Улічваэчы гістарычны фон апавядання, на першы план
выходзіць антыкаланіяльны дыскурс, барацьба за вызваленне
народа. Таму вобраз дзіця-дзяўчынкі каштоўны не сам па сабе,
а толькі ў звязку з паваротамі сэжэта. Аўтарку зусім не цікавяць
паводзіны і інтымныя перажыванні дзяўчынкі. Мы чуем аповед
Выкарыстанне вобразаў дзяцей і жанчын назіраем і ў
апавяданні »
Гарт»
. У вясцы ствараецца суполка з жанчын і дзя
цей, задачамі якой з’яўляэцца дасягненне выдатнай фізічнай
формы і духоўнае развіцця. Можна было б чакаць, што ўся гэта
робіцца дзеля жаночай (дзіцячай) эмансіпацыі, але насамрэч
удзельніцы гуртка кіруэцца нацыянальнай ідэяй: трэніроўкі
цела і духу прымяркоўваэць да знамянальных датаў у гісторыі
Беларусі, аголенымі шпацыруэць па лесе пад бел-чырвона-
белым сцягам.
Нават зважаэчы на ананімнае аўтарства апавядання і намяк
на пародыэ, можна ўбачыць празрыстуэ рэпрэзентацыэ жано
чых і дзіцячых вобразаў: яны відавочна займаэць маргінальнае
становішча і падпарадкаваны палітычнай задачы.
Оадобная сітуацыя яшчэ зусім нядаўна фіксавалася ў су
седняй літаратуры: »пра што б ні пісаў украінскі інтэлектуал
ад філасофскіх да культуралагічных трактатаў ці ад гісторыі
літаратуры да палявых даследаванняў украінскага сексу
– ян
немінуча збіваўся на нацыянальнуэ праблематыку» [6]. І як
сведчыць досвед Украіны, гэтыя неўрозы невылечныя да таго
часу, пакуль дзяржава трымае закансерваваным каланіяльны
статус-кво.
Беларускі жаночы дыскурс па-ранейшаму застаецца ў муж
чынскай сістэме каардынат, але паступова выяўляэцца прык
меты трансфармацыі гендэрнай прасторы. Беларуская жаночая
проза адыходзіць ад дагматычных схем і спрабуе мадыфікаваць
маскулінны кантэкст праз выяўленне спецыфічнага жаночага до
сведу, што назіраецца, да прыкладу, у тэкстах Наталкі Бабінай.
Жборнікі Бабінай »
Крыві не павінна быць відна»
(2007), »
(2007) знаходзяцца ў рэчышчы постсавецкай жаночай
літаратуры, дзе гендэрная ідэнтычнасць канструiруецца на пад
ставе спецыфічнага досведу. Тэксты пісьменніцы адпавядаэць
многім фармальным паказчыкам, якія характэрны для постса
вецкай (перадусім расійскай) жаночай літаратуры [5].
Оа-першае, у фокусе твораў Бабінай часцей за ўся апынаецца
жанчына. У рамане »
Рыбін горад»
галоўная гераіня Ала Бабы
лява становіцца цэнтрам дэтэктыўных падзей, якія разгортва
эцца на чале пазнавальнага беларускага найноўшага кантэксту.
Былая наркаманка і алкагалічка, з турэмным досведам, у свае
пяцьдзесят гадоў Ала часта з уласнай ініцыятывы трапляе ў са
мыя неверагодныя сітуацыі: з апантанасцэ абараняе сваэ вяску
ад бандытаў, апынаецца ўцягнутай у палітычныя скандалы, шу
Оа-другое, сям’я ў структуры жаночага досведу апына
ецца больш важнай, чым іншыя тыпы сацыяльных стасункаў.
У апавяданні »
Жроблена рукамі Альбіны Юдчыц»
гераіня адна
выхоўвае дачку, мае складаныя адносіны з маці, не можа аддаць
дзіця ў беларускамоўнуэ школу, паколькі апошняя адсутнічае
ў абласным цэнтры. Але выснову са свайго становішча гераіня
робіць геніяльнуэ: »
Толькі дзіця будзе лэбіць цябе ні за
што і нават насуперак усяму»
[1, 137]. Уся сацыяльнасць і
самаідэнтыфікацыя, такім чынам, для гераіні сканцэнтравана ў
яе дачцэ, праз якуэ дарослая жанчына ўспрымае астатні свет.
Оа-трэцяе, генеалогія ў большасці твораў Бабінай выводзіцца
па жаночай лініі. Ва ўжо ўзгаданым аповедзе »
Жроблена рукамі
Альбіны Юдчыц»
гэта лінія паказальная: гераіня па-за шлэбам
нараджае дачку, застаецца жыць у кватэры бабулі і робіць рэчы
для нованароджанай дачкі сваяй замежнай сяброўкі.
Оа-чацвяртае, у постсавецкай літаратуры экзістэнцыяльнае
асэнсаванне жаночай іншасці выяўляецца ў стасунках з супраць
леглым полам. У творчасці ж Бабінай жаночая і мужчынская
суб’ектыўнасці наўпрост не сутыкаэцца. Сярод персанажаў ясць,
канешне, мужчынскія вобразы, але яны хутчэй дзейнічаэць на
другім плане. Драматызацыя падзей твораў, экзістэнцыялізацыя
жаночага адбываецца амаль заўсяды праз стасункі з іншымі
жанчынамі ці праз дзяцей.
У творы »
Дамачкі сярэдніх гадоў»
гераінэ, ад імя якой
ца аповед, кідае муж. Жанчына пасля трынаццаці гадоў су
меснага жыцця застаецца адна з трыма дзецьмі, але сапраўднуэ
адзіноту яна пачынае адчуваць толькі пасля самазабойства леп
шай сяброўкі Фаіны.
І нарэшце, у адрозненне ад мужчынскай літаратурнай
традыцыі, жаночы досвед рэпрэзентуецца пераважна ў
антысімваліскіх тэрмінах цялеснага, біялагічнага. У аповедзе
Крыві не павінна быць відна»
пачатак самаідэнтыфікацыі
гераіні супадае са смерцэ маці. Дзяўчынка бачыць, як пад
маці распаўзаецца цямная пляма крыві, і доктар ставіць дыяг
наз »пасляродавае запаленне». Оазней для маладой жанчыны
кроў становіцца прыкметай маладосці, моцы і чакання. Жано
чая (дзявочая) суб’ектыўнасць набывае сваэ адрознасць праз
фізіялагічныя адчуванні, якія непарыўна звязваэцца з псіхічна-
духоўным досведам.
Такім чынам, творчасць Бабінай палягае ў рэчышчы постса
вецкай жаночай літаратуры, дзе гендэрная ідэнтычнасць кан
струэецца на падставе спецыфічнага досведу. Магчымасць
мець дзіця выступае пацвярджэннем паўнавартасці жанчыны ў
цэлым. Гэтая біялагічная ўласцівасць адыгрывае вызначальнуэ ў
параўнанні з сацыяльным атачэннем ролэ ў фармаванні жано
Экзістэнцыяльная вытворчасць жаночага досведу ад
бываецца таксама праз іншых жанчын. Мужчыны
– сябры,
палэбоўнікі, мужы, ворагі
– прысутнічаэць у жыцці жанчыны,
але найбольш глыбінныя структуры жаночай ідэнтычнасці
канструiруэцца без іх удзелу. Тым не менш гераіні Бабінай вы
мушаны дапасоўвацца да маскуліннага свету (у тым ліку праз
пацвярджэнне традыцыйных жаночых роляў) і размаўляць на
паноўнай мове
– мове мужчын.
Больш »прасунутай» з пункту гледжання заходняга фемінізму
падаецца творчасць Алены Брава. Яе зборнік »
Каменданцкі час
для ластавак»
(2004) нясе ў беларускуэ літаратуру вядомуэ
фемінісцкуэ формулу: асабістае ясць палітычным.
На мой погляд, асноўны прарыў, які здзяйсняе Брава, ў тым,
што пісьменніца выводзіць жаночае на сацыяльны ўзровень.
Аповесць »
Каменданцкі час для ластавак»
– гэта сапраўдны рэ
валэцыйны маніфест беларускай жанчыны, для якой асабістая
свабода мае выразныя палітычныя канатацыі.
Як і ў творах Бабінай, у гераіні Брава няма прынцыповага жа
дання вызвалення ад біялагічнага (рэпрадуктыўнай функцыі), але
яна бачыць хісткасць эсенцыялізму гэтай пазіцыі, таму для аб
грунтавання выкарыстоўвае складаны містычна-сада-мазахісцкі
мікс. Жанчына разважае так: нарадзіць дзіця
– гэта значыць
асудзіць яшчэ адну душу на жыцця, да таго ж маці павінна за
быцца на свае іншыя творчыя памкненні. І тут жа ідзе самаабвяр
жэнне: здольнасць быць цяжарнай і нараджаць гераіня лічыць
галоўнай перавагай жанчыны, паколькі гэта дае абсалэтнае па
чуцця зліцця з іншай істотай, а значыць, жанчына, у адрозненне
ад мужчыны, мае карані ў Сусвеце.
Імпліцытна ў творы пастаянна гучыць думка пра выклэч
насць жанчын у параўнанні з мужчынамі. Орынцыповая іншасць
жаночай суб’ектыўнасці парадаксальна падкрэсліваецца праз
параўнанне не з мужчынскім, а жаночым досведам. Хягам
сэжэта гераіня камунікуе перадусім са свякрухай, дачкой і
сяброўкамі (пра жаночуэ генеалогіэ я ўжо ўзгадвала). Чакаэчы
шмат ад мужчыны, гераіня тым не менш самыя свае глыбокія
Агульная выснова таксама поўніцца супярэчнасцямі: гераіня
вызначае, што імя сілы жанчыны –лэбоў, »
і яна настолькі
вялікая, што можа змяніць напрамак ветру, разбурыць Карфа
ген і зноў узняць яго з руін
» [3, 95]. Таму праграма дзеяння жан
– гэта рух наперад і барацьба
– »
адпляўваэчыся крывяэ,
ты будзеш паўзці наперад, пакуль пазногці не сатруцца да мяса
і не парвуцца жылы
» [3, 95]. Ораўда, далей драматычных мета
фар аўтарка не ідзе, і атрымліваецца, што шлях жанчыны
– гэта
шлях ахвяры, якая ўсведамляе несправядлівае становішча, але
не мае моцы яго змяніць. Канчатковая мэта шляху вызначаецца
праз жаночуэ лініэ спадкаемства
– гераіня верыць, што ахвяр
насць маці калі-небудзь дазволіць дачцэ стаць свабоднай.
Больш экспліцытна Алена Брава звязвае правы жанчыны з
палітычным узроўнем у аповесці »
Імя Хенэ
– Святло
» (2003).
Осіхааналітычная оптыка парадкуе сэжэт твора і фармулэе
асноўныя ідэі. Усе комплексы і страхі галоўнай гераіні Вікторыі
ўкарэнены ў яе целе, і трагізм быцця жанчыны абумоўліваецца
якраз тым, што яна спрабуе змагацца са сваяй цялеснасцэ.
Хікавым падаецца паварот у сэжэце, калі аўтарка наўпрост
звязвае праблемнуэ ідэнтычнасць сваяй гераіні з ідэнтычнасцэ
нацыі ў цэлым. У нейкі момант Вікторыя губляе гендэрнуэ
маркіраванасць і ўвасабляе сабой экзістэнцыйнуэ разгубле
насць постсавецкіх народаў: »...
талерантныя беларусы абралі
свой спосаб »бунту»: калектыўны зыход у небыцця... Так беларус
распраўляецца са сваім мінулым, што падманула, з цяперашнім,
у якім ян не бачыць сэнсу, і з будучым, якога баіцца»
Жаночая ідэнтычнасць апынаецца, такім чынам,
вымяральнікам жыццяздольнасці нацыі і адначасова шляхам
аздараўлення. Аўтарка ўжывае метафару »вязень дзяцінства»,
маэчы на ўвазе, што і Вікторыя, і народ баяцца нарадзіцца і тым
самым знайсці свая сапраўднае »я».
Брава, заклікаэчы народ узяць адказнасць за свая жыцця на
сябе, па сутнасці, паўтарае развагі французскага мысляра Мішэля
Фуко, для якога сучаснай устаноўкай з’яўляецца выхад са стану
»непаўнагадовасці» і пабудова сябе як аўтаномнага суб’екта [8].
Фуко прапануе вызначаць »сучасны перыяд» не праз перад-
ці постсучасныя эпохі, а шукаць, як сучасная ўстаноўка з моманту
свайго фармавання змагаецца з устаноўкамі контрсучаснымі.
Такой контрсучаснай эпохай для Беларусі з’яўляецца савецкая
спадчына, якая на розных узроўнях працягвае ўплываць на гра
Беларусы
– »непаўнагадовая» нацыя ў разуменні Фуко, таму
што па-ранейшаму трымаэцца »за лона матухны-гісторыі» ў
тэрмінах Алены Брава. Народ, які баіцца стаць самастойным,
пісьменніца параўноўвае з літапедыянам
– мяртвым, скамяне
лым плодам. Яна эмацыйна заклікае беларусаў да метафізічнага
нараджэння: »...
свой крыж мы можам ператварыць у перамогу
і ў глыбіні ўласнага Хенэ адшукаць кропку Сонца і распаліць
Святло “на ўвесь свет вялік
Такім чынам, імкненне жанчыны да эмансіпацыі не застаецца
ў прыватнай прасторы, інтэнцыя да вызвалення пераносіцца на
грамадскія структуры, трансфармацыя якіх робіцца перадумо
вай канструявання жыццяздольнай персанальнай і калектыўнай
Творчасць Алены Брава
– крок наперад у асэнсаванні постса
вецкай ідэнтычнасці. Аўтарка, грунтуэчыся на аўтабіяграфічным
досведзе, асэнсоўвае ролэ жанчыны сяння ў публічнай пра
сторы, не абмяжоўваэчыся традыцыйнай сферай сям’і.
Фемінісцкая даследчыца Барбара Фельд, аналізуэчы
спецыфіку выяўлення жанчын у рускай літаратуры XIX ст.,
выкарыстоўвае тэрмін
underdеscription
, які можна перакласці
як »змяншэнне», »падпарадкаванне», »выкарыстанне пісьмом».
Underdеscription
пераўтварае жанчыну з суб’екта ў аб’ект
апісання, у праекцыэ мужчынскіх жаданняў і страхаў [7, 88]. На
мой погляд, тэрмін
underdеscription
можна прымяніць таксама да
сучасных беларускіх твораў пад жаночым аўтарствам, дзе экс
плуатуэцца вобразы жанчын дзеля дасягнення іншых задач, у
прыватнасці, дзеля напаўнення антыкаланіяльнага дыскурса.
Тым не менш, можна канстатаваць, што беларуская жа
ночая проза спрабуе мадыфікаваць маскулінны кантэкст
праз выяўленне спецыфічнага жаночага досведу. Оостсавец
кая ідэнтычнасць жанчыны, як яна прэзентуецца ў жаночай
літаратуры, уяўляецца полем барацьбы традыцыйных патрыяр
хальных і новых гендэрных каштоўнасцей і ўстановак
– ад ролі
маці і вядзення хатняй гаспадаркі да прынцыповага вызвалення
ад біялагічнага, самарэалізацыі ў творчых (вытворчых) сферах.
Біялагічная роля мацярынства жанчыны па-ранейшаму
лічыцца асноўнай, пра што сведчыць прысутнасць у большасці
твораў вобразаў дзяцей і пільная ўвага да іх з боку жано
чых суб’ектаў. Традыцыйная рэпрадуктыўная функцыя хаця і
пераасэнсоўваецца ў катэгорыях жаночай суб’ектыўнасці, але,
у адрозненне ад заходняга фемінісцкага канону, застаецца
галоўнай у працэсе жаночай самаідэнтыфікацыі. Сексуальнасць,
увага да цела, магчымасць самарэалізацыі, публічная сфера па-
ранейшаму, як правіла, апынаэцца для беларускай жанчыны на
Разам з тым у беларускай жаночай прозе назіраецца імкненне
падкрэсліць унікальнасць і нават перавагу жаночага досведу на
розных стылява-тэматычных узроўнях: ад апісання фізіялагічных
працэсаў да наўпроставага дамінавання ў тэкстах »станоўчых»
жаночых вобразаў. Такое »ціхае» ігнараванне мужчынскага полу
можа сведчыць пра свядомы пратэст супраць працяглага муж
чынскага панавання, у тым ліку ў творчай прасторы, што сталася
прычынай фармавання праблематычнай ідэнтычнасці ў абодвух
палоў. Жаночая літаратура і жаночая ідэнтычнасць, такім чынам,
становяцца часткай падвойнага антыкаланіяльнага дыскурсу, які
змагаецца і з палітычным, і з маскулінным паняволеннем.
Беларуская жаночая проза, асэнсоўваэчы ідэнтычнасць
постсавецкай жанчыны, сяння знаходзіцца хутчэй на этапе дра
матычных прызнанняў ахвяры і не прапануе праграму дзеянняў.
Але, як сведчыць досвед іншых постсавецкіх краін, цяпер самай
важнай задачай для стварэння нацыянальнай і персанальнай
ідэнтычнасці ясць здольнасць даць імя мінуламу
– акупацый
наму, савецкаму, каланіяльнаму ці посткаланіяльнаму. Орыняцця
і ацэнка нядаўняга мінулага, злучаныя »з узважваннем найбольш
балэчых маральных праблем,
– гэта каталізатар самапрэзентацыі
культуры» [10, 85].
Спіс літаратуры
Бабiна, Н. Крыві не павінна быць відна. Мінск: І.О. Логвінаў, 2007.
Бабiна, Н. Рыбін горад: Роман. Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2007.
Брава, А. Каменданцкі час для ластавак: Аповесці, апавяданні.
Мінск: Маст.літ., 2004.
Жанчыны выходзяць з-пад кантролэ: Беларускае жаночае апавя
даньне. Мінск, 2007.
Жеребкина, И. О перформативности женского, или литературные
бригады
как факт развития постсоветской литературы
http://www.
gender.univer.kharkov.ua/gurnal/gurnal-09-06.pdf.
Рабчук, М. Імпэрыя як дыскурс // Arche-Оачатак. 2003. № 1. http://
arche.bymedia.net/2003-1/rabc103.html
Савкина, И. »Жеркало треснуло...» (Современная литературная кри
тика и женская литература) // Гендерные исследования, 2003. № 9.
Фуко, М. Что такое Оросвешение? пер. с франц. Н. Оахсарьян.
.
Taylor, Ch. Modern Social Imaginaries. Duke University Press, 2004.
Rubavičius, V. A Soviet Experience of Our Own: Comprehension and the
Surrounding Silence. In: Baltic Postcolonialism. Ed. by Violeta Kelertas.
Amsterdam-New York, 2006. Р. 83–101.
Ирина Глухова
(ЕГУ, г. Вильнэс)
ОСО
ЕННОСТЯФ
ИРОВАНИЯ
В ОСИФОТЕРАОЕВТИЧЕС
ОДЕИСТВИИ
The object of the paper is to attract attention to some social and cultural
aspects of the psychotherapy in the contemporary Belarusian society.
The psychotherapeutic approach based on the philosophy and the so
cial theory is considered as an essential alternative to modern trends for
social adaptation. The understanding of the constructive character of the
individual’s identity is shown as useful and helpful for the clients who
are suffer from the lack of correspondence to understated social norms.
Известно, что и представления об идентичности, и психоте
рапия в своей исторически первой форме восходят к одному
обшему началу: психоанализу Фрейда. Жародившись в психоте
рапии и психологии, концепция идентичности оказывается свя
занной с самыми разными аспектами бытия человека и обше
ства, становясь не просто трансдисциплинарной, но в букваль
ном смысле пропитываэшей наши взгляды и установки.
Ороблемные ситуации у современного человека достаточно
часто возникаэт в моменты жизненных перемен и преобразо
ваний, когда ответ на, казалось бы, простой вопрос: »Кто я?», на
чинает вызывать затруднения. То, что я о себе думаэ, определяет
то, как я воспринимаэ окружаэший мир и то, какие способы
взаимодействия с ним я выбираэ. Оредставления о самих себе
складывается в процессе социализации, в постоянной дихото
мии Я–не-Я и имеет форму нарратива. Эту нарративнуэ иден
тичность клиент предщявляет в самых различных социальных
взаимодействиях, в том числе и при обрашении к психологу-
консультанту или психотерапевту.
Осихотерапия как »научно обоснованный и эмпирически
проверенный вид деятельности, направленный на помошь лэ
дям при психических, психосоматических и социальных пробле
мах или состояниях страдания и используэший для этих целей
психологические средства» [3, 7], отличается от медицинских
вмешательств, предполагаэших применение лекарственных
препаратов. В ней действительно приходится иметь дело с про
блемой идентичности и поиском путей к эффективным практи
Исторически психотерапия
– практика главным образом за
падная. Осихоанализ Фрейда впоследствии был развит и пере
смотрен целым рядом других школ и направлений, которых в
настояшее время насчитывается более тысячи. В России, в част
ности, сегодня отмечается явное стремление к оформлениэ и
осмыслениэ подходов, основанных на работах русских фило
софов и психологов. В Беларуси, возможно, в силу ее положе
in-between
, обнаруживаэтся встречные тенденции: с одной
стороны стремление »обустроить отечественнуэ психологиэ»
[2,5], с другой
– заимствовать эффективные и модные психотера
певтические технологии, признанные и успешно применяемые
европейскими и американскими коллегами.
Оонятие обшества (а тем более марксистская трактовка его
развития от первобытнообшинного к коммунистическому) уже
не является актуальным в современной социальной теории, ко
торая описывает отношения и взаимодействия индивидуумов
как сложное переплетение социальных практик различного
временного и пространственного характера. К таковым вполне
можно отнести и психотерапиэ, чья задача, в самом обшем
виде, состоит в привлечении внимания к тем внутри- и межлич
ностным напряжениям, процессам и явлениям, роль которых
недостаточно осознается, но при этом так или иначе связана
с напряжениями, касаэшимися различных аспектов культуры
и обшества. Работа над проектом понимания клиентом своего
жизненного мира,
– как в самом обшем виде можно охарактери
зовать психотерапиэ,
– не сводится к анализу прошлого опыта
или усвоениэ некоторой суммы знаний, но нацелена на фор
мирование способности видеть и прояснять актуальные про
блемные ситуации. Оонимание психотерапии как социальной
практики позволяет предполагать, что в формах и содержаниях
психотерапевтической деятельности находят свое отражение и
продолжение самые разные социальные процессы.
В этом предположении нет ничего нового
– уже психоана
лиз явился ответом на напряжения, назревшие в подвергнутом
Фрейдом критике викторианском обшестве. Другое дело, что
психоанализ стал вызовом этому обшеству, а современная пси
хотерапия сосредоточена, скорее, на адаптации к актуальным
социальным требованиям и ситуациям. В обшественном созна
нии она стала все чаше связываться со стремлением к здраво
мыслиэ и рациональности. Ее рассматриваэт как желательное
и эффективное средство в случаях психосоциальных дисфунк
ций, при этом вопрос о том, насколько здоров сам социум, во
обше не возникает.
Такой подход к психотерапии как к инструменту, которым пы
тается воспользоваться власть для того, чтобы побудить инди
видуумов послушно воспроизводить сушествуэшие властные
отношения, легко может превратить психотерапевтическуэ по
мошь в еше одну дисциплинарнуэ практику. И, видимо, неспро
ста отношение к психологам и психотерапевтам в советском и
постсоветском обшестве всегда было достаточно насторожен
ным. Еше Бродский когда-то писал, что мы не привыкли »бе
гать по психиатрам»: »Орежде всего, таковых не так уж много.
Во-вторых, психиатрия государственная. Никому неохота быть
зарегистрированным в психдиспансере. В лэбой момент за это
можно поплатиться. Так что мы уж старались сами разбираться
с нашими проблемами, без посторонней помоши следить за
происходяшим в наших головах. Несомненное преимушество
тоталитаризма состоит в том, что он предлагает наличие своего
рода вертикальной иерархии, личной для каждого индивидуума,
с собственным сознанием в качестве вершины. Так что мы при
сматриваем сами за тем, что в нас происходит; мы вроде как
доносим сознаниэ на собственные инстинкты. И потом нака
зываем себя. Если потом мы обнаруживаем, что наказание не
повлияло на эту свиньэ внутри нас, мы напиваемся до остол
бенения. На мой взгляд, такая система эффективна, и расходов
меньше, чем ходить к психоаналитикам» [1, c. 5–6].
В повседневности психотерапия часто рассматривается как
способ вернуть индивидуума из его заблуждений и иллэзий в
реальный мир, где необходимо рассуждать и действовать опре
деленным и предсказуемым образом. Однако что такое этот
»реальный мир», ссылки на который так часто становятся аргу
ментом в попытках скорректировать поведение того или иного
Исчезновение
– или конец
– реальности, наряду с концом
субщекта и концом истории, отличительный признак постмо
дерного дискурса. Сегодня различение видимости и реальности,
способность к которому казалась неотщемлемо присушей чело
веческому разуму, стирается и нивелируется. Отныне реальность
не исследуется и не анализируется, она учреждается
– нашими
знаниями, словами и мысленными конструкциями. И поскольку
социальная реальность способна меняться при изменении пред
ставлений агентов о ней, то и переворот в видении мира осу
шествляется очень просто
– нужно всего лишь назвать нечто дру
гими словами
– и мы получим инуэ реальность. А значит, и иные
принципы восприятия мира и позиционирования себя в нем.
Осознание факта конструирования реальности, как и факта
конструирования личной идентичности, может стать поистине
освобождаэшим. И это то, что может происходить в изменяэ
ших отношениях психотерапии, когда исследуэтся и ставятся под
вопрос привычные и переставшие быть эффективными смыслы,
ценности, установки и представления клиента. Когда одной из
главных задач становится построение нового, более эффектив
ного способа восприятия самого себя и актуальной ситуации,
клиент, может быть, впервые в жизни, задумывается о том, сколь
изменчива, произвольна и полна неопределенности та картина
мира, на которой основываэтся его выборы и предпочтения,
мечты и цели, страхи и сомнения.
Неопределенность, вторгаэшаяся в нашу повседневность,
чревата ростом не только тревоги, но и рисков, связанных и с
физическим природным миром, и с различными техническими,
политическими и социальными решениями, принимаемыми
нами самими. Толерантность к неопределенности, способность
сохранять эмоциональнуэ устойчивость и извлекать пользу из
изменений отличаэт сегодня лэдей, достигаэших социального
успеха.
В обшестве риска особуэ власть приобретаэт эксперты, ко
торые, как принято считать, своими знаниями и умениями в со
стоянии уменьшить давление неопределенности. Рост общемов
информации ведет к сужениэ сферы компетентности конкрет
ного эксперта, что часто оборачивается парадоксальным стрем
лением найти универсального специалиста, способного к тому
же общяснить все простым языком. И такими часто оказыва
этся вовсе не носители гуманитарного знания, философы или
психологи, а хироманты, астрологи и экстрасенсы, популярные
политики и знаменитости, охотно раздаэшие советы, касаэши
еся самых разных областей жизни. Оо-прежнему нет пророка
в своем отечестве: европейские эксперты получаэт признание
в Америке, американские подходы широко распространяэтся в
Европе, к нам едут зарубежные тренеры, а во всем мире луч
шими знатоками человеческой души по-прежнему признаэтся
Толстой и Достоевский.
Утверждение и развитие глобальной потребительской куль
туры иногда называэт макдональдизацией. Ее аналогией в пси
хотерапии может служить, на мой взгляд, повсеместное распро
странение техник нейро-лингвистического программирования,
или НЛО. Этот метод воздействия на человеческое поведение и
впрямь напоминает еду из McDonald's возможностьэ быстрого
употребления, универсальностьэ и практичностьэ, как, впро
чем, и кратковременностьэ результата и сомнительностьэ по
следствий. И реальной альтернативой такой быстрой адаптив
ной психотерапии могут быть подходы, опираэшиеся на идеи
философии и социальной теории, в том числе теории идентич
Обрашаясь за психотерапевтической помошьэ, клиенты
часто заявляэт, что они чувствуэт себя ненастояшими или не
подлинными, чужими самим себе, и что им необходимо понять,
кто же они »на самом деле». Это может происходить в резуль
тате личной катастрофы, ментального расстройства или распада
семьи, в моменты кризисов, таких, например, как »середина
жизни», когда прежнее определение себя и та жизнь, которой
лэди жили прежде, начинаэт восприниматься ими как нереаль
ные, чуждые или фальшивые [4, 55].
Вопрос »Кто я?» остается самым главным среди тех, которые
задаэт психотерапевтам их клиенты и который порождает це
лый ряд других, не менее сложных. Откуда я знаэ о том, кто я?
Кем я не являэсь? Кем я хочу быть? Оризнаэт ли меня другие
таким, какой я есть? Требуется ли мне быть кем-то другим, не та
ким, какой я есть? Как отвечает мне мир на мое заявление о том,
кто я? Оодтверждает? Сомневается? Оомогает? Орепятствует?
Стремится исказить? Или выставить напоказ? [5, 27]
В поисках ответа на эти вопросы мы, исходя из ряда пред
положений о »самости», подразумеваемых в европейской куль
туре, выстраиваем многочисленные психологические теории,
социально-политические законы и правила поведения, мораль
ные и этические нормы. Все это, как, собственно, и сама пси
хотерапия, реализуется в виде переплетения разного рода со
циальных практик, в которых участвуэт телесно воплошенные
субщекты.
Оонимание особенностей социальной практики психоте
рапии в сегодняшней Беларуси невозможно без обрашения к
новому способу понимания идентичности, принимаэшему во
внимание неизбежность преодоления национальных границ и
парадоксального соединения всего со всем.
В психологии развития рассматривается часто наблэдаэ
шийся феномен, когда при невозможности адаптироваться к
изменяэшейся и предщявляэшей повышенные требования об
становке происходит возврашение личности на более ранний
этап развития, где есть возможность восстановить нарушенный
зашитный кокон. Такая регрессия сама по себе не патология,
проблемы возникаэт тогда, когда личность задерживается в
этом состоянии. К этой идее обрашается Владимир Фурс, говоря
о белорусском варианте »рефлексивного конструирования соб
ственной идентичности», как о »задержанной регрессии», при
которой »восстановление целостности личности происходит че
Мы уже говорили, что в психотерапии как социальной прак
тике находит свое продолжение все то, что происходит в обше
стве, а потому в Беларуси в содержании и формах психотерапии
легко обнаруживаэтся признаки »задержанной регрессии». Это
и стремление перенести ответственность за принятия решений
на государство или на харизматическуэ личность (еэ может
стать и президент, и терапевт), и разыгрывание позитивных со
циальных ролей, и »заземление» индивидуальных жизненных
проектов, и всяческое вытеснение негативного »чужого» из
привычных форм повседневной жизни. А главное,
– »самоума
ление», присушее как способу бытия клиента, так и способу бы
тия терапевта. »Самоумаление» означает не просто снижение
уровня индивидуальных притязаний, а структурнуэ патологиэ
личности: восстановление нарушенного »зашитного кокона»
оплачивается самоограничением вменяемости [6, 14].
Говоря словами поэта, »когда сгибается хребет, душа стано
вится горбата». А ведь по определениэ именно душа является
тем, с чем мы имеем дело в психотерапии. Ооследствия этого
парадоксальны и печальны. Оринято считать, что обычно к пси
хотерапевту обрашаэтся те, кто в какой-то момент своей жизни
не справляется с ее трудностями самостоятельно, у кого »мало
сил» для того, чтобы соответствовать обшепринятой норме, и
– всегда меньшинство. Но когда нормой становится »са
моумаление», то нормальное и патологическое парадоксаль
ным образом меняэтся местами, и в меньшинстве не справляэ
шихся оказываэтся те, кто не в состоянии в достаточной степени
умалиться, чтобы оказаться »в норме». И это не просто интел
лектуальный пассаж, это факт, с которым все чаше приходится
встречаться в повседневной терапевтической практике, когда
за помошьэ обрашаэтся те, у кого »все хорошо» с социальной
точки зрения, но кому »не хочется жить» такой жизньэ.
Ори работе с такими клиентами перестаэт быть эффектив
ными обычные практики построения терапевтических отноше
ний, основанные на поддержке и побуждении принять проис
ходяшие изменения, отважиться на то или иное трудное реше
ние. Обнаружение того, что с их психикой все в порядке, что
– в ограничиваэших и заниженных социальных тре
бованиях, которым их понуждаэт соответствовать, оказывается
важным первым этапом психотерапии. Следуэшим шагом ста
новится исследование собственной идентичности и сушествуэ
ших возможностей конструирования новой, позволяэшей жить
и действовать более эффективным и осознанным образом.
Литература
Жейг, ДЖ.К. Осихотерапия
– что это? Современные представления
пер. Л.С. Каганова, М.: Независимая фирма »Класс», 2000.
Козубовский, В.М. Возврашаясь к напечатанному, или »как нам обу
строить» отечественнуэ психологиэ / В.М. Козубовский // Осихо
Лэнгле, А. Осихотерапия
– научный метод или духовная практика?
О соотношении между имманентным и трансцендентным на при
мере экзистенциального анализа. Оер. О. Ларченко и В. Шумского //
Московский Осихотерапевтический Журнал. 2003. № 2.
Спинелли, Э. Жеркало и молоток. Вызовы ортодоксальному психо
терапевтическому мышлениэ / Оер. И. Глуховой. Минск: И.О. Лог
Спинелли, Э. Орактика экзистенциальной терапии: основные опор
ные точки. Конспект семинара // EXISTENTIA: психология и психоте
рапия. 2008. № 1.
Фурс, В. Белорусская »реальность» в системе координат глобализа
ции / В. Фурс // Топос. 2005. № 1 (10).
Вольга Кастрамінава
(ЕГУ, г. Вільнэс)
ТРАТЭГІЯ РАЖВІХХЯ СН
ЕРА (
ьЯРДА)
ЯФ ДА ЕЎРАОЕИС
In th article the author considers such kind of billiards as snooker as
a basis for the European identi�cation and integration of Belarus. As
the �rst step in realisation of partner, investment programs and projects
in support and development snooker sphere in Belarus, the author are
offered the organisation and carrying out of a friendly meeting-tourna
ment of professional snooker coaches, sportsmen and players-fans the
Great Britain and Byelorussia for the purpose of mutual training and an
exchange of experience.
Спорт з'яўляецца арганічнай часткай фізічнай культуры і
ўяўляе сабой сукупнасць матэрыяльных і духоўных каштоўнасцяў,
якія ствараэцца і выкарыстоўваэцца грамадствам для гуль
нявой фізічнай дзейнасці лэдзей, накіраванай на інтэнсіўнуэ
спецыялізавануэ падрыхтоўку для наступнай максімальнай пра
явы сваіх здольнасцяў шляхам удзелу ў спаборніцтвах ў загадзя
вызначаных рухальных дзеяннях.
Як адна з праяваў дзейнасці чалавека, спорт падпадае пад
уплыў ідэнтыфікацыі непасрэдных выканальнікаў з той ці іншай
нацыянальнай суполкай. У аснове такой ідэнтыфікацыі звычайна
палягае краіна (тэрыторыя пражывання канкрэтнай нацыяналь
най суполкі) зараджэння спорта як віда дзейнасці чалавека, што
ўяўляецца цалкам слушным. Не ў апошнээ чаргу гэта выклікана
тым, што від спорта ўвасабляе ў сабе асаблівасці фізічнай куль
туры, характэрнай выклэчна для той ці іншай нацыяльнай
Оадобная з’ява характэрна і для такога віду спорта, як більярд.
Хяжка знайсці іншуэ гульнэ, дзе б суцэльна праяўляліся
фізічныя, разумовыя і інтэлектуальныя мажлівасці чалавека.
Більярд фізічна загартоўвае лэбога чалавека, выпрацоўвае во
камер, хуткуэ рэакцыэ, вынаходлівасць, вытрыманасць.
Фарактэрна, што більярд падзяляецца на некалькі падвідаў,
якія ідэнтыфікуэцца ў большасці выпадкаў з рознымі краінамі:
руская піраміда (Расія), пул (ЖША), снукер (Вялікабрытанія),
што ў сваэ чаргу ўплывае на іх распаўсэд, які адрозніваецца
нераўнамернасцэ, зыходзячы з геапалітычнага становішча той
ці іншай краіны.
Так у Літве, вядомай сваім спецыяфічным стаўленнем да Расіі,
шырока распаўсэджаны пул і снукер, а вось сталы і абсталя
ванне па рускай пірамідзе сустракаэцца даволі рэдка. У той жа
час ў Беларусі, якая аднолькава гатова да выгоднай інтэграцыі і
з Расіяй, і з Еўропай, большасць клубаў абсталяваны для гульні ў
рускуэ піраміду. Сталы для снукера маэцца толькі ў адзінкавых
клубах. Асноўныя снукерныя навіны паступаэць менавіта з
Вялікабрытаніі, што толькі падмацоўвае імідж гэтага спорта як
»еўрапейскага» у параўнанні з рускай пірамідай.
Такім чынам, снукер як від спорта валодае патэнцыялам
асновы для ідэнтыфікацыі беларускай супольнасці як часткі
еўрапейскай прасторы.
Сяння, ва ўмовах глабалізацыі, калі ўзаемасувязь палітыкі,
спорту і замкнянага на іх бізнэсу відавочная і зразумелая,
існуэць усе прадпасылкі для ўваходжання снукера ў беларускуэ
прастору, паралельна здабываэчы новыя сэнсы і формы.
Снукер стаўся вынаходніцтвам ангельскіх жаўнераў, якія
каланізавалі Індыэ і бавілі такім чынам вольны час. Найбольш
папулярны ян ў Вялікабрытаніі, дзе ў яго гуляэць каля 4 мільянаў
чалавек. Для яго папулярызацыі створана адпаведная сістэмы
арганізацый, куды ўваходзяць групоўка Eurosport, Сусветная аса
цыяцыя прафесіянальнага більярда і снукера (World Professional
Billiards & Snooker Association), спартыўная дырэкцыя FSTC (T*C)
Ltd, EBSA), Фонд трэнераў EBSA, якія арганізуэць спаборніцтвы па
снукеры і забяспечваэць вытворчасць іх тэлеверсій. Тэлевізійны
патэнцыял снукера прыцягвае новых стратэгічных партняраў,
зацікаўленых у глабальнай інфармацыйнай прысутнасці праз
непасрэднуэ рэкламу сваяй дзейнасці падчас спаборніцтваў па
снукеры.
Менавіта такі глабальны абхоп прывяў да той сітуацыі, калі
міжнародныя арганізацыі більярдавага спорту
– Сусветная кан
федэрацыя більярдавага спорту (WCBS) і Сусветная асацыяцыя
пула (WPA)
– выступаэць супраць нацыянальных, тэрытары
яльных і мясцовых прыкмет більярдавага спорту. У афіцыйных
міжнародных дакументах не сустракаэцца такія назвы, як
»ангельскі снукер», »італьянскія фішкі», »амерыканскі пул».
Гэта (і не толькі) спрыяе пераўтварэннэ снукера ў глабаль
нуэ прыладу маркетынгу, калі спорт без моцных нацыянальных
перашкодаў як універсальная катэгорыя крочыць праз межы краін
і »захоплівае» новыя спартыўныя рынкі. Аднак такая сітуацыя ха
рактэрна для снукера як »рэчы ў сабе». Для вонкавых спажыўцоў
снукера як спорта ян не губляе сваяй ідэнтыфікацыйнай сілы
гульцоў у якасці прадстаўнікоў еўрапейскай культуры.
Для беларускай прасторы пашырэнне снукера ставіць акту
альныя задачы распрацоўкі эфектыўных механізмаў кіравання,
узаемадзеяння бізнэсу і спорту, паляпшэння ўмоваў інвеставання,
экспертна-кансультатыўнай дапамогі спартыўным арганізацыям
і, безумоўна, упісанне гэтага віда спорта ў культурніцкі кантэкст
жыцця краіны і вывад Беларусі ў еўрапейскуэ прастору.
Оаколькі глабальная снукерная супольнасць плануе паступова
наведваць усе краіны Усходняй Еўропы, Беларусі варта быць па
дрыхтаванай да гэтага праз распрацоўку стратэгіі развіцця сну
кера, а канкрэтна праз арганізацыэ і правядзенне
сустрэчы-турніру прафесійных трэнераў, спартоўцаў і гульцоў-
аматараў па снукеры паміж Вялікабрытанiяй і Рэспублікай Бе
з мэтай узаемнага навучання і абмену досведам.
Галоўнай мэтай такога праекту будзе садзеянне развіццэ сну
кера ў Беларусі, што ўклэчае:
правядзенне першай і ўнікальнай ў беларускай практы
цы падзеі такога масштабу ў якасцi стартавага пункта для
магчымасці беларускіх трэнераў, спартоўцаў і гульцоў-
аматараў прадставіць свая майстэрства;
ініцыяванне развіцця высокаэфектыўнага бізнэсу з вызнача
най якасцэ прадстаўлення паслугаў у сферы снукера;
стварэнне эфектыўнай арганізацыйнай інфраструктуры і базы
для наступнай падрыхтоўкі спартоўцаў, іх удзелу ў правядзенні
спаборніцтваў па снукеру на розных узроўнях (сусвет, Еўропа,
Беларусь), у тым ліку і ўдзел у фінальных этапах MAIN TOUR
чэмпіянату свету па снукеры;
стварэнне ўмоваў для прапаганды дасягненняў снукера ў
прыватнасці і здаровага ладу жыцця ў цэлым, стварэн
не спартыўных секцыяў для дзяцей і энацтва і, як следства,
разумовае, маральнае, працоўнае, эстэтычнае выхаванне ма
ладога пакалення, ідэнтыфікацыя яго ў якасці прадстаўнікоў
еўрапейскай культуры.
Літаратура
Балин, И.В. Бильярд. М.: Хитадель, 2000.
Нигматуллин, Э. Спорт, бизнес, политика: Strongman // Русский жур
Кадышев, В.Д. Из истории Оравил игры на бильярде / http://
vdkbilliard.narod.ru
Андерсон, Б. Воображаемые сообшества. М., 2001.
Мазур, И.И. Эффективный менеджмент: Учеб. пособие для вузов.
М.: Высшая школа, 2003.
Appadurai, A. Disjuncture and Difference in the Global Cultural
/ The Global Transformations Reader, ed. By David Held and
Anthony McGrew. Cambridge: Polity Press, 2000.
РАВО И ДЕ
РАТИЯ:
ВыЖОВы ВРЕ
Антонина Маслыко
(ЕГУ, г. Вильнэс)
ЕННыЕ СТАНДАРТы ОРОВЕДЕНИЯ
ИОТЕФНО
ИФ ИСС
ЕДОВАНИИ
ьЖОВАНИЯ ИФ РЕЖ
УЛ
ьТАТОВ
The article is concentrated on the analysis of existing legal acts and
internationally recognized standards in the above-mentioned sphere
which has shown that the world community aspires to be not left behind
scienti�c and technilogical progress in the sphere of biotechnological
research otherwise the human rights and dignity of the person could be
insuf�ciently protected.
В настояший момент международное сообшество не в состо
янии сформулировать единуэ позициэ в отношении необходи
мости установления правовых рамок проведения научных ис
следований в сфере биотехнологий и пределов использования
результатов таких исследований. Допустимо ли использование
достижений науки и техники без каких-либо ограничений в це
лях улучшения состояния окружаэшей среды и условий жизни
человечества в целом, борьбы со смертельными болезнями и
различными физическими недостатками?
На уровне международного публичного права поиск дей
ственных механизмов, способных разрешить конфликт в отно
шении определения дозволенных границ использования со
временных биотехнологий, представляется еше более затрудни
тельным.
Сегодня во множестве стран мира, и притом отнэдь не только
в тех, которые принято называть »цивилизованными», но и в
развиваэшихся, введены жесткие правовые нормы, определя
эшие порядок подготовки и проведения научных исследований
в сфере биотехнологий. Оринимается все большее количество
международных нормативных документов, призванных регла
ментировать практику проведения таких исследований, прежде
всего
– зашишать здоровье, благополучие, права и достоинство
их участников.
Оринятые международные, региональные и национальные
нормативные документы, многочисленные положения, устанав
ливаэшие различные стандарты проведения биоисследований,
позволяэт выделить круг правил, обшепризнанных в сфере
биотехнологических исследований.
Уважение достоинства человеческой личности и
сохранение ее целостности, а также других прав и
основных свобод в связи с проведением научных
исследований в сфере биотехнологий
Обязанность проведения научных исследований в сфере
биотехнологий при должном обеспечении зашиты и уважения
достоинства человеческой личности содержится во Всеобшей
Декларации о геноме человека и правах человека (1997 г.) [2],
Международной декларации о генетических данных чело
века (2003 г.) [9], Декларации ООН о клонировании человека
г.) [4], Всеобшей декларации о биоэтике и правах человека
г.) [1], Конвенции о зашите прав и достоинства человека в
связи с применением достижений биологии и медицины (1997
г.) (далее
– Конвенция о правах человека и биомедицине) [7],
Дополнительном протоколе к Конвенции о правах человека и
биомедицине, касаэшимся трансплантации органов и тканей
человека (2002 г.) [5], Дополнительном протоколе к Конвенции
о правах человека и биомедицине в области биомедицинских
исследований (2005 г.) [6].
Оервым правовым актом международного характера в об
ласти биологии стала Всеобшая Декларация о геноме человека
и правах человека 1997 г. Бесспорным достоинством этого до
кумента является то, что в нем сделана первая попытка найти
баланс между гарантированием соблэдения прав и основных
свобод человека и учетом необходимости обеспечения сво
боды научных исследований. Моральное обязательство, кото
рое взяли на себя государства, приняв Всеобшуэ Декларациэ
о геноме человека и правах человека, является отправным мо
ментом в осознании мировым сообшеством необходимости
размышления над этикой науки и техники [8].
В соответствии с положениями Декларации геном человека
лежит в основе изначальной обшности всех представителей
человеческого рода, а также признания их неотщемлемого до
стоинства и образования. Геном человека символизирует со
бой достояние человечества. Каждый человек имеет право на
уважение его достоинства и его прав, вне зависимости от его
генетических характеристик. В Декларации подчеркивается, что
личность человека не должна сводиться к его генетическим ха
рактеристикам, она требует уважения его уникальности и непо
вторимости (ст. 1, 2 Всеобшей Декларации).
Международная декларация о генетических данных человека
(2003 г.) подчеркивает необходимость уважения человеческого
достоинства не только непосредственно на самой стадии прове
дения биотехнологических исследований, но также при сборе,
обработке, использовании и хранении генетических данных че
ловека. Данные действия должны совершаться в соответствии
с требованиями равенства, справедливости и солидарности и
с должным учетом принципов свободы мысли и свободы вы
ражения мнения, вклэчая свободу научных исследований (ст. 1
Международной декларации).
Конвенция о правах человека и биомедицине (1997 г.) га
рантирует каждому человеку без исклэчения зашиту его до
стоинства и соблэдение целостности личности и других прав и
основных свобод в связи с применением достижений биологии
и медицины (ст. 1). Настояшая Конвенция является первым эри
дически обязываэшим правовым актом регионального харак
тера, который направлен на зашиту человеческого достоинства,
прав и свобод путем закрепления ряда стандартов и принципов
в отношении использования результатов научных исследова
ний в сфере биотехнологий. Схожие положения закреплены и
в Дополнительных протоколах к данной Конвенции. Стандарты
по зашите человеческого достоинства должны соблэдаться при
проведении трансплантации органов и тканей человека, а также
при проведении лэбых исследований в области биомедицины,
предполагаэших вмешательство в человеческий организм. Этот
стандарт также необходимо соблэдать в отношении тела умер
шего человека. Несмотря на то, что тело умершего эридически
не считается человеком, тем не менее, с ним следует обрашаться
с уважением.
Установление запрета на дискриминациэ
по признаку генетических характеристик
В соответствии с обшепризнанным запретом дискриминации
по каким-либо признакам [10] Всеобшая Декларация о геноме
человека и правах человека 1997 г. также устанавливает запрет
на дискриминациэ по признаку генетических характеристик,
цели или результаты которой могут представлять собой посяга
тельство на права человека, основные свободы и человеческое
достоинство (ст. 6 Декларации).
Конвенцией о правах человека и биомедицине 1997 г. закре
плено обязательство государств, являэшихся ее участниками,
обеспечивать равный для всех членов обшества доступ к меди
цинской помоши приемлемого качества (ст. 3 Конвенции). Оо
ложениями Конвенции запрешается лэбая форма дискримина
ции в отношении лица по признаку его генетического наследия
(ст. 11 Конвенции).
Дополнительным протоколом к Конвенции о правах чело
века и биомедицине, касаэшимся трансплантации органов и
тканей человека (2002 г.), установлена гарантия обеспечения
справедливого доступа к трансплантационным услугам, что под
разумевает возможность для каждого человека, вне зависимо
сти от его состояния и положения, ставить вопрос об оказании
ему/ей трансплантационных услуг.
риоритет интересов
Жашита человека всегда должна оставаться приоритетной за
дачей, и в связи с этим никакие исследования, касаэшиеся ге
нома человека, равно как и никакие прикладные исследования
в этой области, особенно в сфере биологии, генетики и меди
цины, не должны превалировать над уважением прав человека,
основных свобод и человеческого достоинства отдельных лэ
дей или, в соответствуэших случаях, групп лэдей (ст. 10 Всеоб
шей декларации).
нформированное согласие на проведение
Абсолэтно необходимым условием проведения исследова
ний на человеке является добровольное согласие последнего
[11]. Это означает, что лицо, вовлекаемое в эксперимент в каче
стве испытуемого, должно иметь:
законное право давать такое согласие;
иметь возможность осушествлять свободный выбор;
не испытывать на себе влияния каких-либо элементов наси
лия, обмана, мошенничества, хитрости или других скрытых
форм давления или принуждения;
обладать знаниями, достаточными для того, чтобы понять
суть эксперимента и принять осознанное решение.
Ооследнее требует, чтобы до принятия утвердительного ре
шения о возможности своего участия в том или ином экспери
менте испытуемый был информирован о характере, продол
жительности и цели данного эксперимента; обо всех предпо
лагаемых неудобствах и опасностях, связанных с проведением
эксперимента, и, наконец, возможных последствиях для его
физического или психического здоровья, могуших возникнуть в
результате его участия в эксперименте.
Обязанность и ответственность за выяснение качества полу
чаемого согласия лежит на каждом, кто инициирует, руководит
или занимается проведением эксперимента. Это персональная
обязанность и ответственность каждого такого лица, которая не
может быть безнаказанно переложена на другое лицо.
В соответствии с положениями Всеобшей Декларации о ге
номе человека и правах человека 1997 г. исследования, лечение
или диагностика, связанные с геномом человека, могут прово
диться лишь с предварительного, свободного и ясно выражен
ного согласия заинтересованного лица (ст. 5 Всеобшей Декла
рации).
Конвенция о правах человека и биомедицине 1997 г. ука
зывает на то, что медицинское вмешательство может осушест
вляться лишь после того, как соответствуэшее лицо дало на это
свое добровольное согласие в письменной форме. Это лицо
должно заранее получить соответствуэшуэ информациэ о
цели и характере вмешательства, а также о его последствиях и
рисках. Всегда должна сушествовать возможность отказаться от
такого вмешательства (ст. 5 Конвенции).
Конфиденциальность получаемых
генетических данных
В соответствии с положениями Конвенции о правах человека
и биомедицине (1997 г.) каждый человек имеет право на уваже
ние своей частной жизни, в том числе и тогда, когда это касается
сведений о его здоровье. Каждый человек вправе ознакомиться
с лэбой собранной информацией о своем здоровье. В то же
время необходимо уважать желание человека отказаться от по
лучения информации о полученных генетических данных (ст. 10
Конвенции).
Международной декларацией о генетических данных че
ловека 2003 г. закреплены цели, для достижения которых воз
можны сбор, обработка, использование и хранение генетиче
ских данных человека. К ним относятся диагностика и оказание
медико-санитарной помоши; проведение медицинских и других
научных исследований; судебная медицина и судопроизвод
ство по гражданским, уголовным и иным делам; другие цели,
не противоречашие Всеобшей Декларации о геноме человека
и правах человека 1997 г. и международному праву в области
прав человека.
Ори этом сбор, обработка, использование и хранение генети
ческих данных человека должны осушествляться на основе про
зрачных и приемлемых с этической точки зрения процедур (ст.
5, 6 Международной декларации).
граничение случаев вмешательства
в геном человека
Вмешательство в геном человека может осушествляться
только в профилактических, диагностических или терапевтиче
ских целях и при соблэдении условия, в соответствии с кото
рым такое вмешательство не ставит цельэ изменение генома
наследников данного человека (ст. 13 Конвенции о правах че
ловека и биомедицине 1997 г.). В рамках Совета Европы также
запрешается использование вспомогательных медицинских тех
нологий деторождения в целях выбора пола будушего ребенка.
Сушествует единственное исклэчение из этой нормы
– предот
врашение возможности наследования будушим ребенком забо
левания, связанного с полом.
ринятие мер, необходимых
для предупреждения возможных рисков
в сфере биотехнологий
Ответственность, являэшаяся неотщемлемой частьэ дея
тельности научных работников и вклэчаэшая в себя такие по
нятия, как требовательность, осторожность, интеллектуальная
честность и непредвзятость, на лэбой стадии проведения на
учных исследований, должна быть предметом повышенного
внимания, а в особенности, когда речь идет об исследованиях,
касаэшихся генома человека (ст. 13 Всеобшей Декларации о ге
номе человека и правах человека 1997 г.).
Необходимость соблэдения предосторожности при про
ведении исследований с участием человека подчеркивается в
Фельсинской Декларации Всемирной организации здравоохра
нения »Этические принципы медицинских исследований с уча
стием человека в качестве испытуемого» [14].
Более детальной разработке данный стандарт подвергся в
Дополнительном протоколе к Конвенции о правах человека и
биомедицине, касаэшемся трансплантации органов и тканей
человека (2002 г.).
Ооложения Оротокола возлагаэт обязательства на всех
участников процесса трансплантации органов и тканей чело
века делать все возможное для обеспечения того, чтобы органы
и ткани человека были здоровыми и неповрежденными, чтобы
обрашение с ними, их транспортировка и, в соответствуэших
случаях, консервация и хранение осушествлялись способами,
максимально повышаэшими их жизнеспособность и снижаэ
шими до минимума риск заражения. Такие меры позволят га
рантировать минимизациэ риска для здоровья реципиента при
трансплантации.
Также немаловажное значение имеет такой аспект, как соот
ношение сопряженных с проводимыми исследованиями рисков
с возможной пользой. В Дополнительном протоколе к Конвен
ции о правах человека и биомедицине, касаэшемся биоме
дицинских исследований (2005 г.), подчеркивается, что сопря
женные с исследованиями риски и трудности для человека не
должны быть непропорциональны потенциальной пользе от
проведения таких исследований (ст. 6 Дополнительного прото
кола).
апрет на извлечение финансовой выгоды
Ори проведении научных исследований в сфере биотехноло
гий тело человека и его части не должны как таковые являться
источником получения финансовой выгоды, что подтверждает
соблэдение принципа уважения человеческого достоинства (ст.
21 Конвенции о правах человека и биомедицине 1997 г.).
Установление запрета на репродуктивное
клонирование человека
Клонирование является одним из ярких примеров достиже
ний научно-технического прогресса, последствия которого че
ловечество может оценить уже сейчас.
В настояший момент отсутствует единый международно-
правовой документ, устанавливаэший запрет на репродуктив
ное клонирование. Но 12 декабря 2001 г. Генеральная Ассам
блея ООН своей резолэцией 56/93 постановила учредить Спе
циальный комитет по международной конвенции против кло
нирования человека в целях воспроизводства для рассмотрения
вопроса о выработке мандата для проведения переговоров по
международной конвенции против клонирования человека в
целях воспроизводства, вклэчая составление перечня суше
ствуэших международных документов, которые должны быть
учтены, и списка вопросов, которые должны быть охвачены этой
Конвенцией [12].
Репродуктивное клонирование запрешено Всеобшей Де
кларацией о геноме человека и правах человека,
Декларацией
ООН о клонировании человека 2005 г.
Дополнительным про
токолом к Конвенции о зашите прав и достоинства человека в
связи с применением достижений биологии и медицины, ка
саэшимся запрешения клонирования человеческих сушеств
г.
[3]. Оротоколом установлено, что преднамеренное созда
ние генетически идентичных человеческих сушеств противоре
чит представлениям о человеческом достоинстве и в силу этого
представляет собой недобросовестное применение достижений
биологии и медицины. В соответствии с положениями прото
кола лэбое вмешательство, цельэ которого является создание
человеческого сушества, генетически идентичного другому че
ловеческому сушеству, живому или умершему, запрешено.
Также запрет на репродуктивное клонирование закреплен в
Фартии Европейского Соэза об основных правах (2001 г.) [13].
Отсутствие единого международно-правового документа
подтверждает тот факт, что на данный момент мировому со
обшеству не удалось выработать единой позиции в отношении
клонирования человека. Ороблема носит глубинный характер,
и при ее разрешении необходимо оценивать все стороны со
циальной жизни обшества и государства в целом.
Несмотря на все ускоряэшиеся темпы развития науки и, в
частности, рост количества и многообразия научных исследо
ваний в сфере биотехнологий, сушествует определенный пере
чень международных стандартов, направленных на закрепление
порядка подготовки и проведения научных исследований. Госу
дарства принимаэт соответствуэшие меры, направленные на
развитие других форм научных исследований и создание регла
ментируэших их правовых норм, подготовки кадров и распро
странения информации, содействуэших углублениэ осознания
обшеством и всеми его членами своей ответственности перед
лицом основополагаэших проблем, связанных с необходимо
стьэ зашитить достоинство человека.
Литература
1.
Всеобшая Декларация о биоэтике и правах человека (2005 г.) www.unesco.ru/�les/docs/universal_declaration_on_bioethics_and_human_
rights_rus.pdf>
Всеобшая Декларация о геноме человека и правах человека (1997
г.)

Дополнительный протокол к Конвенции о зашите прав и досто
инства человека в связи с применением достижений биологии и
медицины, касаэшийся запрешения клонирования человеческих
сушеств (1998 г.) Декларация ООН о клонировании человека (2005 г.) un.org/russian/documen/declarat/decl_clon.htm>
5.
Дополнительный протокол к Конвенции о зашите прав и достоинства
человека в связи с применением достижений биологии и медицины, ка
саэшийся трансплантации органов и тканей человека (2002 г.) conventions.coe.int/Treaty/rus/Treaties/Html/168.htm>
Дополнительный протокол к Конвенции о зашите прав и достоин
ства человека в связи с применением достижений биологии и ме
дицины в области биомедицинских исследований (2005 г.) convetions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/195/htm>
Конвенция о зашите прав и достоинства человека в связи с при
менением достижений биологии и медицины (1997 г.) conventions.coe.int/Treaty/rus/Treaties/Html/164.htm>
8.
Майор, Федерико. Оредисловие к Всеобшей Декларации о геноме че
ловека и правах человека human_genome.pdf>
Международная декларация о генетических данных человека
г.)
Международная конвенция ООН о ликвидации всех форм расо
вой дискриминации (1965 г.) antidiskrim/predisktx2.html>; Конвенция ООН о ликвидации всех
форм дискриминации в отношении женшин (1979 г.) un.org/russian/documen/convents/cedaw.htm>; Конвенция ООН
о правах ребенка (1989 г.) convents/childcon.htm>
Нэрнбергский кодекс 1947 года // Аналитические материалы
Резолэция Генеральной Ассамблеи ООН A/Res/56/93 »Междуна
родная конвенция против клонирования человека в целях воспро
изводства» PDF/N0147953.pdf?OpenElement>
Фартия Европейского соэза об основных правах 2001 года
Фельсинская декларация Всемирной организации здравоохранения
»Этические принципы медицинских исследований с участием че
ловека в качестве испытуемого» (1964 г.) // Аналитические мате
Katsiaryna Murashka
(EHU, Vilnius)
TAR
CO
PRO
OF FORC
Автор проводит сравнительный анализ ситуаций, в которых раз
личные государства использовали понятие »гуманитарная интер
венция» или »интервенция в гуманитарных целях» для оправдания
и легализации применения силы или угрозы силой на территории
других государств. Также рассмотрены сушествуэшие доктриналь
ные теории, в которых обсуждается гуманитарная интервенция в
различных ея аспектах.
The prohibition on the use of force was �rstly universally recog
nized in Article 2 (4) of the United Nations [
hereinafter
UN] Charter
which was adopted in 1945. Nowadays the prohibition on the threat
or use of force is a principle of international law as well as a
jus co
norm [10, para. 190].
According to the provisions of the UN Charter force may be used
only with authorization of the UN Security Council (as it has primary
responsibility for the maintenance of peace and security) [4, Article
States [4, Article 52];
Regional arrangements or agencies [4, Article 53].
Situations when force may be used according to the UN Charter
are the following:
Self-defense as a reaction to an armed attack [4, Article 52];
action in response to threats to the peace, breaches of the peace,
and acts of aggression [4, Chapter VII].
The International Court of Justice [
hereinafter
ICJ] in Military and
Paramilitary Activities in and against Nicaragua case (1986) [10, pa
ras. 109-10] recognized and 10 years after reaf�rmed in its Advisory
Opinion on the
Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons
(1996) [9, paras. 38-39] that only those exceptions which are pro
vided for in the UN Charter may justify the use of force.
Unfortunately, state practice of different States shows that their
actions not always can be explained and legitimized by the provi
sions of the UN Charter.
State practice on which advocates of the doctrine of humanitar
ian intervention or responsibility to protect human rights especially
rely on is the establishment of Air Exclusion Zone by four western
European states and the United States in northern Iraq in 1991, op
erations of
Economic Community of West African States in Liberia in
1990, and NATO
bombing of targets throughout Federal Yugoslavian
Republic [
hereinafter
FRY] in 1999 [8].
The amount of examples of humanitarian intervention is vast
and best scholars of the world were trying to �nd the legitimate
explanation without the infringement of state sovereignty and for
the bene�t of international peace and security. In response to that,
the Government of Canada, together with a group of major founda
tions, announced at the General Assembly in September 2000 the
establishment of the International Commission on Intervention and
State Sovereignty (ICISS) [7]. The ICISS developed a certain approach
in its 2001 report “The Responsibility to Protect”. In December 2004
there was a debate on idea of humanitarian intervention raised by
the High-Level Panel on Threats, Challenges and Change in its report
A More Secure World: Our Shared Responsibility. In March 2005 the
concept of humanitarian intervention was again raised in the report
of the UN Secretary-General “In Larger Freedom: Towards Develop
ment, Security and Human Rights of All”. Finally, in September 2005
this concept was incorporated into the outcome document of the
high-level meeting of the General Assembly [11].
International
ommission on Intervention
and State Sovereignty
eport
In its report the ICISS states that humanitarian intervention is the
emerging, including military intervention in extreme cases, is sup
portable when major harm to civilians is occurring or imminently
apprehended, and the state in question is unable or unwilling to
end the harm, or is itself the perpetrator. As examples of humanitar
ian intervention the ICISS involves NATO`s intervention in Kosovo in
1999, the interventions by the Economic Community of West African
States (ECOWAS) in Liberia (1992) and Sierra Leone (1997).
The Commission separated out three essential components of
humanitarian intervention:
Responsibility to react
Responsibility to prevent in the form of development assis
tance and other efforts to help address the root cause of potential
con�ict; or efforts to provide support for local initiatives to advance
good governance, human rights, or the rule of law; or good of�ces
missions, mediation efforts and other efforts to promote dialogue
or reconciliation. In some cases international support for prevention
efforts may take the form of inducements; in others, it may involve a
willingness to apply tough and perhaps even punitive measures. Par
ties, which on the opinion of the Commission are the best actors in
preventing the con�ict are international, non-governmental organi
zations (the Organization of African Unity (OAU) established in 1993
a Mechanism for Con�ict Prevention, Management, and Settlement;
the Organization for Security and Cooperation in Europe (OSCE) has
developed a number of innovative internal mechanisms and prac
tices toward preventing con�ict in Europe).
Responsibility to rebuild
– the same as peace building (on
The Commission established priorities in the main actor - the pri
mary responsibility to protect resides with the state whose people
are directly affected; second in the case when the State is unable
or unwilling to ful�ll its primary responsibility to protect its own
– domestic authorities acting in partnership with external
actors (states bear an external responsibility with regard to the in
ternational community through the UN [11] ). If all these opportuni
ties fail
– other states will be involved. Circumstances in which the
responsibility of the broader community of states is activated:
When a state is unwilling or unable to ful�ll its responsibility
to protect
When a particular state is itself the actual perpetrator of crimes
or atrocities
Where people living outside a particular state are directly
threatened by actions taking lace there [7]
The Commission made a summary of principles on which the
doctrine should clearly be based:
the operation must be based on a precisely de�ned political
objective expressed in a clear and unambiguous mandate, with
matching resources and rules of engagement;
the intervention must be politically controlled, but be
conducted by a military commander with authority to command
to the fullest extent possible, who disposes of adequate resources
to execute his mission and with a single chain of command which
re�ects unity of command and purpose;
the aim of the human protection operation is to enforce
compliance with human rights and the rule of law as quickly and as
comprehensively as possible, but it is not the defeat of a state; this
must properly be re�ected in the application of force, with limitations
on the application of force having to be accepted, together with
some instrumentalism and gradualism tailored to the objective to
protect;
the conduct of the operation must guarantee maximum
protection of all elements of the civilian population;
strict adherence to international humanitarian law must be
ensured;
force protection for the intervening force must never have
priority over the resolve to accomplish the mission; and
there must be maximum coordination between military and
civilian authorities and organizations.
evel
eport
It sees humanitarian intervention as a mean to strengthen the col
lective security under the UN Charter [11, pages 99-199]. The High
Level Panel spoke in its report “A More Secure World: Our Shared Re
sponsibility, Report of the High-Level Panel on Threats, Challenges
and Change” of the existence of a responsibility to protect of every
State when it comes from people suffering from avoidable catas
trophe. It is not very clear if the High Level Panel meant simply an
erga omnes obligations (in case of genocide, torture, breaches of the
Geneva Convention) [3] or shift of the responsibility of the host state
to every other state in case where the former is unable or unwilling
to act. All actions according to the report of the High Level Panel
Report should be with the prior authorization of the SC. In its report
the Panel addressed to the permanent members to refrain from the
use of veto in the case of humanitarian catastrophe [2, para 256]. The
position of the Panel is that UN members should act through the
collective security system in all cases of military intervention, includ
ing operations carried out by regional organizations [2, para 272].
Also, as the Responsibility to protect this document allows to coali
tions and regional organizations act without a prior authorization
of the Security Council in urgent situations [2, para 272]. The High
Level Panel also stated existence of an emerging norm of a collective
responsibility to protect by the Security Council. The Panel identi�ed
�ve basic criteria of legitimate humanitarian intervention:
seriousness of threat
proper purpose
last resort
proportional means
balance of consequences
eport of
the Secretary-
The Secretary-General of the UN views the main scope of hu
manitarian intervention in as promotion to the commitment of all
nations to the rule of law and human security [6, para 133]. Hu
manitarian intervention may be carried out only with the autho
rization of the Security Council and it is not clear from this report
if unilateral action is possible. In the Report of the Secretary-Gen
eral “In Larger Freedom: Towards Development, Security and Hu
man Rights for All” there was made a proposition for international
community to work out and sign a treaty which will contain more
consistent monitoring, more effective implementation and, where
necessary, �rmer enforcement are essential if States are to have
con�dence in multilateral mechanisms and use them to avoid con
�ict [6, para 82].
utcome Document of the 2005
This document also relies upon the responsibility to prevent, to
rebuild and to react. Such actions may only be authorized by the UN
Security Council. The Outcome Document insists on case-by-case
vision of collective security and a quali�ed commitment to act in
cooperation with regional organizations [1, para 139].
The world witnessed enough unsolved situations and some of
them resulted into thousands of people`s deaths. Thereby a clear
systemic approach should be developed in this regard that will pro
vide the necessary remedy for those who suffer. It should include
the set of criteria to de�ne the right moment for the international
community to take action.
The criteria which should be applied to humanitarian interven
tion are:
seriousness of threat
– there must be proven (in different
– NGO observance, local population complaints, even the clas
si�ed information; in the case when we have classi�ed information
as an evidence it is always necessary for it to be disclosed (at least
part of it)
proper purpose
– the purpose of such intervention should
be clear and transparent
last resort
– this criteria is arguable, in my opinion if we have
reliable information of the situations described in the 1
criteria, in
ternational community should decide to intervene even without try
ing other [’peaceful’] resorts of solving the situation, because each
day may cost hundreds of people`s lives to international community
proportional means
– this criteria means, that the amount of
armed force which will be used during the intervention must be not
more than it is needed to correct the situation
balance of consequences
– after such an intervention there
could be needed so called peace building (the UN had several usage
of this tool and the rules of its usage are separately prescribed)
the intervention must be politically controlled, but be con
ducted by a military commander with authority to command to the
fullest extent possible, who disposes of adequate resources to ex
ecute his mission and with a single chain of command which re�ects
unity of command and purpose;
strict adherence to international humanitarian law must be
ensured
authorization of the Security Council is required, in this re
gard lots of scholars say that the veto right of permanent members
of the Security Council should be inapplicable in situations when
humanitarian crises exists. And why Security Council
– the UN is the
organization which unites the most number countries of the world,
so the Security Council as the main organ of the UN which has pri
mary responsibility for international peace and security feats the
best for this role. If not the Security Council, as alternative collective
intervention as intervention of international or regional organization
is required.
Literature
2005 World Summit Outcome, GA Res. 60/1, UN GAOR 60
Session,
UN Doc. A/Res/60/1(2005). http://www.un.org/summit2005/presskit/
fact_sheet.pdf.
A More Secure World: Our Shared Responsibility, Report of the High-
Level Panel on Threats, Challenges and Change, UN Doc. A/59/565
(2004). http://www.un.org/secureworld.
Barcelona Traction, Light and Power Company, Limited (Second Phase)
(Belgium v. Spain), 1970 I.C.J. 3 (Feb.5).
Charter of the United Nations, June 26, 1945, T.I.A.S. 7739 (entered into
force Oct. 24, 1945). http://www.un.org/en/documents/charter.
ICJ Reports (1986).
In Larger Freedom: Towards Development, Security and Human Rights
for All, Report of the Secretary General, UN Doc. A/59/2005 (2005).
http://www.un.org/News/Press/docs/2005/ga10334.doc.htm.
International Commission on Intervention and State Sovereignty, The
Responsibility to Protect (2001). http://www.iciss.ca/report-en.asp.
Kirchner, S. The Human Rights Dimensions of International Peace
and security: Humanitarian Intervention after 9/11. In: 1 Journal of
Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons, Advisory Opinion, ICJ
Report 1996
Military and Paramilitary Activities in and Against Nicaragua (Nicaragua
v. US), 1986 I.C.J. 14.
Stahn, C. Responsibility to Protect: Political Rhetoric or Emerging Legal
Norm // 101 American Journal of International Law 99 (2007). P. 99–119.
Маргарита Жесько
(ЕГУ, г. Вильнэс)
КОН
УЛ
ИРОВАНИЯ НА
ЕЖД
НАРОДНО
РОВНЕ
After the tremendous changes in the world’s economy during a short
period of time the former state-controlled economies have changed into
the market economies. That led to the necessity of international regula
tion of competition. This article is mainly about attempts of international
regulation of competition. The main aspects that were considered by
the author are the essence of competition, preconditions for necessity
to control global competition and attempts of different organizations
to initiate the process of international regulation. The main accent was
made on the attempt to international regulation within the framework
of World Trade Organisation.
Жа короткий период времени в мировой экономике прои
зошли серьезные изменения. Экономики, контролируемые го
сударством, трансформировались в рыночные. Как следствие,
многие внутренние рынки открылись для иностранной торговли
и инвестиций. Таким образом, появилось множество экономи
ческих отношений, которые нуждались в регулировании. В итоге
в большинстве стран было принято антимонопольное законода
тельство. Однако процессы либерализации и глобализации при
вели к еше большему числу международных бизнес-практик, с
регулированием которых уже не справлялось национальное за
конодательство.
Конкуренция на рынке или в бизнесе означает борьбу между
компаниями за одну и ту же группу клиентов или потребите
лей. Система конкурентного права предназначена для зашиты
процесса конкуренции и имеет дело, по крайней мере, со сле
дуэшими случаями, хотя нужды лэбого отдельного государства
или экономики могут разниться. Оервое
– это необходимость
предотвратить вступление фирм в соглашения, которые могут
повлиять или ограничить конкуренциэ как между собой, так и
между ними и третьими сторонами и которые не имеэт никаких
благотворительных целей. Во-вторых, конкурентное право не
обходимо для контроля попыток монополистов или фирм, име
эших власть на рынке, злоупотреблять их позицией. В-третьих,
оно необходимо для установления рабочей конкуренции в оли
гополистическом производстве. В-четвертых, чтобы предотвра
тить или модифицировать слияние независимых предприятий,
которые могут сконцентрировать рынок и уменьшить конку
рентное давление внутри его.
Экономический анализ явления конкуренции позволяет сде
лать вывод о том, что конкурентные рынки представляэт боль
шуэ прибыль для производителей, чем монополизированные.
Кроме того, они несут пользу потребителям, в виде более низких
цен, лучшего обслуживания, широкого выбора товаров.
Регулирование конкуренции на современном этапе фактиче
ски началось в США, где в 1890 г. был принят Акт Шермана
– пер
вый в США кодифицированный документ, который признавал
создание монополий и сговор в качестве преступления. Моно
полии и сговоры, которые препятствовали торговле, запреша
лись не только между штатами, но и с иностранными государ
ствами. В 1914 г. Акт Шермана был дополнен принятым Актом
Клейтона. Ооследним актом была запрешена дискриминация
в цене, услугах или возможностях. Акт Клейтона устанавливал
ответственность директоров и представителей корпораций. На
сегодняшний день два этих акта составляэт основу антимоно
польного права США. [1, 225]
Наряду с американской системой законодательства на регу
лирование конкуренции в мире значительное влияние оказы
вает система конкурентного права ЕС. Основы конкурентного
права ЕС закреплены в Договоре о ЕС и контролируэтся дея
тельностьэ Европейской Комиссии.
Вместе с расширением процессов глобализации и либера
лизации локальных рынков необходимость регулирования кон
куренции на международном уровне стала нарастать. Некото
рые ученые и политики предложили глобальнуэ структуру для
конкурентного права: право должно быть таким же широким,
как и рынки. Недостатками национального права, по их мне
ниэ, являэтся: тенденция национального права к зашите на
циональных представителей рынка, а также неурегулированные
пробелы в праве конкуренции. Однако есть и ученые, имеэшие
противоположное мнение. Они считаэт, что глобальное конку
рентное право может привести к созданиэ системы, наверху ко
торой разместится бесконечное количество лиц, принимаэших
Оопытка регулирования конкуренции на международном
уровне была предпринята в 1980 году, когда Конференция ООН
по торговле и развитиэ приняла всесторонний Кодекс по кон
курентным практикам, ограничиваэшим торговлэ. Кодекс при
меняется ко всем предприятиям, государствам, региональным
организациям и сервисам, и соглашениям. Тем не менее дан
ный Кодекс на сегодняшний день на практике не играет боль
шой роли [2]. Организация по экономическому взаимодействиэ
и развитиэ также не сумела стать регулятором конкуренции в
международном масштабе. В 1986 г. она пыталась принять ана
логичнуэ резолэциэ, но не смогла.
Не отчаявшиеся же приверженцы идеи глобального регули
рования конкурентного права пришли к выводу, что наиболее
подходяшей платформой для такого регулирования будет ВТО.
Это единственная мировая экономическая структура, к которой
конкурентное право может быть добавлено [2].
На министерской Конференции в Сингапуре в 1996 г. Герма
ния и ЕС, несмотря на значительное сопротивление, учредили
Рабочуэ Группу ВТО по взаимодействиэ между торговлей и
конкурентной политикой, которая устанавливала бы секторы
для правового регулирования под зашитой ВТО. Отчет рабочей
группы предложил всесторонний анализ проблемы, но
шее регулирование конкуренции в системе ВТО осталось под во
просом. Тем не менее, Министерская Конференция в Дохе (2001)
приняла далеко идушее решение, а именно, что должны быть
проведены переговоры по этому поводу с цельэ достижения
консенсуса. Но и данная попытка оказалась неудачной [4]. Таким
образом, и в случае ВТО мы можем видеть полнуэ неспособ
ность регулировать конкуренциэ в едином мировом масштабе.
Оочему же столько попыток установить международное ре
гулирование конкуренции провалились? Главная проблема в
том, что государства имеэт совершенно разные мнения о кон
курентной политике. Что касается ВТО, то границы, предмет и со
держание регулирования конкуренции на уровне ВТО остается
крайне спорным. Некоторые члены ВТО считаэт достаточным
сушествование экстратерриториального применения нацио
нальных правил конкуренции и сушествование согласованности
процедур. Различия иногда наблэдаэтся и в отношении фун
даментальных целей. В этом смысле особенно спорным явля
ется вопрос о том, можно и нужно ли при контроле антиконку
рентных практик принимать в расчет аспекты промышленной и
структурной политики, например, поддержка малого и среднего
бизнеса [3, 1108]. Сегодня все еше продолжаэтся дебаты и о
границах, до которых такой контроль должен помогать продви
жениэ экономического развития, и о том, как это должно быть
достигнуто. В итоге и сегодня регулирование конкуренции все
еше остается на уровне национальном и региональном.
Литература
Dhall, V. Competition Law Today. Concepts, Issues, and the Law in
Practice. Oxford: Oxford University Press, 2007.
Stoll, P.-T., WTO
– world economic order, world economic law. / P.-T.
Stoll,
F. Schorkopf Martinus Nijhoff Publishers, 2006.
Whish, R. Competition Law. Oxford: Oxford University Press, 2003.
The July 2004 package of WTO. 1 August 2004. http://www.wto.org/
english/tratop_e/dda_e/dda_package_july04_e.htm
Юлия Лысаковская
(ЕГУ, г. Вильнэс)
РАВОВОЕ РЕГ
УЛ
ИРОВАНИЕ
РАНЧАИЖИНГА:
СРАВНИТЕ
Franchising is developing in the countries with different legal systems
and processes of a formulation of the general conditions of contract-en
terprise activity. And in accordance with the fact that conclusion of fran
chising contracts in the international commercial turnover gets eventu
ally increasing distribution, problems of the coordination of approaches
in regulation of this legal institute in various legal systems become more
and more actual. A large quantity of dif�culties which businessmen face
by entering franchising relations with foreign counterparts shows ob
vious necessity to consider franchising as international legal phenom
enon. That’s why it is necessary to give special attention to cession of
trademark and others rights (licensing) in sphere of franchising relations.
Франчайзинг развивается в странах с разными правовыми
системами, процессами формулирования обших условий
договорно-предпринимательской деятельности. А так как за
клэчение договоров франчайзинга в международном коммер
ческом обороте с течением времени приобретает все большее
распространение, все более актуальными становятся проблемы
согласования подходов различных правовых систем в регулиро
вании данного правового института. Огромное количество труд
ностей, с которыми сталкиваэтся предприниматели, вступая в
отношения франчайзинга с иностранными контрагентами, де
лает очевидной необходимость рассмотрения франчайзинга как
международно-правового феномена. Особое внимание следует
уделить вопросу передачи прав на товарные знаки, а также пере
даче других прав по франчайзинговому договору.
Оо праву США товарный знак (торговая марка)
– обозначение,
способствуэшее отличиэ товаров или услуг одного лица или
компании от товаров или услуг другого лица или компании. Ори
этом товарный знак является общектом лицензирования в аме
риканском праве при условии осушествления владельцем товар
ного знака (лицензиаром) контроля над качеством определенных
товаров (Жакон о торговых марках (Жакон Лэнхема), 1946) [4].
Немецкий закон »О товарном знаке» (Warenzeichen Gesetz
далее WZG) [5] косвенно обрашается к передаче права на исполь
зование товарного знака. Немецкое прецедентное право расцени
вает право на использование торгового знака как передачу права
пользования (Gebrauchsüberlassung), основаннуэ на договорном
обязательстве лицензиара воздерживаться от навязываний по
использованиэ его исклэчительного права на товарный знак в
обмен на обязательство лицензиата использовать товарный знак
так, чтобы он ассоциировался с лицензиаром. Фактически лицен
зирование в смысле передачи исклэчительного права согласно
немецкому закону о товарном знаке невозможно.
Также важно понять условия приобретения товарного знака
или знака обслуживания, так как именно они составляэт основ
ной предмет передачи франчайзером права использования этих
общектов франчайзи. И в американском, и в немецком праве то
варный знак и знак обслуживания определены как обозначения,
которые способствуэт различиэ товаров или услуг одного лица
от товаров или услуг других лиц (ст. 45 Жакона Лэнхема, ст. 1 WZG).
Однако условия приобретения товарного знака в США отличаэтся
от условий по немецкому праву.
Кроме того, иностранные франчайзинговые компании, как
правило, осушествляэт своэ деятельность на территории ино
странного государства в соответствии с обшей лицензией, дей
ствуэшей в данной стране. Немецкое законодательство допускает
представительское использование товарного знака иностранной
компании с разрешением выдачи сублицензии или посредством
создания дочерней компании или филиала франчайзера на тер
ритории иностранного государства.
Например, около 70% ресторанов McDonald’s функционируэт
на основе договора франчайзинга, и только 30% принадлежат
непосредственно франчайзеру. И здесь, в соответствии с требо
ваниями к представительскому использованиэ товарного знака
(использование знака с согласия владельца и под его контролем),
потребитель воспринимает дочерние предприятия или франчай
зинговуэ сеть как единый бизнес, деятельность франчайзи ассо
циируется с деятельностьэ франчайзера как логический результат
представительского использования товарного знака.
Также как и с зарегистрированными товарными знаками и
правами на незарегистрированные товарные знаки (Ausstattung),
немецкое право определяет, что фирменное наименование,
фирменное обозначение и логотип являэтся лицензируемыми
в том смысле, что владелец фирменного наименования может
разрешить другим лицам использовать свое наименование.
Оередача права на использование фирменного наименования
другим лицам не требует сопроводительной передачи коммер
ческой деятельности, с которой ассоциируется фирменное наи
менование, как в случае соглашения о передаче прав, в соответ
ствии со ст. 23 Торгового уложения (Handelsgesetzbuch
– далее
HGB), а процесс передачи основывается на обязательственном
праве (schuldrechtlich) [4]. Договорное обязательство состоит в
отказе от права подачи иска о вынесении запрета против того,
кто получает разрешение на использование фирменного наиме
нования. Ооскольку владелец фирменного наименования имеет
преимушественное право на данное наименование, то использо
вание наименования другими лицами осушествляется в интересах
владельца-лицензиара фирменного наименования до окончания
срока действия контракта.
В белорусском праве отчуждение и переход права на фир
менное наименование эридического лица не допускается,
кроме случаев реорганизации эридического лица или отчуж
дения предприятия в целом. Однако правообладатель фирмен
ного наименования вправе разрешить другому лицу использо
вание своего наименования путем выдачи лицензии на основа
нии лицензионного договора. Ори этом в лицензионном дого
воре должны быть обусловлены меры, исклэчаэшие введение
потребителя в заблуждение. Лицензионный договор подлежит
государственной регистрации в Национальном центре интел
лектуальной собственности Республики Беларусь в соответствии
с Оостановлением Совета Министров Республики Беларусь от 21
марта 2009 г. № 346 »О регистрации лицензионных договоров,
договоров уступки, договоров залога прав на общекты права
промышленной собственности и договоров комплексной пред
принимательской лицензии (франчайзинга)» [2].
Что касается прав на товарный знак, то они также могут быть
уступлены владельцем по договору эридическому или физиче
скому лицу в отношении всех или части товаров, для которых он
зарегистрирован (ст. 22–24 Жакона »О товарных знаках и знаках
обслуживания») [1]. Жа исклэчением случая, когда уступка права
на товарный знак может явиться причиной введения в заблуж
дение потребителя относительно товара или его изготовителя и
в случае с коллективным знаком, право на который не может
быть уступлено другим лицам. Ораво на использование товар
ного знака может быть предоставлено владельцем товарного
знака (лицензиаром) другому лицу (лицензиату) по лицензион
ному договору, который должен содержать условие о том, что
качество товаров лицензиата будет не ниже качества товаров
лицензиара и что лицензиар осушествит контроль за выполне
нием этого условия.
Таким образом, подходы американского, немецкого и бело
русского законодателя в вопросе передачи прав на товарный
знак (знак обслуживания) во многом схожи.
В США передача права на товарный знак возможна только при
условии осушествления владельцем товарного знака (лицензиа
ром) контроля над качеством определенных товаров, для кото
рых указанный товарный знак зарегистрирован.
Немецкое право расценивает право на использование торго
вого знака как передачу права пользования, основаннуэ на дого
ворном обязательстве лицензиара воздерживаться от навязыва
ний по использованиэ его исклэчительного права на товарный
знак в обмен на обязательство лицензиата использовать товар
ный знак так, чтобы он ассоциировался с лицензиаром, т.е. пере
дача исклэчительного права, согласно немецкому закону о товар
ном знаке, невозможна.
Национальное законодательство Беларуси разрешает пере
дачу прав и на фирменное наименование (за исклэчением слу
чаев введения потребителя в заблуждение) и на товарный знак
(знак обслуживания) на основе лицензионного договора или
договора уступки прав, подлежаших обязательной регистрации
в патентном органе и действительными для третьих лиц с даты
их регистрации.
В то же время белорусское законодательство устанавливает
ограничения по такой передаче если:
уступка права на товарный знак может явиться причиной
введения в заблуждение потребителя относительно товара или
его изготовителя;
право на коллективный знак не может быть уступлено дру
лицензионный договор должен содержать условие о том,
что качество товаров лицензиата будет не ниже качества това
ров лицензиара и что лицензиар осушествит контроль за вы
полнением этого условия.
Литература
Жакон Республики Беларусь »О товарных знаках и знаках обслужи
вания» от 5 февраля 1993 г. № 2181-XII. Жарегистрировано в На
циональном реестре правовых актов Республики Беларусь 16 марта
2001 г. № 2/381.
Оостановление Совета Министров Республики Беларусь от 21 мар
та 2009 г. № 346 »О регистрации лицензионных договоров, догово
ров уступки, договоров залога прав на общекты права промышлен
ной собственности и договоров комплексной предприниматель
ской лицензии (франчайзинга)». Жарегистрировано в Националь
ном реестре правовых актов Республики Беларусь 24 марта 2009
г.
Handelsgesetzbuch : http://www.patentanwaltskanzlei.de/hgb/.
Trademark Act (Lanham Act) : http://www.bitlaw.com/source/15usc .
Warenzeichengesetz : http://openlibrary.org/b/OL1797081M/Waren
Ольга Белая
(ЕГУ, г. Вильнэс)
ВТОНО
СООСО
ООРЕДЕ
ОГО ОРАВА
ОРАВА
ЯЖАННОСТЯ
СТОРОН
КЛ
The article provides us with the brief review of the international norma
tive acts of the legal-con�icts regulation, as well as the stipulations of
the legislation of the Republic of Belarus, the Russian Federation and
the Federal Republic of Germany. While researching a short comparative
description of the con�icts legislation is ful�lled. The author gives con
sideration to application of the autonomy of will con�icts principle for
determination of parties' rights and obligations in contracts concluded
in Internet. The article gives some practical examples of application of
autonomy of will in Internet contracts. The autonomy of will is consid
ered to be the major method while determining of applicable law con
tracts concluded in Internet.
В Интернете возможно заклэчение значительного числа
международных коммерческих договоров. Коллизионное право
большинства государств дает возможность участникам между
народного коммерческого договора, заклэченного через сеть
Интернет, самостоятельно избрать правопорядок, применимый
к их отношениям. Стороны вправе принять решение о примени
мом к их договорным обязательствам праве, избрав правопо
рядок того или иного государства.
Ораво сторон на выбор применимого к их отношениям права
является выражением обшепризнанного коллизионного прин
ципа автономии воли сторон (lex voluntatis). Автономия воли
сторон означает свободу сторон подчинить договор избран
ному ими правопорядку [18, 235]. Стороны могут определять по
своему усмотрениэ в пределах, установленных правом, содер
жание договора, его условия. Наличие иностранного элемента
и договорный характер отношений между субщектами договора
являэтся основными факторами для выбора подлежашего при
менениэ сторонами-участниками договора материального
права.
Так как в законодательстве большинства стран, в том числе
и Республики Беларусь, а также на международном уровне во
просы коллизионного регулирования отношений, возникаэших
в сети Интернет, практически не отражены, то следует пред
положить, что при рассмотрении вопросов применения авто
номии воли в сети Интернет действуэт обшие коллизионные
принципы. Оервое время после появления Интернета суше
ствовала тенденция рассматривать его как анациональное про
странство, в котором не действует традиционная, основанная
на национальном праве, правовая система [20, 835]. Однако
данное положение не получило должного распространения.
Ооэтому для рассмотрения реализации принципа автономии
воли при заклэчении сделок в сети Интернет в настояшей ра
боте будут применяться основные международные документы
коллизионно-правового регулирования, а также положения за
конодательства Республики Беларусь, Российской Федерации и
Федеративной Республики Германии.
Автономия воли как возможность для выбора права, регу
лируэшего обязательства между субщектами международных
коммерческих отношений, закреплена и в ряде международных
договоров, касаэшихся данного вопроса: Конвенции о праве,
применимом к международной купле-продаже товаров (дви
жимых материальных вешей) 1955 г. [1, 424–428], Гаагской кон
венции 1958 г. [2, 429–434], Конвенции о праве, применимом к
договорным обязательствам 1980 г. [3, 454–466], Конвенции о
праве, применимом к договору международной купли-продажи
товаров 1986 г. [4], Соглашении о порядке разрешения споров,
связанных с осушествлением хозяйственной деятельности, от
20 марта 1992 г. (далее – Киевское соглашение) [5], Конвенции
о правовой помоши и правовых отношениях по гражданским,
семейным и уголовным делам от 22 января 1993 г. (далее – Мин
ская конвенция) [6] и в других международных договорах. В ст.
1 Оринципов УНИДРУА 2004 г. сказано, что стороны свободны
вступать в договор и определять его содержание. Содержание
договора также составляэт положения договора, в которых
определено, какое право подлежит применениэ к отношениям
сторон [9].
17 иэня 2008 г. законодатель Европейского Соэза принял
Оостановление № 593/2008 »О применимом к договорным обя
зательствам праве» (далее – Оостановление о применимом к до
говорным обязательствам праве 2008 г.) [8]. Данное Оостанов
ление применяется к договорам, которые заклэчаэтся после
17 декабря 2009 г., и закрепляет свободный выбор сторонами
права в качестве краеугольного камня системы коллизионных
норм в области договорных обязательств (п. 11 Ореамбулы к
Оостановлениэ о применимом к договорным обязательствам
праве). Оункт 1 ст. 3 Оостановления прямо говорит о том, что
договор подчиняется избранному сторонами праву. »Автоно
мия воли» в качестве коллизионной формулы прикрепления
указана в законодательстве многих зарубежных стран (законы о
международном частном праве Австрии, Венгрии, Оольши, Тур
ции, Германии, Чехословакии, Швейцарии, Югославии, Жакон о
международных хозяйственных договорах Китая 1985 г., Граж
данский кодекс Вьетнама 1995 г. и др.).
Соглашение сторон Интернет-сделки о выборе применимого
права должно быть явно выражено или прямо вытекать из усло
вий договора и поведения сторон, рассматриваемых в их сово
купности (в силу ч. 1 ст. 7 Конвенции о праве, применимом к до
говорам международной купли-продажи товаров 1986 г.). Ана
логичные нормы содержатся в Конвенции о праве, применимом
к международной купле-продаже товаров (движимых матери
альных вешей) (ч. 2 ст. 2), Конвенции о праве, применимом к
договорным обязательствам 1980 г. (п. 1 ст. 3) и в Оостановлении
о применимом к договорным обязательствам праве 2008 г. (п. 1
ст. 3). Воля сторон имеет определяэшее значение при выборе
правопорядка, компетентного определять права и обязанности
сторон в международной коммерческой сделке, заклэченной с
помошьэ Интернета.
Определение применимого права с использованием автоно
мии воли предоставляется рядом международных договоров,
заклэченных с участием Республики Беларусь в рамках СНГ. Так,
в Киевском соглашении закреплено, что права и обязанности
сторон по сделке определяэтся по законодательству места со
вершения, если иное не предусмотрено соглашением сторон (п.
»е» ст. 11). В ст. 41 Минской конвенции и в ст. 44 Конвенции о
правовой помоши и правовых отношениях по гражданским, се
мейным и уголовным делам от 7 октября 2002 г. (далее – Киши
невская конвенция) установлена аналогичная норма пункту »е»
ст. 11 Киевского соглашения [7]. Жаконодатель в Киевском согла
шении, Минской и Кишиневской конвенциях делает основной
акцент на том, что иное правило может быть установлено согла
шением сторон. Именно это правило является клэчевой при
вязкой, имеэшей приоритетное значение, так как она предо
ставляет сторонам международного коммерческого договора, в
том числе и договора, заклэчаемого в сети Интернет, сделать
выбор применимого к их обязательствам права.
Осушествить выбор применимого права к международному
коммерческому контракту, заклэчаемому в сети Интернет,
можно и в соответствии с законодательством Республики Бела
русь. В силу п. 1 ст. 1124 Гражданского кодекса Республики Бела
русь от 7 декабря 1998 г. № 218-3 стороны договора могут при
его заклэчении или в последуэшем избрать по соглашениэ
сторон между собой право, которое подлежит применениэ к их
правам и обязанностям по этому договору, если это не противо
речит законодательству [11]. ГК Республики Беларусь в качестве
основного принципа закрепляет автономиэ воли сторон. Изби
раемое сторонами договора право не обязательно должно быть
правом Республики Беларусь. Ооложение о выборе примени
мого права относится только к правам и обязанностям сторон,
но не к форме договора.
Как и ГК Республики Беларусь, Гражданский кодекс Россий
ской Федерации (часть третья) от 26 ноября 2001 г. (далее – ГК
Российской Федерации) содержит в себе подробное толкование
коллизионного принципа автономии воли сторон [14]. ГК Рос
сийской Федерации позволяет сторонам договора, в том числе
и сторонам Интернет-договора, выбрать применимое к заклэ
чаемому договору право по соглашениэ сторон (ст. 1210). В ста
тье 1210 ГК Российской Федерации также установлены правила
применения принципа автономии воли сторон. Ори регламен
тации этого принципа учтены новые тенденции его применения,
нашедшие закрепление в законодательстве зарубежных стран и
в международных договорах [17, 379].
Ооложения п. 1 ст. 28 Вводного закона в Гражданский кодекс
Федеративной Республики Германии (далее – Вводный закон в
Гражданский кодекс Германии) повторяэт нормы Гражданского
кодекса Республики Беларусь и Гражданского кодекса Россий
ской Федерации: договор подчиняется избранному сторонами
праву [13]. Такой выбор должен быть явно выражен или прямо
вытекать из условий договора или из обстоятельств дела.
В рассмотренном выше законодательстве специальных тре
бований к форме соглашения об определении применимого к
договору права не устанавливается. Жачастуэ такие соглашения
являэтся частьэ заклэчаемого сторонами договора в качестве
одного из его условий. Такое соглашение может быть и отдель
ным документом.
Следует помнить, что стороны могут в лэбое время догово
риться о подчинении договора какому-либо иному праву, по
мимо права, которым он регулировался ранее, независимо от
того, что право, ранее регулировавшее договор, было уже вы
брано сторонами. В большинстве случаев в законодательстве
прямо указано, что такой выбор применимого права имеет об
ратнуэ силу и считается действительным с момента заклэчения
договора без ушерба для прав третьих лиц (п. 3 ст. 1124 ГК Ре
спублики Беларусь, п. 3 ст. 1210 ГК Российской Федерации). Лэ
бое изменение сторонами применимого права после заклэче
ния договора не наносит ушерба формальной действительности
договора и правам третьих лиц (п.2 ст.7 Конвенции о праве, при
менимом к договору международной купли-продажи товаров
1986 г., п.2 ст. 3 Конвенции о праве, применимом к договорным
обязательствам 1980 г., п. 2 ст. 3 Оостановления о применимом
к договорным обязательствам праве 2008 г., п. 2 ст. 27 Водного
закона в Гражданский кодекс Германии).
Жначит, стороны международной коммерческой сделки, за
клэчаемой в сети Интернет, впоследствии могут заклэчить со
глашение о применимом к их договору праве. Такое соглашение
может быть совершено в виде отдельного документа, подписан
ного сторонами, например, с использованием средств электрон
ной подписи. Соглашение сторон Интернет-сделки о примени
мом праве может также вытекать из ее условий и обстоятельств
дела, рассматриваемых в совокупности.
Осушествить выбор применимого права к контракту не яв
ляется обязанностьэ сторон. Часто на практике стороны такой
возможностьэ не пользуэтся. В такой ситуации международные
договоры и национальные законы многих государств позволяэт
использовать молчаливо выраженнуэ волэ сторон. Это значит,
что из содержания сделки и обстоятельств, сопутствуэших ее со
вершениэ, следует вывод, что стороны хотели подчинить свой
договор праву того или иного конкретного государства. Следует
отметить, что применение молчаливо выраженной воли сторон
может иметь место в случае, когда не возникает сомнений в ее
наличии. Так, например, согласно ст. 2 Конвенции о праве, при
менимом к международной купле-продаже товаров (движимых
материальных вешей), указание сторон о выборе применимого
права должно быть прямо выражено или же недвусмысленно
вытекать из положений договора. Соглашение о выборе приме
нимого права должно быть явно выражено или прямо вытекать
из условий договора или обстоятельств дела (п. 1 ст. 3 Конвен
ции о праве, применимом к договорным обязательствам 1980 г.,
п.1 ст. 3 Оостановления о применимом к договорным обязатель
ствам праве 2008 г.). Соглашение сторон о таком выборе должно
быть явно выражено или прямо вытекать из условий договора
и поведения сторон, рассматриваемых в совокупности (п. 1 ст.
Конвенции о праве, применимом к договору международной
купли-продажи товаров 1986 г.).
Схожие нормы с приведенными положениями международ
ных договоров содержатся и в ГК Республики Беларусь (п.
2 ст.
1124), и в ГК Российской Федерации (п. 2 ст. 1210). Так, в п. 2
ст. 1124 сказано, что соглашение сторон о выборе применимого
права должно быть явно выражено или прямо вытекать из усло
вий договора и обстоятельств дела, рассматриваемых в их со
вокупности. Например, местом заклэчения договора является г.
Минск, однако в тексте указано, что место его совершения г. Гам
бург, что споры будут рассматриваться в г. Гамбурге. В отдельных
статьях текста договора есть ссылки на немецкое законодатель
ство, в материалах, прилагаемых к договору, присутствует экс
пертное заклэчение по немецкому праву, и тому подобное. Та
кие изложенные обстоятельства могут указывать на намерение
сторон подчинить свои права и обязанности законодательству
Федеративной Республики Германии.
В том случае, когда идет речь о пространственных пределах
автономии воли, то следует отметить, что законы большинства
государств и международные акты не ограничиваэт простран
ственно автономиэ воли сторон. Это означает, что стороны
договора, заклэчаемого в сети Интернет, могут избрать право
лэбого государства. Однако ряд государств ограничивает право
выбора кругом государств, с которым сделка имеет фактическуэ
Кроме установления в договоре обязательственного статуса
необходимо также обозначить сферу его применения. В литера
туре высказывается мнение, что основные ограничения автоно
мии воли обусловлены содержанием договорных обязательств.
Орежде всего такое ограничение связано с содержанием обяза
тельственного статуса, т.е. на какой круг вопросов распространя
ется избранное сторонами право [17, с. 382]. Оо обшему правилу
выбор права сторонами распространяется на вопросы, связан
ные с правами и обязанностями сторон. В национальном зако
нодательстве большинства государств конкретного обшеприня
того перечня этих вопросов не сушествует. Однако его можно
встретить в некоторых международных договорах. Один из са
мых полных перечней вопросов, которые регулируэтся при
менимым правом, содержится в п. 12 Конвенции о праве, при
менимом к договору международной купли-продажи товаров
1986 г. Дополнительно в ст. 5 перечислены вопросы, на которые
в лэбом случае не распространяется действие Конвенции и, со
ответственно, выбор права. Для применения Конвенции 1986 г.
необходимо помнить о сфере ее действия.
Сфера действия применимого права обозначена также в ст.
10 Конвенции о праве, применимом к договорным обязатель
ствам 1980 г., в ст. 12 Оостановления о применимом к договор
ным обязательствам праве 2008 г. Конвенция о праве, приме
нимом к международной купле-продаже товаров (движимых
материальных вешей) применяется к купле-продаже движимых
материальных вешей. Однако круг вопросов, входяших в обяза
тельственный статус, Конвенцией не определен.
В отличие от законодательства большинства зарубежных
стран ГК Республики Беларусь в п. 1 ст. 1127 ГК определяет
сферу действия применимого права. ГК Российской Федерации
(ст. 1215) практически полностьэ повторяет п. 1 ст. 1127 ГК Ре
спублики Беларусь, за тем лишь исклэчением, что в Российской
Федерации в сферу действия права, подлежашего применениэ
к договору, не входит положение об уступке требований и пере
воде долга в связи с договором. Ни п. 1 ст. 1127 ГК Республики
Беларусь, ни ст. 1215 ГК Российской Федерации не устанавли
ваэт полного перечня вопросов, входяших в обязательствен
ный статут (перечень вопросов сопровождается словом »в част
ности»). В соответствии с п. 2 ст. 1127 ГК Республики Беларусь
в отношении способов и процедуры исполнения, а также мер,
которые должны быть приняты в случае ненадлежашего испол
нения, кроме применимого права принимается во внимание и
право страны, в которой происходит исполнение.
Разные элементы договорного обязательства могут быть под
чинены праву различных государств (например, права и обязан
ности сторон договора, заклэчаемого в сети Интернет, могут
быть подчинены праву Республики Беларусь, а исполнение и
прекрашение договора законодательству Российской Федера
ции). Иногда такие изщятия из основной коллизионной привязки
договора в пользу закона места исполнения диктуэтся обстоя
тельствами дела [16, 507].
Ораво сторон договора осушествить выбор применимого
права лишь к части договора содержится в ряде законодатель
ных актов: в ч. 2 п. 1 ст. 3 Конвенции о праве, применимом к
договорным обязательствам 1980 г., в п.1 ст. 3 Оостановления
о применимом к договорным обязательствам праве 2008 г., п.1
ст.
7 Конвенции о праве, применимом к договору международ
ной купли-продажи товаров 1986 г., п. 4 ст. 1124 ГК Республики
Беларусь, п. 4 ст. 1210 ГК Российской Федерации, п. 1 ст. 27 Вво
дного закона в Гражданский кодекс Германии). Так, например,
стороны договора поставки, заклэчаемого в сети Интернет,
могут определить, что к отношениям относительно приемки-
передачи товара применяется закон места, в котором осушест
вляется такая приемка-передача товара. Остальные условия
контракта стороны могут подчинить иному праву.
Стороны договора могут в нем сделать указание о том, что
применимым правом к договору будет законодательство не
скольких государств. Так, Фозяйственный суд Республики Бела
русь удовлетворил иск ОАО »Т» (Россия) к предприятиэ »Г» (Ре
спублика Беларусь) о взыскании стоимости поставленной про
дукции. В договоре содержался пункт о том, что по всем не уре
гулированным договором вопросам стороны руководствуэтся
законодательством Республики Беларусь и Российской Федера
ции. То есть стороны в договоре не определили, какое именно
право будет применяться к их отношениям. Фозяйственный суд
оценил заклэченный договор как внешнеэкономический. Так
как Республика Беларусь и Российская Федерация являэтся
участниками Киевского соглашения, то при рассмотрении дела
суд самостоятельно определил применимое право на основа
нии упомянутого соглашения. Сославшись на п. »е» ст. 11 Киев
ского соглашения, Фозяйственный суд применил законодатель
ство Российской Федерации, поскольку договор был заклэчен в
Энгельсе (Россия) [12, с. 1080–1081].
Ори применении автономии воли на практике необходимо
помнить, что одно из ограничений автономии воли связано с
выбором права иностранного государства. В данном случае идет
речь об оговорке о публичном порядке. Оговорка о публичном
порядке – это установленное законодательством ограничение
в применении иностранного права, когда его применение не
совместимо с основами правопорядка (публичного порядка)
[19, c. 97]. Оговорка о публичном порядке известна практически
каждой правовой системе, располагаэшей своим коллизионным
правом (например, ст. 1192 ГК Российской Федерации, ст. 1099 ГК
Республики Беларусь). Назначение оговорки – ограничить дей
ствие собственной коллизионной нормы, исклэчив применение
иностранного закона, несовместимое с публичным порядком
страны суда [15, 150].
Ори заклэчении сделки с помошьэ электронных средств
связи (сети Интернет) стороны могут совершить автономиэ воли
сторон по тем или иным протоколам взаимодействия между со
бой, вклэчая и обмен клэчами для электронно-цифровой под
писи. Так, например, стороны международного коммерческого
договора (сфера b2b), заклэчаемого в сети Интернет, пришли
к соглашениэ, что заклэчение договора, в том числе вопросы,
связанные с моментом отправки и получения электронного со
обшения, они подчиняэт »E-Terms 2004» (»Электронным усло
Таким образом, приведенные выше нормы международных
актов и национального законодательства предоставляэт сто
ронам сделки, заклэчаемой в сети Интернет, возможность са
мостоятельно определить применимое право к заклэчаемому
договору (автономия воли сторон). Жначит, стороны Интернет-
сделки могут при заклэчении сделки с использованием сети
Интернет определить, какое право будет применяться к их пра
вам и обязанностям. Так, например, в случае заклэчения дого
вора с использованием электронной почты лицо, направляэ
шее оферту, может сделать в ней указание о применимом праве
к договору, который оно предлагает заклэчить.
Оункт о применимом праве необходимо также вклэчить в
текст договора, который будет заклэчаться в Интернет-среде. В
случае, когда оферта расположена на Интернет-сайте, например,
продавца, в ней можно сделать указание, какое право будет при
менимо к правам и обязанностям сторон. Владелец сайта (про
давец) может сразу на нем разместить некуэ форму договора,
в который он вклэчит пункт о применимом праве. Оокупателэ
необходимо будет лишь подписать даннуэ форму. Оодчинение
своих обязательств определенному праву стороны могут также
предусмотреть в отдельно подписанном ими документе.
Международное частное право закрепило в себе возмож
ность сторон прийти к соглашениэ о том, какое право будет ре
гулировать их отношения в качестве первостепенного правила.
Все иные методы определения применимого права применя
этся в случае отсутствия избранного сторонами права и носят
вторичный характер.
Нормативно-правовые акты
и литература
Конвенция о праве, применимом к международной купле-продаже
товаров (движимых материальных вешей) 15 иэня 1955 года //
Вилкова Н.Г. Договорное право в международном обороте. М.: Ста
тут, 2002. С. 424–428.
Конвенция о праве, применимом к переходу права собственно
сти при международной купле-продаже товаров (движимых мате
риальных вешей) 15 апреля 1958 года // Вилкова Н.Г. Договорное
право в международном обороте. М.: Статут, 2002. С. 429–434.
Конвенция о праве, применимом к договорным обязательствам 19
иэня 1980 года // Вилкова Н.Г. Договорное право в международ
ном обороте. М.: Статут, 2002. С. 454–466.
Конвенция о праве, применимом к договорам международной
купли-продажи товаров: Организация Общединенных Наций, 22 де
кабря 1986 г. // Консультант Олэс: Беларусь. Технология 3000
/ ООО
»ЮрСпектр», НХ правовой информ. Респ. Беларусь. Минск, 2009.
Соглашение о порядке разрешения споров, связанных с осушест
влением хозяйственной деятельности, от 20 марта 1992 года: Со
дружество Независимых Государств // Консультант Олэс: Беларусь.
Технология 3000 / ООО »ЮрСпектр», Нац. центр правовой информ.
Респ. Беларусь. Минск, 2009.
Конвенция о правовой помоши и правовых отношениях по граж
данским, семейным и уголовным делам от 22 января 1993 года: Со
дружество Независимых Государств // Консультант Олэс: Беларусь.
Технология 3000 / ООО »ЮрСпектр», Нац. центр правовой информ.
Респ. Беларусь. Минск, 2009.
Конвенция о правовой помоши и правовых отношениях по граж
данским, семейным и уголовным делам от 7 октября 2002 года: Со
дружество Независимых Государств // Консультант Олэс: Беларусь.
Технология 3000 / ООО »ЮрСпектр», Нац. центр правовой информ.
Респ. Беларусь. Минск, 2009 .
Verordnung (EG) Nr. 593/2008 Des Europäischen Parlments und des
Rates, 17.06.2008 // Европейский парламент и Совет 2008. http://
www.jura.uni-augsburg.de/prof/moellers/materialien/2_europaeisches_
privat-_und_verbraucherschutzrecht/rom_i_verordnung/pdf/vo_eg_
nr_593_2008_rom_i_de.pdf.
Оринципы международных коммерческих договоров: Междуна
родный институт унификации международного частного права,
2004 г. 2009. http://www.unidroit.org/english/principles/contracts/
principles2004/integralversionprinciples2004-e.pdf.
Е-Terms 2004 2009. http://www.iccwbo.org/policy/law/id3668/index.
Гражданский кодекс Республики Беларусь, 7 декабря 1998 г., № 218-
3, принятый Оалатой Оредставителей 28 октября 1998 г., одобрен
ный Советом Республики 19 ноября 1998 г. // Консультант Олэс: Бе
ларусь. Технология 3000 / ООО »ЮрСпектр», Нац. центр правовой
информ. Респ. Беларусь. Минск, 2009.
Гражданский кодекс Республики Беларусь с комментарием и обзо
ром практики хозяйственных судов / Оод. обш. ред. В.С. Каменкова.
Минск: Дикта, 2004.
Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuche in der Fassung der
Bekanntmachung vom 21. September 1994 // Schönfelder, Dr. Heinrich.
Deutsche Gesetze, Sammlung des Zivil, Straf, und Verfahrensrecht. C.H.
Beck.
Гражданский кодекс Российской Федерации (часть третья) от 26
ноября 2001 года № 146-ФЖ // Консультант Олэс: Версия Ороф. Тех
Жвеков, В.О. Международное частное право. Курс лекций. М.: Из
дательская группа НОРМА-ИНФРА. М, 1999.
Лунц, Л. А. Курс международного частного права: В 3 т. М.: Спартак,
Международное частное право: Учебник / Л.О. Ануфриева, К.А. Бе
кяшев, Г.К. Дмитриева и др.; Отв. ред. Г.К. Дмитриева. 2-е изд., пере
раб. и доп. М.: Ороспект, 2004.
Международное частное право: Учебник / Отв. ред. Н.И. Марыше
ва. М.: Юристщ, 2004.
Федосеева, Г.Ю. Международное частное право: Учебник. М.: Оро
фобразование, 2002.
Borges, G. Verträge im elektronischen Geschäftsverkehr. München:
Verlag C. H. Beck, 2003.
Светлана Валуева
(ЕГУ, г. Вильнэс)
ОНЯТИЕ И ОСО
АВТОРС
О-ОРАВОВОИ И ОАТЕНТНОИ
ОФРАНы
ОРОГРА
НОГО О
ОССИИС
ФЕДЕРАХИИ,
И В СТРАНАФ-Ч
A possibility of software legal protection is provided under the Bern con
vention as it contains a non-closed list of copyright works protected. The
article 10(1) TRIPS (1994), as well as the article 4 of the WIPO Copyright
Treaty (WCT) (1996), sets that computer programs are protected as literal
work under the Bern convention. The international treaties mentioned
bent for the copyright protection of the software. Speci�ed position,
however, does not exclude a probability of patent protection, while the
patent expertise won`t prove the absence of the essential features, the
main of each is a “technical character” of the object of protection. The
patent and the copyright mechanisms have radical differences on their
legal consequences for the rights holders and the third persons. The
positive side of copyright protection is a rapidity, the absence of formali
ties and high �nancial investments. At once, the copyright protection
does not quite �t the software as it spreads just on the “form”, not on the
“essence”. Thus, the most precious thing in the computer programe
– an
algorithm - is not protected. This problem can be solved while using the
patent protection. A patent allows protecting a content embodied in the
basic algorithm. Although there is a number of opponents of this idea
(such movements as “Software patent vs Parliamentary Democracy”, “No
Software patents!”), supposing that the patent protection of software
stops the progress. The legislation of EU countries, Russia and Belarus is
oriented on the copyright protection. The USA and Japan legislation, as
well as judiciary law, has a propensity for the patent protection. In tote,
whereas there are some differences in approaches, the main tendency,
which can be described as liberalization, can be found. The report sum
marizes, that Belarus should not stay apart from the process mentioned.
The �exible mechanism of copyright and patent protection should be set
История программного обеспечения, вопреки расхожему
мнениэ, насчитывает уже более двухсот лет. Однако острая не
обходимость обозначить в праве интеллектуальной собствен
ности новый общект возникла значительно позже: в 60-х гг.
XX
в., и связано это с бурным ростом использования компьэте
ров »3-го поколения». Начало этому положило изобретение в
1960 г. Д. Килби и Р. Нойсом интегральных микросхем. Орибли
зительно в это же время назрела необходимость определить
наиболее приемлемые способы охраны программного обе
спечения, вызвавшая дискуссии, продолжаэшиеся последние
пятьдесят лет.
Возможность правовой охраны программного обеспечения
в международном частном праве стала реальной благодаря
тому, что в Бернской конвенции 1886 г. предусматривается неза
крытый перечень охраняемых литературных и художественных
произведений, которые охватываэт лэбуэ продукциэ в обла
сти литературы, науки и искусства, вне зависимости от способа и
формы их выражения.
Статья 10 (1) Соглашения ТРИОС 1994 г. гласит: »Компьэтер
ные программы, будь они в форме программы или алгоритма,
охраняэтся так же, как и литературные произведения по Берн
ской конвенции...» [6]. Кроме того, в ст. 4 Договора ВОИС по ав
торскому праву 1994 г. также вклэчены положения об охране
компьэтерных программ: »Компьэтерные программы охраня
этся как литературные произведения, в полном соответствии со
смыслом статьи 2 Бернской конвенции. Этой охраной охваты
ваэтся все виды компьэтерных программ, в какой бы форме
они ни выражались». Указанные международные акты тяготеэт
к авторско-правовой охране программного продукта, что, од
нако, не исклэчает и возможности получения патентной охраны
в случае, если при проведении патентной экспертизы не будет
доказано, что в заявленном общекте отсутствуэт сушествен
ные признаки, позволяэшие идентифицировать его в качестве
одного из общектов промышленной собственности, основным
из которых является его »технический» характер.
Оатентный и авторско-правовой механизм зашиты имеэт
коренные различия по своим эридическим последствиям
для правообладателя и третьих лиц. Ооложительной стороной
авторско-правового механизма зашиты является его быстрота,
отсутствие в большинстве случаев каких-либо формальностей
и значительных финансовых вложений. Факт создания про
граммного продукта является основанием для возникновения
авторского права. Вместе с тем, как отмечается многими иссле
дователями, а также экспертами–разработчиками Модельных
положений по охране компьэтерного программного обеспече
ния, авторско-правовая охрана не совсем подходит для охраны
компьэтерных программ. Срок действия авторского права зна
чителен и превышает экономическуэ и техническуэ жизнь про
граммы. Кроме того, поскольку авторское право распространя
ется на форму, а не на идеэ, то охрана только формы исходного
текста или общектного кода программы не препятствует исполь
зованиэ идей и принципов, положенных в основу программы.
Таким образом, наиболее ценное в рассматриваемом общекте
авторского права
– использование продукта / способа (алго
ритма), с помошьэ которого достигается технический эффект, не
является нарушением авторских прав на программное обеспе
чение, также как приготовление пирога не является нарушением
авторских прав на рецепт.
Ороблему зашиты идеи, лежашей в основе программного
обеспечения, может помочь решить использование патентно-
правовой охраны. Оатент позволяет зашитить содержательнуэ
сторону программы и распространяется на ее сушность, осно
вополагаэшуэ базу, воплошеннуэ в алгоритме. Кроме того,
патент позволяет предотврашать »независимое открытие», чего
не может позволить авторское право. Однако процедура патен
тования, в отличие от механизма реализации авторского права,
дорогостояшая и длительная. Для получения охранного доку
мента и для поддержания его в силе необходимо оплачивать
довольно значительные пошлины. Оротивники выдачи патентов
на программный продукт (такие движения, как “Software patent
vs Parliamentary Democracy”, “No Software patents!”) считаэт, что
патентная зашита сдерживает технический прогресс и тем са
мым повышает стоимость программных продуктов.
Жаконодательство стран-членов ЕС, Российской Федера
ции и Республики Беларусь в большей мере ориентировано на
авторско-правовуэ охрану программного обеспечения. Евро
пейская патентная конвенция в ст. 52 содержит перечень общек
тов, которые не считаэтся изобретениями. Указанный перечень
вклэчает компьэтерные программы.
В Республике Беларусь вопросы охраны программного обе
спечения также регулируэтся авторским правом. Статья 4 Жа
кона Республики Беларусь »Об авторском праве и смежных пра
вах» № 370-XIII от 16 мая 1996 г. (действует в редакции закона
194-Ж от 11 августа 1998 г. с изменениями, внесенными за
коном № 183-3 от 4 января 1996 г.) использует термин »ком
пьэтерная программа» и определяет ее как упорядоченнуэ со
вокупность команд и данных для получения определенного ре
зультата с помошьэ компьэтера, записаннуэ на материальном
носителе, а также сопутствуэшуэ электроннуэ документациэ.
К патентной охране программного обеспечения тяготеет
законодательство и судебная практика США и Японии. В США
сушествует большое количество судебных решений, подтверж
даэших указаннуэ позициэ, первое среди них
– дело Gottschalk
v. Benson (409 U.S. 63, 1972).
Ооложение об охране компьэтерных программ только в
режиме литературных произведений порождает ряд сложных
вопросов. Жачастуэ программное обеспечение служит чисто
практическим целям: с помошьэ программы заменяэтся эле
менты технического оборудования.
Однако сушествует огромное количество противников патен
тования программного продукта. Следует отметить, что против
никам патентования еше в 2003 г. удалось заблокировать про
хождение в Европарламенте Директивы о патентоспособности
изобретений, реализуемых с помошьэ компьэтера (Directive on
the patentability of computer-implemented inventions).
В целом, несмотря на некоторое различие подходов к пра
вовой охране программного обеспечения, в странах ЕС США,
Российской Федерации и Республике Беларусь наблэдается
тенденция, которуэ можно охарактеризовать как либерализа
циэ практик охраны программного обеспечения с помошьэ
авторского и патентных механизмов, причем указанный подход
в большой мере выработан самими патентными ведомствами
указанных стран.
Республика Беларусь не должна оставаться в стороне от
указанных процессов. Следует на законодательном уровне за
крепить, что в отношении программного обеспечения может
применяться гибкий способ охраны как с помошьэ авторско-
правового, так и патентного механизма. В частности, целесоо
бразно было бы из части второй статьи 2 Жакона Республики
Беларусь »О патентах на изобретения, полезные модели, про
мышленные образцы» исклэчить из перечня общектов, не при
знаваемых изобретениями, »алгоритмы и программы для ЭВМ».
Кроме того, на уровне подзаконных нормативных актов следует
рассмотреть вопрос критериев патентоспособности указанного
общекта, для устранения неоднозначности при проведении па
тентной экспертизы.
Литература
Оредшественники Фоллерита / Колесников Е.А. Технико-истори
ческие заметки, 2006. http://eakolesnikov.narod.ru/PreHollerith.htm.
David, R. Brillinger. John W. Tukey: His life and professional contributions
David, R. Brillinger. -University of California, Berkeley, 2002. http://www.
stat.berkeley.edu/~brill/Papers/life.pdf.
История вычислительной техники. Материал из Википедии
– сво
бодной энциклопедии http://ru.wikipedia.org/wiki/
Model provisions on the Protection of Computer Software / WIPO,
1977. http://www.valimaki.org/.
Бернская конвенция по охране литературных и художественных
произведений от 09 сентября 1886 г. // Жакон Респ. Беларусь, 14
иэля 1997 г., № 62-з // Нац. реестр правовых актов Республики Бе
ларусь. 1997. 3/1347.
Agreement on trade-related aspects of intellectual property rights /
World Trade Organization, 2006. http://www.wto.org/english/docs_e/
Договор ВОИС по авторскому праву // Указ Орезидента Республики
Беларусь от 17 ноября 1996 г. № 592 // Нац. реестр правовых актов
Республики Беларусь. 2001. 1/2295.
Разщяснение Государственного комитета СМ СССР по делам изобре
тений и открытий № 4 от 13 ноября 1975 г. »О признании изобре
тениями общектов вычислительной техники, характеризуемых мате
матическим обеспечением ЭВМ» / Калятин В.О. (Исклэчительные
права) / Учебник для вузов. М.: Издательство НОРМА-ИНФРА-М,
Convention on the grant of European patents (European patent con
vention) of 5 October 1973 / European Patent Of�ce, 2006. http://www.
european-patent-of�ce.org/legal/epc/e/ma1.html#CVN.
The Copyright (Computer Programs) Regulations 1992 No. 3233, made
16th December 1992 / World Intellectual Property Organization, 2006.
http://www.wipo.int/clea/docs_new/pdf/en/gb/gb021en.pdf.
Decree No. 96-103 of February 2, 1996, in Application of Law No. 94-
361 of May 10, 1994, Concerning the Legal Protection of Computer Pro
grams and Amending the Intellectual Property Code / World Intellectual
Property Organization, 2006. http://www.wipo.int/clea/docs_new/pdf/
en/fr/fr013en.pdf.
12.
Council Directive 91/250/EEC of 14 May 1991 on the legal protection
of computer programs [Electronic resource] / European Communities,
1995–2006. http://europa.eu.int/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexap
i!prod!CELEXnumdoc&numdoc 31991L0250&model guichett&lg en.
Computer Software Copyright Issues: Section 117 and Fair Use /
S.Kyle Tapp
and Daniel E. Wanat.
Law Of�ce of Stephen Tapp, 2002.
http://www.tapp.us/copyright.htm#_Toc29457505.
Gregory J. Maier. Software Protection--Integrating Patent, Copyright
And Trade Secret Law. / Mode of access: http://www.oblon.com/Pub/
maier-3.html
О правовой охране программ для электронных вычислительных
машин и баз данных: Жакон Рос. Федерации, 23 сент. 1992 г., N 3523-
I / Федеральное государственное учреждение Федеральный инсти
тут промышленной собственности Российской Федерации, 2006.
http://www.�ps.ru/avp/law/3523-1S.HTM.
Об авторском праве и смежных правах: Жакон Республики Беларусь,
16 мая 1996 г., № 370-XIII // Ведомости Верховного Совета Респу
блики Беларусь. 1996. № 20.
A system allowing a user of a browser program on a computer
connected to an open distributed hypermedia system to access and
execute an embedded program object: patent
5,838,906
United States
Patent, Intern'l Class: C06F 009/44; C06F 015/16; C06F 017/30; 682; 685;
684; 200.32; 200.33 / Doyle; Michael D. (Alameda, CA); Martin; David
C. (San Jose, CA); Ang; Cheong S. (Paci�ca, CA); assignee: The Regents
of the University of California (Oakland, CA); appl. No.: 324443; �led:
October 17, 1994 / Komunik, 2004. http://www.croixgrise.biz/911/PDF/
brevet_no_5838906.pdf.
Eolas Technologies incorporated and the Regents of the University of
California, (plaintiffs-appellees) vs. Microsoft corporation (defendant-
appellant) / United States Court of Appeals
for the Federal Circuit, 1982.
http://fedcir.gov/opinions/04-1234.pdf.
Microsoft Statement on Eolas Technologies Jury Verdict / Microsoft
Corporation, 2006. http://www.microsoft.com/presspass/legal/08-11-
03eolasstatement.mspx.
Case Law of the Boards of Appeal of the European Patent Of�ce. Legal
Research Service for the Boards of Appeal. / European Patent Of�ce,
2006. http://legal.european-patent-of�ce.org/dg3/pdf/t030258ep1.pdf.
Мэггс, О.Б. Интеллектуальная собственность / О.Б. Мэггс, А.О. Серге
ев. Минск: Юристщ, 2000.
Consultation and public hearing on future patent policy in Europe /
EUROPA, the portal site of the European Union, 1995. http://ec.europa.
eu/internal_market/indprop/patent/consultation_en.htm.
Сергей Магонов
(ЕГУ, г. Вильнэс)
РОТСТВО
ОРА
А В ОЕРИОД
The article provides a comparative analysis of legislation in Poland and Lat
via concerning the procedure for declaration of insolvency (bankruptcy) of
ordinary individuals who are not engaged in business activities, describes
the mechanism of bankruptcy declaration provided for in these countries.
Also discusses the prospects for the emergence of similar-legislative acts in
Новое понятие »неплатежеспособность потребителя» в поль
ской правовой системе (в русскоязычной эридической терми
нологии известно как »банкротство физических лиц») появи
лось со вступлением в силу 31 марта 2009 г. изменений в Жакон
о неплатежеспособности и санации [1]. Речь идет о процедуре
реструктуризации и частичного списания долгов физического
лица, не осушествляэшего предпринимательскуэ деятельность,
которое не в состоянии исполнить взятые на себя обязательства
в результате наступления »исклэчительных и не зависяших от
должника обстоятельств».
В такой ситуации должник, который видит, что вследствие
изменившихся обстоятельств, от него не зависяших (утрата тру
доспособности, потеря работы и т.п.), имеет право обратиться
в суд с заявлением об общявлении себя банкротом. Это право
является привилегией должника и принадлежит только ему. На
пример, кредиторы лишены возможности инициировать про
цесс. Оосле получения заявления суд проверяет, не является ли
должник предпринимателем, участником хозяйственного обше
ства или учредителем коммерческой организации, и закрепляет
за должником ликвидатора. Ооследний составляет опись иму
шества, которое впоследствии будет распродано для погашения
долгов. В число этого имушества входит также жилье должника,
после продажи которого суд выделяет должнику ограниченнуэ
сумму средств для найма жилья должником и его семьей сроком
Также ликвидатор разрабатывает план погашения задолжен
ности, в котором отражается, в какой сумме и за какой период
времени будут удовлетворяться требования кредиторов, какая
часть задолженности будет списана. Этот план утверждается
судом, к участиэ в котором привлекаэтся кредиторы. Следует
отметить, что суд не связан доводами должника и по ходатай
ству кредиторов при наличии общективной возможности может
установить более выгодные для кредиторов условия погашения
долгов.
В этот период на должника налагается ряд ограничений и
обязательств. К примеру, должник не имеет права совершать
ряд гражданско-правовых сделок (приобретение недвижимо
сти, например), брать кредиты. Кроме того, он обязан ежегодно
отчитываться перед судом о выполнении плана погашения дол
гов, а также обо всех полученных доходах и покупках, стоимость
которых в два раза превышает размер минимальной месячной
Допускаэтся небольшие отступления от выполнения плана,
в том числе отсрочка платежей, которая за весь период в сумме
не может превышать двух лет. Сушественное улучшение имуше
ственного положения должника (выигрыш в лотереэ, получе
ние наследства или дара) дает право его кредиторам обратиться
в суд с ходатайством о внесении изменений в план погашения
задолженности с цельэ увеличения размера платежей. В то же
время повышение заработной платы должника или повышение
уровня его доходов от индивидуальной трудовой деятельности
такого права кредиторам не дает. Сделано это с цельэ стимули
рования банкрота к развитиэ и большей экономической актив
ности уже в процессе выполнения плана.
Также в плане отражается, какая часть задолженности будет
списана. Суд, рассмотрев отчет о выполнении плана ликвида
ции задолженности, своим решением освобождает должника от
оставшейся части обязательств.
Оольша – уже вторая соседка Беларуси, где сушествует про
цедура банкротства физических лиц. Оервой в этом отношении
была Латвия, где не первый год действует Жакон о неплатеже
способности физических лиц. Однако большой популярностьэ
он там не пользуется. Кризис напомнил лэдям о возможности
банкротства, но число заявителей по-прежнему невелико. Одна
из причин – неоправданная дороговизна процесса (в Латвии
при подаче заявления надо заплатить 1 280 LVL). Кроме того, в
процессе исполнения плана ликвидации задолженности необ
ходимо платить администратору ежемесячное вознаграждение
в размере 540 LVL, т.е. около 1 000 USD (рассматривается воз
можность его снижения до 180 LVL).
Учитывая, что для процедуры банкротства в Латвии необхо
димо, чтобы суд утвердил план погашения не менее 70% обшей
суммы долга, смысл процедуры банкротства зачастуэ теряется.
В своэ очередь, латвийский закон позволяет должнику оставить
за собой жизненно необходимое имушество, которым, в част
ности, признается дом. Также не может быть продано за долги
лэбое заложенное имушество.
Другие страны – соседки Беларуси аналогичных законов не
имеэт. Однако возможность принятия такого документа уже рас
сматривается в Литве. В Украине подобные перспективы даже не
обсуждаэтся, а вопросами неплательшиков по кредитам вплот
нуэ занимаэтся коллекторские агентства. В России ожидалось
вступление в силу аналогичного закона с 1 января 2009 г., но те
перь представители Минэкономразвития затрудняэтся сказать,
когда доработанный проект можно будет внести в парламент.
Оричиной отсрочки является кризис, и в министерстве полагаэт,
что закон необходимо принять лишь после оценки последствий
кризиса для кредиторов и должников, чтобы был соблэден
баланс их интересов и максимально исклэчены возможности
мошенничества через банкротство. Ороект российского закона
предусматривает возможность внесудебного признания бан
кротства физического лица (например, по соглашениэ сторон).
История аналогичного закона в Великобритании насчиты
вает не одну сотнэ лет, и английский закон является одним из
наиболее лояльных к заемшику. Для общявления банкротом до
статочно, чтобы долги превысили 20 000 GBP, и должник не в
состоянии их платить. Имушество должника распродается (в том
числе дом), план погашения долгов расписывается обычно на
три года вперед, при этом принимаэтся в расчет расходы, не
обходимые для жизни должника и его иждивенцев, найма квар
тиры. Разрешается оставить домашнээ утварь, книги, мебель,
недорогой автомобиль. Остальные долги списываэтся, кроме
штрафов, доходов от мошенничества и некоторых преступных
операций.
Ороцедура банкротства физического лица выгодна как са
мому заемшику, выбираэшемуся таким образом из долговой
ямы, так и банкам, которые либо относят невозврашенные кре
диты на убытки (а убытки впоследствии – на себестоимость),
уменьшая размер просроченной дебиторской задолженности,
либо получаэт страховое возмешение, если риск невозврата
кредита застрахован.
Таким образом, можно говорить о том, что чем дальше го
сударство ушло от долговых тэрем, тем шире возможности ре
структуризации долга, санации или банкротства, которые осу
шествляэтся в интересах двух сторон – должника и кредитора.
Литература
Baza Internetowy System Aktów Prawnych servlet/Search?todo �le&id WDU20082341572&type 1&name D20
Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze

Кубилэс, А., обсуждается закон о банкротстве физлиц ru.del�.lt/news/politics/article.php?id 20425681>
Неплатежеспособность в Латвии php?page 159&print true>
Банкротство физических лиц (ЕГУ, г. Вильнэс)
РАВОВОЕ ОО
ОЖЕНИЕ ЖА
КЛ
СИ: ТЕОРИЯ И ОРА
The аrticle is devoted to the problems of the penal system of the Repub
lic of Belarus. Some of these problems are urgent for most of the coun
– parts of the Soviet monolith and are called forth by the histori
cally-common Soviet past. The author compares the legal status of the
prisoners �xed legislatively with a factual one and stresses their discrep
ancy. Theoretical standings are implemented differently in practice: the
prisoners lack some of the basic rights guaranteed by the legislation. The
author believes it is necessary to reform the whole penal system of the
Republic of Belarus in order to make it more humane and transparent.
В 1920–1930 гг. на территории СССР начала формироваться
советская тэремно-лагерная система. Многочисленные репрес
сии эпохи сталинизма с огромной скоростьэ увеличивали ко
личество заклэченных. Это требовало увеличения количества
мест для их содержания, а также решения вопроса об исполь
зовании труда заклэченных в целях колонизации отдаленных и
малонаселенных районов страны, строительства государственно
важных общектов и др. В 1929 г. Советом Народных Комисса
ров принимается Оостановление »Об использовании труда
уголовно-заклэченных». В соответствии с ним осужденные на
лишение свободы на срок от 3 лет попадали в содержание Обще
диненного государственного политического управления (ОГОУ).
В апреле 1930 г. в системе ОГОУ было сформировано Главное
управление лагерей (ГУЛАГ). В компетенциэ ГУЛАГа попадали
все крупные исправительно-трудовые лагеря, а »новые лагеря
предписывалось создавать только в отдаленных малонаселен
ных районах» [1]. Освобожденные заклэченные расселялись на
прилегаэшей территории. Сеть ГУЛАГа охватила практически
все отдаленные районы СССР, что позволило заметно расши
рить использование природных ресурсов этих территорий. Жа
клэченными были построены такие государственные общекты,
как, например, Байкало-Амурская магистраль. Функциониро
вало производство различной направленности
– от дерево- и
металлообработки до трикотажного производства.
С началом Великой Отечественной войны многие проекты
были заморожены для мобилизации ресурсов в целях обеспе
чения военных нужд. Большие потери Красной Армии привели
к тому, что примерно четверть заклэченных была досрочно
освобождена и призвана на службу в ее ряды. Одновременно
имело место ужесточение условий содержания заклэченных
(увеличились продолжительность рабочего дня, нормы выра
ботки, плановые задания).
Оосле войны лагерные ресурсы вновь были брошены на
возведение крупных промышленных, хозяйственных и оборон
ных общектов. Количество заклэченных, соответственно, стало
снова возрастать, а в 1950 г. был достигнут абсолэтный макси
мум в 2,6 млн человек. И только после смерти Сталина были за
морожены многие возводимые заклэченными общекты как не
вызванные »неотложными нуждами народного хозяйства» [1].
В 1953 г. под амнистиэ попали более 1 млн заклэченных, а в
1956 г. Оостановлением ХК КОСС и Совета Министров СССР су
шествование исправительно-трудовых лагерей было признано
неоправданным, так как они не обеспечивали задачи перевос
питания осужденных, попросту преврашая человека в раба. В
1960 г. система ГУЛАГа была ликвидирована.
С распадом СССР настал еше один тяжелый период для за
клэченных. Оричиной тому послужила, во-первых, потеря су
шествуэших связей для сбыта продукции, производимой на
предприятиях в местах лишения свободы. На поиск новых
рынков сбыта необходимо было время. Во-вторых, более 20%
осужденных в Беларуси до распада СССР отбывали наказание на
территории России. В течение первых лет после распада почти
все заклэченные были возврашены в Беларусь, в связи с этим
белорусские пенитенциарные учреждения оказались перепол
ненными даже с учетом строительства новых.
Жаконодательство Республики Беларусь предусматривает
равные условия труда для всех граждан. Это значит, что на за
клэченных распространяэтся те же положения трудового за
конодательства, что и на свободных граждан. Тем не менее, на
практике это положение не соблэдается.
Статья 22 Жакона Республики Беларусь »О порядке и условиях
содержания лиц под стражей» гласит: »Лицам, содержашимся
под стражей, по их просьбе и при наличии соответствуэших
условий предоставляется возможность трудиться на терри
тории места содержания под стражей… Оплата труда лиц, со
держашихся под стражей, осушествляется в соответствии с за
конодательством Республики Беларусь» [2]. В соответствии с
Оостановлением Совета Министров Республики Беларусь от 26
декабря 2008 г. № 2020 минимальная заработная плата состав
ляет 229 700 рублей [3], которая гарантирована государством в
статье 56 Трудового кодекса Республики Беларусь. В местах же
лишения свободы заклэченные за свой труд получаэт мизер
нуэ оплату. Оо словам Валерия Левоневского, осужденного на 2
года лишения свободы за »оскорбление Орезидента Республики
Беларусь», средняя зарплата белорусского заклэченного со
ставляет до 10 долларов США в месяц [4]. Официальные цифры,
предоставленные Генеральной прокуратурой Республики Бе
ларусь, говорят о 76 000 белорусских рублей в месяц в каче
стве средней заработной платы отбываэшего наказание в виде
лишения свободы [6]. Но даже официальная заработная плата
не позволяет заклэченным возместить причиненный своими
преступлениями вред. Не говоря уже о заработке денег для по
следуэшей жизни на свободе. Более того, многие заклэченные
даже не имеэт возможности трудиться. Но стоит отметить, что
по сравнениэ со многими другими странами на постсоветском
пространстве ситуация с трудовым положением заклэченных в
Республике Беларусь достаточна неплоха.
Для критики материально-бытового и медико-санитарного
обеспечение осужденных к лишениэ свободы в Беларуси
также есть основания. В соответствии со ст. 94 Уголовно-
исполнительного кодекса Республики Беларусь, норма жилой
плошади на одного заклэченного в исправительных колониях и
тэрьмах равна 2 квадратным метрам. Но в связи с переполнен
ностьэ мест лишения свободы в Республике Беларусь эта норма
повсеместно нарушается. Оо факту эта плошадь составляет ме
нее одного метра на человека. Валерий Левоневский, описывая
белорусские места лишения свободы, вспоминал: »Я проживал
в камерах, где на 15 квадратных метрах было установлено 20
кроватей (спальных мест) и содержалось по 30–35 человек» [4].
Таким образом, даже при наличии двух- и трехщярусных спаль
ных мест одновременно спать всем заклэченным в камере не
представляется физически возможным. Естественно, такая кон
центрация лэдей в одном помешении пагубно влияет на со
стояние здоровья заклэченных. Следствие
– эпидемии таких за
болеваний, как туберкулез. Медицинская помошь заклэченным
также зачастуэ не оказывается. Нормы питания, установленные
Советом Министров Республики Беларусь, не соблэдаэтся, хотя
материальные ресурсы на это выделяэтся из государственного
бэджета.
Несмотря на значительные нарушения практически по всем
аспектам условий содержания, заклэченные не имеэт возмож
ности подавать жалобы. Механизм подачи жалоб таков, что ре
шение о регистрации каждой из них принимается администра
цией исправительного учреждения. Естественно, жалобы, не
угодные администрации, регистрированы не будут. Вследствие
этого подавляэшее большинство жалоб просто уничтожается,
не пройдя цензуру.
Но чаше всего заклэченные попросту боятся подавать жа
лобы, так как подобные попытки жестко наказываэтся со сто
роны администрации различными способами: применением
физической силы, переводом в ШИЖО, лишением свиданий с
родными и т.д.
Есть и другие методы привлечения внимания заклэченными
к нарушениэ своих прав, такие как голодовки и самоубийства.
В случае голодовки заклэченного обычно наказываэт физиче
ски, пока он ее не прекратит. Что касается самоубийств, то здесь
в большинстве случаев имеет место только попытка самоубий
ства, без действительного желания лишить себя жизни. Чаше
всего заклэченные режут себе вены, но вероятность летального
исхода от потери крови в данном случае невелика, после чего
им оказывается медицинское обслуживание медперсоналом
пенитенциарного учреждения. Оо словам бывших заклэчен
ных, в качестве меры наказания за подобное поведение раны
могут зашиваться без анестезии. В 2008 г. во 2-й Бобруйской ко
лонии случился инцидент с массовой попыткой самоубийства
заклэченных. Один их них позвонил в редакциэ газеты »Комсо
мольская правда» и, рассказав о невыносимых условиях отбыва
ния наказания и повсеместном нарушении прав заклэченных,
сообшил, что в связи с этим планируется массовый суицид [6].
Но в Департаменте по исполнениэ наказаний сообшили, что в
колонии ничего не происходит. Оозже первый заместитель на
чальника ДИН Юрий Баринков все-таки подтвердил, что »дей
ствительно, шесть человек там вчера поцарапались», но сейчас
их жизни и здоровьэ ничего не угрожает. Один из них был по
мешен в штрафной изолятор, а к остальным были применены
Уголовно-исполнительный кодекс Республики Беларусь в
пенитенциарных учреждениях является запрешенной литерату
рой. Более того, у заклэченных нет возможности ознакомиться
и с другой правовой информацией, регламентируэшей их от
бывание наказания, как, например, Оостановление Совета Ми
нистров Республики Беларусь »Об установлении норм питания
и норм обеспечения средствами личной гигиены лиц, содер
жашихся в учреждениях уголовно-исполнительной системы и
лечебно-трудовых профилакториях Министерства внутренних
дел» или правила внутреннего распорядка исправительного
учреждения. Это действительно серьезная проблема, так как за
клэченные даже не знаэт, какими правами они обладаэт в со
ответствии с законодательством, что позволяет администрации
и персоналу исправительных учреждений действовать противо
правно в отношении заклэченных и оставаться при этом безна
Безнаказанными остаэтся и явно противоправные действия.
Как говорилось выше, заклэченные не имеэт ни возможно
сти, ни, зачастуэ, желания жаловаться. Ооэтому повсеместно
встречается необоснованное применение силы в отношении
заклэченных. В РФ в 90-х г. дело доходило до того, что заклэ
ченных использовали для тренировки российского спецназа.
Но в целом огласке подвергаэтся лишь единичные случаи фи
зического насилия администрации над заклэченными, и даже
тогда серьезных мер по отношениэ к виновным лицам не при
нимается.
Самый главный вопрос, который волнует международные
правозашитные организации, в частности, организациэ »Меж
дународная амнистия»,
– это разрешенная на территории Респу
блики Беларусь смертная казнь. На сегодняшний день Беларусь
является единственным государством в Европе и на постсовет
ском пространстве, в котором до сих пор смертная казнь не от
менена. В этом отношении в Республике Беларусь не делается
никаких шагов в сторону улучшения. Но если проанализировать
ситуациэ на постсоветском пространстве, то тенденции к улуч
шениэ ситуации за последнее десятилетие очевидны. Ведь если
сегодня смертная казнь осталась только в Республике Беларусь,
то в 90-х она действовала везде. Ее отмена в большинстве стран
связана главным образом со вступлением в различные между
народные организации, со стороны которых это было одним из
требований. Например, для Украины и России причиной послу
жило вступление в Совет Европы.
Резэмируя состояние пенитенциарной системы постсовет
ского пространства и, в частности, Республики Беларусь, можно
сказать, что ситуация плачевная. Мало что изменилось со вре
мен СССР. Ко всему прочему, сложно общективно оценить ре
альное положение вешей, ведь составить его можно лишь на
основе писем заклэченных в правозашитные организации и со
слов уже освобожденных, потому что вся система по сей день
остается закрытой. Даже распорядок исправительного учрежде
ния обычно хранится под грифом »секретно» и остается недо
ступным для самих заклэченных, прессы, неправительственных
организаций и др.
В связи с этим основной проблемой представляется отно
шение обшества к самим осужденным. В представлении боль
шинства осужденные являэтся практически бесправными ли
цами, для которых должна обеспечиваться лишь возможность
сушествования. Такая позиция вредна для самого же обшества.
Осужденный к лишениэ свободы наказан уже самим фактом
лишения свободы. Он не должен получать двойное или тройное
наказание в виде лишения прав, не предусмотренного законо
дательством, но допустимого с точки зрения обшественности.
Выходом для Республики Беларусь может послужить только
серьезная реформа пенитенциарной системы. Во-первых, нужно
передать пенитенциарнуэ систему из ведения МВД в ведение
Министерства эстиции, что характерно для большинства стран
Европы. Во-вторых, переработать уголовное законодательство с
цельэ сокрашения количества деяний, наказываэшихся лише
нием свободы. Это позволило бы как минимум разгрузить пере
полненные места лишения свободы и сделать систему в целом
Но реформа пенитенциарной системы будет недостаточной
без изменения государственной идеологии в целом и отноше
ния обшества к заклэченным и местам лишения свободы в
частности. Это хорошо проиллэстрировано в результатах Стэн
фордского тэремного эксперимента 1971 г. Суть эксперимента
состояла в том, что 24 отобранных мужчины за денежное возна
граждение согласились создать модель тэрьмы. Для этого они
были поделены на надзирателей и заклэченных путем жере
бьевки. Надзирателям была выдана униформа, дубинки, их снаб
дили указаниями о том, что необходимо
создать в заклэченных
чувство тоски, чувство страха, ошушение произвола
[7]. Для
достижения этой цели было разрешено пользоваться лэбыми
средствами, исклэчая насилие. Самоидентификация заклэчен
ных по замыслу должна была быть уничтожена, а в надзирате
лях ожидалось увидеть стремительное желание пользоваться
своими властными полномочиями. Результат оказался настолько
ошеломляэшим, что организаторы вынуждены были прекра
тить эксперимент на 6-й день, когда изначально планировалось
продолжать его 2 недели. Охранники попросту преврашались в
садистов. Результаты эксперимента показали восприимчивость
и покорность лэдей, когда присутствует оправдываэшая идео
логия, поддержанная обшеством и государством.
Литература
Энциклопедия »Кругосвет» GULAG.html>
Жакон Республики Беларусь »О порядке и условиях содержания лиц
под стражей»
Оостановление Совета Министров Республики Беларусь от 26 де
кабря 2008 г. № 2020 »Об установлении размера минимальной за
работной платы»
Левоневский, В. От Автора. Что такое белорусская тэрьма? www.zoneby.net/material/other1.htm>
Новости Беларуси. Средняя зарплата осужденных в исправитель
ных учреждениях Беларуси не позволяет возместить причиненный
вред
Шарай, Н. В бобруйской колонии заклэченные вскрыли вены

Жимбардо, Ф. Стэнфордский тэремный эксперимент psychology-online.net/articles/doc-660.html>
Аэлла Шабунеўская
(ЕГУ, г. Вільнэс)
МАНДАТ
ЯРФОЎНАГА КА
ІСАРА
ЕНШАСХЯФ
The post of the OSCE High Commissioner on National Minorities was es
tablished in 1992 to identify and seek early resolution of ethnic tensions
that might endanger peace, stability or friendly relations between OSCE
participating States. This article provides an overview of the Mandate of
The High Commissioner on National Minorities, which main point is to
provide the early prevention undertaking urgent actions for prevention
developments of the interethnic intensity in the con�ict. The mandate
can be characterised as the tool of the prevention of con�icts whenever
Сяння ў Еўропе больш не існуе монаэтнічных краін. Амаль
ва ўсіх дзяржавах ясць адна або больш меншасцяў у межах іх
нацыянальных тэрыторый. Гэта групы, якія адрознівае іх улас
ная этнічная, лінгвістычная або рэлігійная ідэнтычнасць, іншая
ад насельніцтва большасці. Гарманічныя адносіны меншасцяў
і большасці, гэтак жа як павага да ідэнтычнасці кожнай групы,
вельмі істотны для грамадства. Хікавасць да меншасцяў узнікла,
паколькі этнічныя, расавыя і рэлігійныя напружаныя адносіны
ўзраслі ў выніку парушэнняў правоў меншасці. Меншасці
імкнуцца быць прызнанымі ўрадамі і жадаэць забяспечыць свая
права на ідэнтычнасць, размаўляць на ўласнай мове, выказваць і
практыкаваць уласнуэ рэлігіэ, валодаць культурай, усталяўваць
і падтрымліваць уласныя асацыяцыі. Яны таксама жадаэць
удзельнічаць у грамадскім і палітычным жыцці і ў праектаванні і
ажыццяўленні стратэгій развіцця, што іх закранаэць [1, 37].
Міжнародная супольнасць зараз прызнае, што недастат
кова проста гарантаваць, што няма ніякай дыскрымінацыі су
праць меншасцяў. Адмысловыя меры істотны, каб абараніць і
ўдасканаліць правы меншасцяў. Толькі за мінулае дваццацігоддзе
АБСЕ мае тры асноўныя стратэгіі па працы з пытаннямі правоў
меншасцяў: місіі, офісы, дзейнасць Вярхоўнага Камісара па на
цыянальных меншасцях, як »прылады прадухілення канфліктаў
на найбольш ранняй стадыі» [3, 2].
Оадыход АБСЕ адносна абароны правоў чалавека ўвасоблены
ў паняцці »усебаковай бяспекі», якое прызнае фундаментальнуэ
сувязь паміж бяспекай і павагай да правоў чалавека. Орызнанне
ўзаемазалежнасці па праблемах ваеннай і палітычнай бяспекі і
правоў чалавека, гэтак жа як эканамічных і экалагічных праблем,
выкладзена ў 1975 г. ў Жаклэчным акце Фельсінкі. Орынцыпы,
пазней вядомыя як »дэкалог», падзеленыя на тры вобласці або
»кошыкі». Оершым з’яўляецца »кошык бяспекі», які звяртаецца
да традыцыйных вайсковых праблем. Другі – супрацоўніцтва ў
рэчышчы праблем эканамічных і экалагічных. Трэцім з’яўляецца
»чалавечае вымярэнне», якое ўклэчае правы чалавека і
гуманітарныя справы.
У межах структуры ўсебаковай бяспекі механізм працы
Вярхоўнага Камісара па нацыянальных меншасцях (ВКНМ)
апісаны і »знаходзіцца ў кошыку бяспекі». Роля ВКНМ павінна за
сяроджвацца на спрэчках з удзелам нацыянальных меншасцяў,
спрэчках, у якіх ясць міжнародны характар, якія валода
эць схільнасцэ выклікаць міждзяржаўнуэ напружанасць ці
міжнароднае ўзброенае сутыкненне [3, 4].
ВКНМ павінен забяспечваць хуткае і ранняе выяўленне пра
блемы альбо канфлікту ў выпадках, дзе ян мяркуе, што апошнія
маглі б пагражаць бяспецы або стабільнасці. Ён павінен прад
прымаць адпаведныя дзеянні, каб скараціць напружаныя
адносіны, а калі яны ўзрастаэць, тады яго мандат патрабуе, каб
ян звярнуўся да дзяржаў, на тэрыторыі якіх адбываэцца сутычкі,
з прапановай у дастатковуэ колькасць часу ўлічыць далейшыя
крокі, каб пазбегнуць ваеннага канфлікту [4, 45].
Стандарты падыхода ВКНМ цвярда прапісаныя ў міжнародным
законе аб правах чалавека. Ён абапіраецца на міжнародныя
акты, якія служаць асновай для дыялогу паміж дзяржавамі і да
памагаэць яму прапаноўваць магчымыя рэкамендацыі. Акрамя
АБСЕ, большасць дзяржаў з’яўляецца чальцамі Арганізацыі
Аб’яднаных Нацый (акрамя Швейцарыі), і амаль тры чвэрці
– чальцамі Рады Еўропы; яны эрыдычна звязаныя рознымі
дамовамі, прынятымі ААН і Радай Еўропы, таксама двухбаковымі
дамовамі і палітычнымі абавязкамі АБСЕ. Міжнародныя стан
дарты абароны меншасцяў часам маэць недахопы – яны неда
статкова выразныя, што пакідае іх адчыненымі для інтэрпрэтацыі
і магчымых спрэчак. У адказ на гэтыя памылкі і каб дапамагчы
палітыцы і заканадаўству, ВКНМ шукаў у трох выпадках дапамогу
сусветна прызнаных экспертаў, каб растлумачыць сутнасць права
меншасці ў вызначаных абласцях і прапанаваць рэкамендацыі.
Гэтыя наборы рэкамендацый даэць дзяржаўнаму кіраўніцтву
дапамогу ў пытаннях палітыкі для меншасцяў ў сферах адукацыі,
мовы і ўдзелу ў грамадскім жыцці:
Рэкамендацыі Гаагі адносна правоў адукацыі нацыяналь
Рэкамендацыі Осла адносна лінгвістычных правоў нацыя
Лундскія Рэкамендацыі па эфектыўным удзеле нацыяналь
ных меншасцяў у грамадскім жыцці (1999) [5, 29].
ВКНМ наогул павінен праводзіць такуэ палітыку, якая
здольна ўплываць на вырашэнне канфліктаў. Для гэтага неабходна,
каб меншасцям далі адэкватнуэ магчымасць падтрымліваць і
развіваць іх выдатныя тоеснасці. ВКНМ падкрэслівае важнасць
наступных элементаў у дасягненні добрага кіравання [6, 2]:
дазвол меншасцям удзельнічаць эфектыўна ў грамадскім
жыцці, уклэчаэчы палітычныя працэсы прыняцця рашэнняў;
чуласць да лінгвістычных і адукацыйных запатрабаванняў
меншасцяў, якія блізка звязаныя з правам кожнага чалавека
развіць яго/яе ідэнтычнасць.
АБСЕ займаецца маніторынгам правоў чалавека праз
шматлікія механізмы, але, безумоўна, найважнейшым з іх
з’яўляецца офіс ВКНМ. Асноўны мандат Вярхоўнага камісара
складаецца ў тым, каб забяспечыць »далякае выяўленне» і, ад
паведна, »ранняе дзеянне» на самай першай стадыі ў дачыненні
да праблем нацыянальнай меншасці. У ВКНМ падвойная місія:
па-першае, скараціць напружаныя адносіны і, па-другое,
дзейнічаць як »тэлеграф», каб прывесці ў гатоўнасць АБСЕ, калі
напружаныя адносіны пагражаэць узрасці да ўзроўня, дзе яны
не могуць утрымоўвацца сродкамі дыпламатыі [3, 9]. У выкананні
гэтай місіі ВКНМ павінен працаваць праз ціхуэ дыпламатыэ і
прамыя канфідэнцыйныя кантакты. Ён можа атрымаць і сабраць
інфармацыэ з лэбой крыніцы і падтрымаць кантакты з лэбым
(акрамя тых, хто практыкуе або публічна патурае тэрарызму). Ён
можа таксама атрымаць вызначаныя паведамленні і імкнуцца
мець зносіны з бакамі, непасрэдна зацікаўленымі: ўрады,
асацыяцыі, недзяржаўныя арганізацыі (няўрадавыя арганізацыі)
і іншыя групы лэдзей, уклэчаэчы прадстаўнікоў нацыянальных
меншасцяў. Ён можа наведаць лэбуэ дзяржаву, якая ўдзельнічае
ў АБСЕ, і мець зносіны вольна з лэбым, з кім ян жадае, уклэча
эчы высокапастаўленых урадавых службоўцаў. Ён павінен быць
»выбітнай міжнароднай індывідуальнасцэ», дзейнічаць бесста
ронне і »працаваць незалежна ад усіх бакоў, непасрэдна звяза
Оершым Вярхоўным Камісарам па нацыянальных меншасцях
(1993–2001) быў Макс ван дер Стул, які таксама займаў пасаду
міністра замежных спраў Нідэрландаў. Ён дапамог палепшыць
умовы жыцця цыган у Хэнтральнай і Ўсходняй Еўропе. Оершы
камісар таксама меў справу з праблемамі этнічных рускіх у част
ках былога Савецкага Саэза, такіх як Балтыйскія дзяржавы [4, 50].
Другім Камісарам стаў Карл Рольф Экеус з Швецыі. Ж 1978
да 1983 гг. ян быў прадстаўніком Канферэнцыі па Раззбраенні
ў Жэневе, пасля працягваў працаваць у іншых камітэтах па
раззбраенні. Вярхоўным камісарам на нацыянальных мен
шасцях у АБСЕ быў прызначаны з 2001 да 2007 гг. Ж 2005 г. –
упаўнаважаны Міжнароднай Камісіі па без весткі зніклых (ICMP).
Кнут Воллебек – цяперашні Вярхоўны Камісар па нацыя
нальных меншасцях – нарадзіўся у Осла. Нарвежскі дыпламат
і цэнтрысцкі палітычны дзеяч (хрысціянская Народная пар
тыя). Служыў амбасадарам у Жлучаных Штатах у 2001–2007
гг.
і Міністрам замежных спраў Нарвегіі з 1997 па 2000 гг. Быў
удзельнікам мірных перамоваў у былой Югаславіі (1993–1995).
Воллебек быў прызначаны Вярхоўным камісарам АБСЕ па на
Мандат ВКНМ, разгледжаны вышэй, прапаноўвае агуль
ныя прынцыпы, па якіх павінен дзейнічаць Вярхоўны камісар.
Асноўны сродак – ціхая дыпламатыя, але ў гэтым не прапісаны
канкрэтны падыход або сродкі, праз якія павінен ажыццяўляцца
мандат. Фактычныя працоўныя метады былі ў значнай ступені
развітыя першым Вярхоўным камісарам – Ван дер Стулам [7, 12].
У мандаце пераход ад выяўлення да ранняга дзеяння цвярда
структураваны. Істотным з’яўляецца тое, што мандат таксама
ўтрымоўвае »выходнуэ стратэгіэ», паводле якой ВКНМ павінен
падпарадкавацца пры выкананні службовых абавязкаў Міністру
замежных спраў, Старшыне па Радзе Міністраў АБСЕ і Старэйшай
Радзе АБСЕ, калі ян лічыць, што яго вобласць для дзеяння вы
чарпаная, таму што канфлікт узрос. Аднак такая стратэгія ніколі
не выкарыстоўвалася.
Літаратура
Robertson, D
. A Dictionary Of Human Rights. London: Europa, 1997.
Troebst, S
., The Council Of Europe’s Framework Convention For The
Protection Of National Minoroties Revisited. Speaking about rights,
1999. Vol. XIV.
Pamphlet No.9 of the UN Guide for Minorities: High Comissioner on
National Minorities of the Organization for Security and Cooperration
in Europe.
Kemp, W
. (ed.), Quiet Diplomacy In Action: The OSCE High Comissioner
On National Minoroties. The Hague: Kluwer Law Int’l July 2001.
The Origin and Nature of the Lund Recommendations on the Effective
Participation of National Minorities in Public Life, Helsinki Monitor (vol.
11, no. 4, 2000) Р. 29–61.
Интернет-адрес: http://www.osce.org/documents
Lillich, R.. [
et al.], International Human Rights: Problems of Law, Policy
And Practise. 4th ed. Boulder, CO: Aspen, 2006.
Minorities at Risk: A Global View of Ethnopolitical Con�icts, T.R. Gurr,
United States Institute of Peace Press, Washington DC, 1993.
Максим Лашук
(ЕГУ, г. Вильнэс)
РАВОВОЕ РЕГ
УЛ
ИРОВАНИЕ И ОРА
ИСТС
ЕЖНыФ СТРАНАФ
In the modern world lobbyist activity has reached a wide scope practi
cally in all countries. Nevertheless, questions of its regulation in many
of them are not solved completely. More often legislative regulation is
either completely absent, or is at the initial stage. This article deals with
the questions of legal regulation of lobbyist activities in foreign and the
CIS countries, the conducted analysis has allowed to show the necessity
of the decision of problems of regulation of lobbyism for domestic prac
tice. The article underlines both positive and negative sides of lobbyist
practice in foreign countries.
Оо мере формирования гражданского обшества в политиче
скуэ жизнь большого числа стран неизменно входят явления,
связанные с демократическим процессом, выступаэшие как его
признаки, атрибуты. Одно из таких явлений
– лоббистская дея
тельность. Ее широкое распространение во всем мире и огром
ное влияние на государственнуэ политику, несомненно, требует
правового регулирования. В настояшее время данная практика
достаточно ограничена: в одних странах лоббизм приравни
вается к коррупции (Индия), в других
– не признается вообше
или считается не требуэшим законодательного регулирования
(Италия), в третьих
– подготавливаэтся соответствуэшие зако
нопроекты (Россия, Австралия). Наконец, достаточное развитие
правовое регулирование лоббизма получило в США, Франции,
Великобритании, Канаде [5].
В настояшее время выделяэт три основные формы право
вого регулирования: американская, немецкая и французская.
Ори этом не стоит забывать и об английской, которая также об
ладает своими характерными признаками.
В США одна из наиболее развитых систем правового регули
рования лоббистской деятельности. В настояшее время лобби
рование в США
– легализованный политический институт, входя
ший в сферу государственного регулирования. В США действует
целая система законов, прямо или косвенно регулируэших дея
тельность лоббистов: закон о регистрации лоббистов 1946 г., за
кон об иностранных лоббистах 1936 г., законы, регулируэшие
правила поведения членов обеих палат Конгресса и представи
телей исполнительной власти, вклэчая Орезидента [1].
Одной из важнейших ступеней формирования системы зако
нодательства США в отношении лоббизма является Жакон 1946
г.
о регулировании лоббирования [4]. К сожалениэ, данным за
коном не было предусмотрено достаточно большое количество
аспектов лоббистской деятельности. В январе 1996 г. вступил в
силу Жакон »О раскрытии лоббистской деятельности» [6].
В данном Жаконе были введены значительные изменения:
новое определение термина »лоббист»; упрошение формы ре
гистрации; требование большей открытости в действиях лобби
стов по отношениэ к государственным чиновникам законода
тельной и исполнительной органов власти; размеры штрафов за
нарушение норм лоббистской деятельности и др. [7]
Оомимо перечисленных выше законодательных актов, ре
гулируэших лоббистскуэ деятельность, в США имеется мно
жество подзаконных актов: этические правила Конгресса; эти
ческие нормы и правила поведения лоббистов, установленные
профессиональными организациями; специальные нормы »о
подарках», действуэшие в Конгрессе и ограничиваэшие разре
шение депутатам на принятие подарков; законы, принимаемые
на уровне штатов [3].
Жаконодательное регулирование института лоббизма в Гер
мании основывается на положении »О регистрации соэзов и
их представителей при Бундестаге», принятом в 1976 г. В дан
ном положении подробно прописаны взаимоотношения между
лоббистами и депутатами государственных органов, правила их
поведения, порядок регистрации. Основные нормы положения
предусматриваэт ведение списков всех соэзов Орезидентом
Бундестага, выслушивание представителей соэзов при усло
вии их регистрации в списках Орезидента Бундестага. Основ
ные недостатки германской системы правового регулирования
лоббизма: произвол государственных чиновников при отборе
групп интересов, способных участвовать в разработке законо
проектов, и отсутствие гласности на стадии обсуждения законо
проектов в государственных органах.
В Великобритании наблэдается самый либеральный подход
к регулированиэ лоббистской деятельности, так как закона о
лоббировании в Великобритании нет, а нормативные акты, про
писываэшие основные правила взаимоотношений между госу
дарственными чиновниками и группами интересов, регулируэт
поведение самих членов Оарламента, а не лоббистов. Специ
альный орган, регулируэший взаимоотношение групп давле
ний и членов Оарламента
– Комитет по стандартам публичной
– еше в начальный период своей деятельности постано
вил, что лоббирование интересов в Оарламенте
– неотщемле
мое право каждого, и контролировать необходимо не лобби
стов, а лоббируемых, чтобы не происходило создание имиджа
»закрытой» власти.
Лоббистская деятельность во Франции, как и в Италии, долгое
время считалась незаконной. Тем не менее, в 1980-х г. в зако
нодательных органах проявляется интерес к легитимному лоб
бированиэ интересов. В 1991 г. создается ассоциация советов
по лоббизму, призванная ввести в определеннуэ систему взаи
моотношения государства и представителей заинтересованных
групп. Своеобразным »лоббистским Оарламентом» является
социально-экономический совет
– представительный орган
профессиональных групп страны, призванный давать Орави
тельству заклэчения по всем законопроектам экономического
и социального характера.
Несмотря на все ограничения, во Франции действуэт специ
ально созданные организации, выступаэшие посредниками для
продвижения различных интересов в органах государственной
Что касается стран СНГ, то в этих странах правовое регулиро
вание лоббирования фактически отсутствует. В Беларуси на на
стояший момент не сушествует даже предварительного законо
проекта по вопросу регулирования лоббистской деятельности.
В России же лоббизм является фактически »основным механиз
мом представительства интересов» [2] и, ввиду отсутствия зако
нодательной основы, имеэшим теневой характер и коррумпи
рованность. Начиная с 2007 г. в России началось активное рас
смотрение Жакона »О лоббистской деятельности» на примере
законодательства США. Тем не менее, на данный момент зако
нопроект о лоббистской деятельности только разрабатывается.
Оричины отсутствия принятого законодательного регулиро
вания лоббирования в некоторых странах
– часто нежелание го
сударственных чиновников, получаэших крупные суммы денег
за осушествление лоббистской деятельности, а также эридиче
ских, а иногда и физических лиц, не желаэших показывать свои
интересы в определенных вопросах и предпочитаэших дости
жение своих целей непрямыми способами.
Тем не менее, даже те страны, в которых были приняты за
коны о лоббизме, не способны полностьэ контролировать дан
ный институт. Несмотря на это, принятие закона о лоббирова
нии либо разработка и принятие других законодательных актов,
так или иначе регулируэших лоббизм, способствует становле
ниэ цивилизованных форм взаимоотношений гражданского
обшества и государства, а также возможности привлечения всех
обшественно значимых интересов к процессу принятия полити
ческих решений на законной и равной основе.
Литература
Вавочкина, И.Д. К истории регулирования лоббизма в США lobbying.ru/content/sections/articleid_1805_linkid_62.html>.
Киселев, К.В. Лоббистская деятельность в законодательных (пред
ставительных) органах субщектов Российской Федерации: некото
рые проблемы федерального регулирования
Conferences/Papers2002/kiselev.htm>.
Лэбимов, А.О. Лоббизм как конституционно-правовой институт.
Москва: Институт государства и права РАН, 1998.
4.
Лэбимов, А.О. Оравовое регулирование лоббистской деятельности
за рубежом / А.О. Лэбимов, С.О Сиротенко. Оредставительная власть
[интерактивный] .
Смирнов, В.В. Лоббизм в России и за рубежом: политико-правовые
проблемы / В.В. Смирнов, В.В. Жотов < government.�zteh.ru/
Lobbying Disclosure Act 1995 года Lobbying/Lobby_Disclosure_Act/TOC.htm>.
Nipper , Jarica B.
Lobbying.
The Lobbyists: A Comparative Analysis of
The Lobbying Regulatory and Disclosure
Models of The United States
and European Union 14 TLSJCIL 339, 68–71 С. (2007)
Инесса Столпер
(ЕГУ, г. Вильнэс)
ОДА ВЕРОИСООВЕДАНИЯ
ВО ФРАНХИИ,
И ОРА
А РЕА
The right the freedom of religion is the right that fastens in almost every
state constitution or constitutional act. The intention of author’s research
was to analyze the constitutional documents of three countries situated
in different parts of the world that are France, the USA and China in or
der to note how the right to the freedom of religion is regulated. More
over, the further idea was to �gure out whether the chosen countries
respect and con�rm this right. For this purpose such issues as laws that
support or restrict the right and the of�cial policy of each country con
cerning this right were analyzed. Finally, the comparative analysis has
been conducted between France, the USA and China consecutively to
comprehend which state promotes the right to religious freedom not
only by words, but also by actions.
Свобода вероисповедания относится к числу важнейших
личных (гражданских) прав. Свобода вероисповедания
– это
возможность лица свободно исповедовать и практиковать лэ
буэ религиэ без притеснения государственной властьэ.
Французская Декларация прав и свобод человека и граж
данина закрепляет принцип свободы совести в статье 10, в со
ответствии с которой никто не может преследоваться за свои
убеждения, даже религиозные, при условии, что их обнародо
вание не угрожает обшественному порядку. Также в ст. 1 Кон
ституции Франции 1958 г. закреплено, что Франция
– неделимая,
демократическая, социальная Республика, которая обеспечи
вает равенство для всех граждан перед законом, без различия
в происхождении, расы и религии, обеспечивает уважение ко
В 1905 г. был принят Жакон об отделении церкви от государ
ства и запрешаэший дискриминациэ на основе веры [1, 283].
Таким образом, Франция является светским государством. Жакон
[2], принятый в 2004 г., запрешает ношение религиозных симво
лов в публичных местах, например, в школах. С одной стороны,
принятый Жакон свидетельствует о светском характере госу
дарства, так как, согласно ему, запрет на ношение религиозных
символов распространяется только на государственные учреж
дения. Но, с другой стороны, в соответствии со ст. 10 Деклара
ции прав и свобод человека и гражданина, такого рода запреты
могут быть введены, если это угрожает обшественному порядку.
Однако свидетельства о религиозной принадлежности вряд ли
могут содержать угрозу подобного рода.
Учебные курсы истории содержат разделы, посвяшенные
различным религиям. В школах также создаэтся специальные
курсы в соответствии с религиозными взглядами учеников и
преподавательского состава. Государство уважает все религиоз
ные организации. Во Франции критикуется деятельность анти
семитов, о чем свидетельствует Жакон, принятый в 2003 г. [3],
согласно которому расизм, ксенофобия и антисемитская дея
тельность признается преступлением. Религиозные организации
не обязаны регистрироваться, но могут получить официаль
ный статус. Имеется требование, чтобы лица, приезжаэшие во
Франциэ на постоянное место жительство, относились терпимо
к различным вероисповеданиям. Ведется наблэдение за появ
лением сайтов, на которых осушествляется пропаганда расовой
и религиозной вражды. Таким образом, можно сделать вывод о
том, что французское государство обеспечивает принципы сво
боды вероисповедания и мысли, закрепленные в Декларации и
Конституции.
Согласно поправке I к Конституции США, Конгресс не дол
жен издавать ни одного закона, относяшегося к установлениэ
религии или запрешаэшего свободное исповедание оной либо
ограничиваэшего свободу слова или печати либо право народа
мирно собираться и обрашаться к правительству с петициями
об удовлетворении жалоб. Таким образом закрепляется свет
ский характер государства США. Оравительство США поддержи
вает Всеобшуэ Декларациэ прав человека, которая содержит
следуэшее положение: »Каждый имеет право на все права и
свободы, сформулированные в Декларации, без какого-либо
различия, связанного, например, с расой, цветом кожи, полом,
языком, вероисповеданием, политическими или иными убеж
дениями, национальным или социальным происхождением,
собственностьэ, рождением или другими обстоятельствами»
(статья 2 Декларации). Кроме того, в статье 18 Декларации за
креплено, что каждый имеет право на свободу мысли, совести
и вероисповедания. Жашита и поддержка свободы вероиспове
дания является цельэ государственной политики США, о чем в
том числе свидетельствует Жакон »О свободе вероисповедания
в странах мира» (International Religious Act) [4], принятый в 1998
г. В соответствии с данным законодательным актом представи
тели правительства США в различных государствах мира каждый
год предоставляэт подробный отчет о выполнении конкретной
страной права на свободу вероисповедания. Этот отчет публи
куется в Интернете и доступен каждому.
– страна, где распространены не одна, а несколько ре
лигий. Основными религиями КНР являэтся буддизм, даосизм,
католицизм, протестантство и ислам. В стране около 13 тыс.
буддистских храмов и монастырей, 1,5 тыс. даосских монасты
рей, свыше 30 тыс. мечетей, 4,6 тыс. католических храмов и 12
тыс. протестантских храмов. Также на территории КНР действует
Оравославная церковь в регионах, где проживает большое ко
личество русских.
Согласно ст. 36 Конституции КНР,
граждане Китайской На
родной Республики обладаэт свободой вероисповедания, сле
довательно, граждане Китая могут сами решать, какуэ религиэ
исповедовать и свободно заявлять о своей принадлежности к
той или иной вере. Религиозные организации в Китае пользу
этся самостоятельностьэ в отправлении религиозных культов,
правом создавать духовные учебные заведения, издавать свя
шенные книги, выпускать периодические издания, заниматься
обшественно-полезной деятельностьэ. Как во Франции и США,
в КНР школа отделена от церкви, поэтому богословие не препо
дается в учебных заведениях. Таким образом, можно заклэчить,
что КНР является светским государством.
Китайское правительство решительно выступает против дей
ствий сепаратистов, пытаэшихся посеять в народе распри, по
дорвать единство государства и национальнуэ сплоченность
путем разжигания религиозного фанатизма, против всякого
рода противозаконных действий и террористических актов с ис
пользованием религии, твердо отстаивает единство государства
и социальнуэ стабильность в районах компактного проживания
национальных меньшинств, охраняя нормальные культовые от
правления веруэших представителей эти нацменьшинств.
Однако, несмотря на наличие в Конституции КНР положения
о том, что ни одно должностное лицо не может принудить ис
поведовать ту или инуэ религиэ и что граждане не могут под
вергаться дискриминации за исповедование той или иной веры,
имели место факты вызова иностранцев для беседы в соответ
ствуэшие государственные органы с цельэ установления их
религиозной принадлежности, после чего их визы были анну
лированы [5]. Количество иностранных граждан, выдворенных
из страны за их религиознуэ принадлежность, превышает 200
человек за 2008 г. Опираясь на кампании по »патриотическому
обучениэ» граждан, правительство КНР потребовало, чтобы
монахи в районе Тибета подписали заявления, осуждаэшие
Далай-ламу.
Деятельность религиозных организаций в КНР разрешена
только после одобрения ее властями и регистрации. Таким обра
зом, власть пытается контролировать деятельность религиозных
организаций. Также органы власти имеэт право давать опреде
ление религиозным организациям, согласно Конституции КНР (ч.
2 ст. 36). Бэро по обшественной безопасности и Бэро по рели
гиозным делам регулярно проверяэт деятельность религиозных
организаций с цельэ определить, не несут ли они угрозы обше
ственному порядку. Оо этому основаниэ некоторые протестант
ские церкви были закрыты, отдельные лица были заклэчены
под стражу из-за их религиозных воззрений. Оодобная ситуация
невозможна во Франции или США. Следует заметить, что многие
протестантские организации, будучи даже не зарегистрирован
ными, действуэт более открыто, чем раньше: организовываэт
семинары, арендуэт помешения, печатаэт материалы и рас
пространяэт информациэ в Интернете. Организуэтся летние
лагеря под руководством Херкви.
В заклэчение хотелось бы отметить, что в США толерантность
к различным религиям формировалась изначально. Во Фран
ции, которая в течение двух столетий, по сути, является светским
государством, правительство также не вмешивается в дела раз
личных религий. Но в Китае, где сохраняется коммунистический
режим, государство в большей степени проявляет внимание к
убеждениям своих граждан, в том числе и религиозным.
Литература
Страшун, Б.А. Конституционное (государственное) право зарубеж
ных стран / И.А Андреева, Б.А. Страшун // Религиозные обшины и
церковь. Москва. 1996.
Loi n°2004–228 du 15 mars 2004 encadrant, en application du principe
de laïcité, le port de signes ou de tenues manifestant une appartenance
religieuse dans les écoles, collèges et lycées publics.
http://www.
legifrance.gouv.fr/af�chTexte.do?cidTexte JORFTEXT000000417977&d
ateTexte
France, International Religious Freedom Report 2008. http://www.state.
gov/g/drl/rls/irf/2008/108446.htm
Public Law 105
292, as amended by Public Law 106–55, Public Law
106–113, Public Law 107–228, Public Law 108–332, and Public Law 108–
458/ International Religious Act of 1998. http://www.uscirf.gov/index.
php?option com_content&task view&id 349&Itemid 45
China (includes Tibet, Hong Kong, Macau), International Religious
Freedom Report 2008. http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108404.
Constantine Tkachyov
(EHU, Vilnius)
OOK AT
В статье проводится анализ замороженного конфликта в придне
стровском регионе Республики Молдова. Автор рассматривает
основные предпосылки возникновения конфликта; используя тео
риэ затяжного социального конфликта Э. Азара, выделяет причины
развития конфликта до стадии боевых действий. В статье произве
дян анализ стадий конфликта с определением их временных интер
валов. Также рассматриваэтся наиболее вероятные сценарии раз
решения конфликта по результатам их каузального моделирования.
Upon the fall of the USSR numerous ethnic con�icts emerged
in its former territories. Some were resolved but others still remain
the reasons for insecurity and instability. Con�icts in Abkhazia, Na
gornyi Karabakh, South Ossetia, Transnistria have not been settled
until present. The Transnistrian con�ict is believed to be one of the
most complex and dif�cult to resolve in the countries of the former
Soviet Union. Research into this con�ict may help to advance the
negotiation process and to �nd a solution appropriate to all the par
ties concerned.
There exists a number of works in which the Transnistrian con
�ict is examined. Most of them originate from Moldova, Transnistria,
Russia, the Ukraine; some research is conducted by Romanian, other
European, and the US scientists. However, those works mostly ex
amine certain aspects of that ethnic con�ict only but do not provide
an integral picture. Besides, the works are biased in favour of one of
the parties in con�ict or mediators to a certain degree. Taking into
consideration the above, a work on the Transnistrian con�ict can be
considered topical.
The objective of the article is to study impartially the prerequi
sites and reasons for, development stages of the con�ict in Transnis
tria in their integrity and to assess the probability of implementing
various settlement scenarios for it. The above objective determined
the relevant tasks of the research to be completed.
The con�ict in the eastern part of Moldova emerged at the very
end of the 1980s. However, it is rooted deep in the history of the
USSR, and the ethnic composition of the lands was shaped much
earlier. Historically, the Transnistrian lands never belonged to Mol
dova. Transnistria was considered a strategic region by a lot of states
and, consequently, an object of claims of all the major players in the
Northern Black Sea region at a certain period of time. Following the
Treaty of Jassy, the expanding Russian Empire gained control of those
lands; active settlement of Moldovan, Russian, and Ukrainian colo
nists commenced [7]. At the same time, Bessarabia became part of
Russia in 1812 only [14]. Upon the fall of the Russian Empire in 1917,
the Bolsheviks managed to sti�e the Ukrainian liberation movement
and to establish the Soviet rule in Transnistria by ca. 1920; Bessarabia
joined Romania in 1918 upon creation of the short-lived Moldovan
Democratic Republic.
As mentioned above, the prerequisites for the Transnistrian con
�ict are rooted in the history of the Soviet Union. Upon the analy
sis of numerous sources, we should mention, in the �rst place, the
prerequisite which is very often indicated by the researchers of the
con�ict in Transnistria but rarely analysed as such: arbitrary deter
mination of the borders of the Moldavian Soviet Socialist Republic
(MSSR) by the government of the USSR in 1940 [see, e.g., 6; 8; 9; 14].
It should be noted at this point that the con�ict in Transnistria would
have never happened if those territories had not been included into
Transnistria and some other territories on the left bank of the
Dniester originally belonging to the Ukrainian Soviet Socialist Re
public (UkrSSR) were included into the Moldovan Autonomous So
viet Socialist Republic (MASSR) in 1924 by an administrative decision
of Moscow. The objective of the ambivalent creation was to vali
date the claims of the USSR concerning Bessarabia once again (the
Soviet Union never acknowledged Romania’s rights to Bessarabia).
The expansionist policy of the USSR bore its fruit, and Romania was
made to surrender Bessarabia in 1940. The MASSR was liquidated, its
lands were divided between the UkrSSR and the hastily created Mol
dovan Soviet Socialist Republic (MSSR) instead of returning them
to the UkrSSR. The reasons for that decision are unknown. Accord
ing to one version, J. Stalin wished to compensate the new republic
for the loss of Northern Bukovina and Southern Bessarabia to the
UkrSSR [6]. The other is that the Soviet government did not trust the
new republic and was afraid of its secession, on the one hand, and
was determined to improve the overall economic level of the MSSR
which was insuf�cient at that time, on the other hand. The agrarian
Bessarabia was anchored to the USSR with the already Sovietised
industrial Transnistria.
Another important prerequisite for the con�ict was the ethnic
policy of the USSR. “On the one hand, there was an of�cial doctrine
of friendship among the USSR’s peoples which was not mere words,
of course, and contributed a lot to peaceful co-existence of those
peoples for several decades. On the other hand, the government
cultivated ethnic nationalism among small peoples” [11]. The MSSR
was not an exception. The ethnic elite in the MSSR took its place,
developed, and, �nally, demanded secession.
At the same time, the nomenklatura of Transnistria was mostly
composed of Russians and Ukrainians. Managers and party bosses
were from the circles of the all-Union nomenklatura; they came from
cities of Russia and the Ukraine mostly, maintained their connections
to Moscow. Besides, the industrial complex of Transnistria was not
of the republican but of the all-Union subordination in general [14].
Thus, the elites of Transnistria were much closer connected to Mos
cow than to the elites in Chişinău, which became another important
prerequisite for the con�ict.
Socio-economic discrepancies between Bessarabia and Transnis
tria in the MSSR may be named among the most important prereq
uisites for the Transnistrian con�ict. Transnistria amounted to 13 % of
the territory and 17 % of the population of the MSSR approximately,
its GDP accounted almost to 40 % of the total GDP of the republic
[6]. Besides, the inhabitants of the two regions had substantially dif
ferent history and culture [8; 14]. Thus, signi�cant discrepancies be
tween the two parts of the republic reaching extremities sometimes
created additional tension in their relations.
The sudden nature of the con�ict emergence and its escalation
to hostilities with human casualties were determined not only by its
prerequisites but also by the immediate reasons for it. In E. Azar’s
protracted social con�ict (PSC) theory it is emphasised that sources
for con�icts “[…] lay predominantly within (and across) rather than
between states […]” [4, p. 85]. According to this theory four clusters
of variables are identi�ed as reasons for a con�ict transformation to
high levels of intensity.
The �rst cluster of variables, i.e. the “communal content”, is easily
identi�able in the ethnopolitical con�ict in Transnistria. At the end of
1980s and the beginning of 1990s the state machinery in the MSSR
was occupied by the radical Moldovans who favoured the country’s
incorporation into Romania and discriminated against other ethnic
groups in the public life [8; 16]. The situation of brutal “divide and
rule” was the result of the statehood model imposed by the USSR,
its colonial legacy. It strained the social fabric and brought about
The second major reason for an overt con�ict was deprivation of
human needs. Russians and Ukrainians in Transnistria as well as all
over Moldova felt insecure in the changing ethnopolitical situation,
they were discriminated against with accession of radical factions
to power. The Transnistrian nomenklatura faced the reality of bow
ing to the Moldovan authorities, which the former viewed as status
demotion and deprivation of political access needs. The Transnis
trian nomenklatura and population were deprived of their needs of
identi�cation with the USSR. As Azar stated, grievances as a result
of need deprivation are usually expressed collectively and in case of
the authority’s failure to redress those grievances a PSC is cultivated
Governance and state’s role were among the reasons for the
Transnistrian con�ict. The nationalist opposition which came to
power in Chişinău did not have much experience in governance. The
new state had limited resources and restricted capacity while it had
a colonial legacy of weak participatory institutions, a hierarchical tra
dition of imposed bureaucratic rule from the metropolitan centre
as well as inherited instruments of political repression which it at
tempted to use to strangle the insurgence in Transnistria [8; 14; 16].
Hence, it is possible to consider the Moldovan state incompetent,
parochial, fragile, and authoritarian, especially in relation to ethnic
minority groups, at that time. On the other hand, the Transnistrian
elites possessed signi�cant economic potential, political support of
reactionary forces in Moscow, were able to obtain military resources
and personnel from the 14
Army [12, p. 3] as well as from Cossacks
and other paramilitary formations [13]. This imbalance of power
between the centre and the region enabled the latter to go to the
length of a military con�ict.
E. Azar considered international linkages to play an important
role in activation of con�icts. That was exactly the case with Moldova.
Moldova and, especially, Transnistria were economically dependant
on the USSR, Transnistria had political-military linkages to Moscow
which formed a regional pattern of clientage, Chişinău developed
such links with Romania. Moldova as a weak state was porous to
foreign forces: each of the parties was supported by external play
ers. Transnistria was provided signi�cant political, economic, military,
ideological support by the reactionary forces in Moscow [12, p. 3].
Moldova was assisted by Romania; however, the latter was able to
render limited assistance only due to internal problems. Thus, the
foreign-policy factor was one of the reasons which in�uenced the
development of the Transnistrian con�ict following the worst of the
According to the PSC theory, activation of overt con�ict by these
four clusters of preconditions depends on more contingent actions
and events of “process dynamics”. As it is known, the process dy
namics worked towards violence in the ethnopolitical con�ict of
Transnistria. The political goals of insurgents evolved from auton
omy to secession and the tactics from civil disobedience to open
hostilities. The policy chosen by the Moldovan state was not that of
political accommodation but of coercive repression. These factors
as well as built-in mechanisms of con�ict brought the situation in
Transnistria to outbreak of violence.
Turning to the evolution of the con�ict in Transnistria, we should
mention �rst of all that there exist various classi�cations of con�ict
development stages in the ethnic con�ict resolution studies [see,
e.g. 2; 10]. For the purposes of this research Jeong’s classi�cation has
been applied. According to it, the con�ict consists of a latent and
manifest stages the latter being broken down into initiation, escala
tion, entrapment, de-escalation, and termination [2, p. 91-99].
It should be noted that the Transnistrian con�ict has several pe
culiarities of its dynamics. First of all, it is a frozen con�ict which
has not evolved through all the stages and has not terminated yet.
Secondly, the latent stage of the con�ict was very short, and its de
velopment stages overlapped [14].
The latent stage of the con�ict in Transnistria commenced in
1989. That and the following year the elites of Moldova proper and
Transnistria understood crucial discrepancies of their interests (the
former striving for independence from the USSR and joining Ro
mania, the latter interested in remaining within the Soviet Union
and raising its political status), upon such a realisation their actions
started to grow more and more con�icting. Discriminatory laws on
languages of Moldova became an extremely strong source for spon
taneous mobilisation of the Transnistrian population. The Transnis
trian elites used that mobilisation as an instrument to achieve their
own political goals and headed the popular protest.
In 1990 the political situation complicated further. The Declara
tion of State Sovereignty of Moldova was approved [16, p. 394–396].
In Transnistria a free economic zone and the Transnistrian Moldo
van Soviet Socialist Republic with its own law on languages were
established. The following year confrontation between the parties
kept heightening. Moldova declared independence, Transnistria re
sponded with a referendum on independence from Moldova [14]. In
1991 Transnistria established the National Guard with the assistance
of the 14
Army which began forcing the Moldovan security agen
cies out of Transnistria from the end of September 1991 [14].
The situation was critical for Moldova and required immediate
action. The balance could be restored by force only; the Moldo
van leadership actually had no other options. In the tense situation
Chişinău declared state of emergency in the republic on 28 March
1992. This was the initiation of hostilities when the latent con�ict
transformed into a manifest one. Thereupon the con�ict escalation
stage followed [14].
At that stage the parties sought to defeat each other in order
to attain their ends; although the stakes were high, they did not
consider compromise a viable option. During the hostilities the Mol
dovan forces could not prevail over the paramilitary forces of the
breakaway region which used the tanks of the 14
Army and were
assisted by Cossacks [6; 14]. On 9 June 1992 a cease�re agreement
was reached in a situation favourable for Transnistria.
Such a situation was considered negatively by part of the Transnis
trian population. The dwellers of Bendery demanded withdrawal of
the Moldovan police. In June 1992 the Transnistrian National Guard
managed to in�ltrate Bendery and block the Moldovan police. The
Moldovan leadership decided to return the offensive. In the blood
shed of 19-12 June 1992 the both parties used heavy armaments.
However, the Moldovan forces were unable to defeat the Transnis
trian units actively using the tanks of the 14
Army; Moldovan police
remained blocked in Bendery [14]. The escalation stage of the con
�ict culminated in an entrapment.
Seeing an obvious impasse and the number of casualties (620
persons), the Moldovan authorities began to attract mediators to
resolve the situation. On 21 June 1991 President of Moldova M. Sne
gur visited President of Russia B. Yeltsin in Moscow. At this meeting
an agreement on the principles of the con�ict resolution was signed
[14]. The Transnistrian con�ict was institutionalised and entered the
de-escalation stage. With the cease�re the parties in con�ict with
drew their troops, warlike equipment from the �ghting area within
a week according to the agreement, which enabled to establish a
security area between them [15, p. 259]. The forces of the parties in
con�ict were reduced several times thereafter.
However, after the de-escalation the Transnistrian con�ict has not
reached its termination stage until now. The negotiations have con
tinued for almost 18 years, their format increasing constantly from
2 (Moldova, Russia) at �rst to 5+2 (Moldova and Transnistria, Russia
and Ukraine as mediators and guarantors, OSCE as a guarantor, EU
and USA as observers) at present. As of the beginning of 2009, the
negotiations stalemated another time due to an uncompromising
position of the Transnistrian leadership. Efforts were made to resume
them, however, to no avail because of the political crisis in Moldova
which broke out upon the parliamentary election. The situation has
further complicated recently because of a con�ict between the ex
ecutive and legislative in Transnistria [17].
The con�ict in Transnistria requires settlement for the situation in
the region to return back to normal. There are several con�ict reso
lution scenarios possible, although each of them would leave one
or several parties concerned disadvantaged. Besides, the evidence
demonstrates that a lot of people are interested in the Transnistrian
con�ict remaining unresolved while they derive their own pro�t from
The most viable con�ict resolution scenario and the most com
promise one on the line of a unitary state – federation – confed
eration is that of creating a federation. This resolution scenario is
actively supported by the OSCE, the Russian Federation supported
it as well, the Moldovan government agreed to this scenario in prin
ciple at a certain stage. However, as the events with the ill-fated
Kozak memorandum demonstrate [see, e.g. 5, p. 1] the trick is in the
details of the federation model which can provide Transnistria with
the veto right on the most sensitive issues of the Moldovan politics
and even drag the country back to the orbit of the Russian in�uence
and domination. For the purposes of construction of the future Mol
dovan federation use of the OSCE seems to be the most expedient
as the OSCE has proven its unbiased, even-handed approach to the
matter [see, e.g. 3].
Since Kosovo’s unilateral proclamation of independence and its
speedy recognition by the USA and the majority of the EU’s mem
ber states another scenario has become possible: Transnistria’s uni
lateral proclamation of independence and its recognition by Russia
and other states (if any). It is a destructive one and can hardly be
branded as “con�ict resolution”. This scenario may be considered vi
able while it seems to have been internally legitimised by the people
of Transnistria and could be externally legitimised by Russia. How
ever, it is less realistic than the previous one because the Russian
establishment seems to be reluctant to further confront the EU and
the USA, needs their co-operation, and lacks internal resources and
external support to clash with those powers on another self-pro
claimed republic, besides Abkhazia and South Ossetia. It could be
implemented if hard-liners in the Russian ruling elite prevail.
Other resolution scenarios of the Transnistrian con�ict were ex
amined during the research. This includes unitarisation, autonomy,
secession, and confederation scenarios. However, they are consid
ered to be much less viable than the two mentioned above taking
into consideration the record of the con�ict and the current state of
affairs among the parties concerned. At the same time, their imple
mentation cannot be excluded completely if the political situation
changes, e.g., in Moldova, Transnistria, Russia.
Summarising, it is possible to state that the Transnistrian con�ict
has its prerequisites rooted in the history of the USSR. The most criti
cal of them include arbitrary delimitation of the borders between the
MSSR and the UkrSSR, the erroneous ethnic policy of the USSR, and
socio-economic as well as other discrepancies between Transnistria
and Moldova proper. E. Azar’s PSC theory was applied to the study
of the above con�ict, the immediate reasons for the con�ict and its
evolution to hostilities with human casualties were determined and
analysed using this theory.
Speaking about the dynamics of the con�ict, we should mention
that it has its peculiarities as well as traits common to all such con
�icts. It passed the latent (from ca. 1989 until March 1992), initiation
(March 1992), escalation (from March 1992 until June 1992), entrap
ment (June 1992), and de-escalation (June-July 1992) stages. The
con�ict developed not only “vertically” (escalated) but also “horizon
tally” (expanded at the expense of appearance of new issues). The
peculiarities of the con�ict in Transnistria are that its latent stage was
very short, that its stages overlapped and that it is a frozen con�ict
at present.
According to the results of this study, the resolution scenarios of
the Transnistrian con�ict are plenty, although the realistic ones are
few. They include creation of the Moldovan federation and unilateral
recognition of Transnistria’s independence by Russia with the �rst
one being the most viable option as of today.
Bibliography
Hill, W. H. The Transdniestrian Settlement Process – Steps Forward, Steps
Back: The OSCE Mission to Moldova in 2005/2006 // OSCE Year Book
2006. Available from the Internet: Centre for OSCE Research, www.core-hamburg.de/CORE_english/pub_osce_inh_06.htm>.
Jeong, Ho-Won. Understanding Con�ict and Con�ict Analysis. Los
Angeles, London, New Delhi, Singapore: Sage Publications, 2008.
Memorandum on the Bases for Normalization of Relations between the
Republic of Moldova and Transdniestria. OSCE, 1997. 3 pp. Available
from the Internet: Organisation for Security and Co-operation in Europe
.
Miall, H.; Ramsbotham, O.; Woodhouse, T. Contemporary Con�ict
Resolution: The Prevention, Management and Transformations of
Deadly Con�ict. Cambridge: Polity Press, 2005. 399 pp.
Neukirch, C. Managing the Crises – Restarting the Process: The OSCE
Mission to Moldova in 2004/2005 // OSCE Year Book 2005. Centre for
OSCE Research 6.
O’Loughlin, J.; et al. National Construction, Territorial Separatism and
Post-Soviet Geopolitics: The Example of the Transdniester Moldovan
Republic
// Post-Soviet Geography and Economics. 1998. No. 39 (6).
P.
332–358. pdf>.
Анцупов, И. А. Русское население Бессарабии и левобережного
Ориднестровья в конце XVIII–XIX вв. Кишиняв: Инесса, 1996. 248 с.
Бабилунга, Н. В. и др. Феномен Ориднестровья. Тирасполь: ОГУ, 2003.
Вітман, K. Оридністров'я: перспективи розв’язання конфлікту //
Оолітичний менеджмент. Available from the Internet: Український
центр політичного менеджменту magcontent.php3?m 1&n 87&c 2162>.
Кавтарадзе, С. Д. Этнополитические конфликты на постсоветском
пространстве. Москва: Экзамен, 2005.
Кривицька, O. Конфліктність пострадянської етнічної ідентифікації
Оолітичний менеджмент. Український центр політичного менед
жменту Молдова: региональные напряженные отношения в Ориднестро
вье. Кишиняв/Брэссель: МГОК Европа, 2004. Доклад № 157. 39 с.
Мяло, К. Ориднестровье: весна цвета хаки // Новое время. 1992.
Оерепелица, Г. Н. Конфликт в Ориднестровье. Available from the
Internet: Оортал о конфликте в Ориднестровье 1992 года voyna1992.ru/public/11-kon�ikt-v-pridnestrove-g.-n.-perepelica.html>
[last accessed on 21 February 2009].
Оетрова, І. Ороблема ефективності дипломатичних заходів держав-
гарантів по врегулэваннэ придністровського конфлікту // Актуальні
проблеми вітчизняної та всесвітньої історії: Жб. наук. праць. Випуск
12. Рівне: РДГУ, 2008. C. 258-263.
Стати, В. История Молдовы. Кишиняв, 2003. 478 с.
Сторонники президента Ориднестровья просят МГБ ОМР »найти» в
деятельности парламента признаки »подрыва госбезопасности»
Информационное агентство »Regnum». 10.06.2009. Available from
the Internet: Информационное агентство »Regnum» regnum.ru/news/1174220.html> [last accessed on 11 June 2009].
IV.
ОСО
В СОВРЕ
(ЕГУ, г. Вильнэс)
РО
ИРОВАНИЯ
СОХИА
The article addresses a critical and urgent issue of correlation between
various social norms. Obviously, the existing conditions of our globalized
world stimulate and even force up the process of interaction between
diverse systems of norms. Western societies that have become the main
arena of these juxtapositions are lacking the experience and regulatory
tools to handle the con�ict between them. The author argues that many
pressures of multiculturalism could be de�ned as uncon�rmed marginal
social norms claiming for recognition. For instance, migrants’ case may
be conceived as an endeavor to equalize their collective identity and col
lective norms in value and status. Recent advancement of human rights
awareness has allowed these claims to challenge the social status quo
ante and become legitimate. We may even say that the key role human
rights play in present globalized world has totally changed the ways of
struggle for rede�ning social norms.
Не нужно иметь философское или другое образование, чтобы
осознать и ошутить на себе, что мир, в котором мы сегодня жи
вем, сильно изменился и упрямо продолжает меняться. Своего
рода »вторжение» глобального в наше локальное пространство,
в нашу приватнуэ сферу вынуждает нас в той или иной степени
соотноситься со многими событиями, происходяшими в самых
разных точках нашей планеты, и пытаться осмыслить этот »чу
десный новый мир», ежедневно сталкиваэший нас с загадоч
ными, странными и даже »ненормальными» носителями чуждых
нам культурных норм. В этой связи, очерчивая предмет моего
исследования более академичным слогом, я бы хотел вести речь
о проблеме корреляции наших ценностей и наших социальных
норм с теми чужеродными и, зачастуэ, напрямуэ противоре
чашими нашим, ценностями и социальными нормами других
культур.
Сама по себе проблема такого рода не является чем-то но
вым, она имеет многовековуэ историэ, зафиксированнуэ и в
историографии, в литературе, в кинематографе. Однако нынеш
няя острота этой уже немолодой проблемы обусловлена изме
нившимся контекстом, масштабом, если угодно, плошадьэ со
прикосновения различных культур друг с другом, что стало не
отщемлемой частьэ массового политического, эридического и
морального дискурсов.
Оредставим себе ситуациэ, когда рядом с вами, в вашем
родном городе, вдруг, совершенно неожиданно, возникаэт не
понятные вам лэди, скажем, группа арабских эмигрантов. Они
говорят на чуждом вам языке, исповедуэт чуждуэ вам религиэ,
придерживаэтся иных культурных конвенций и, получив легаль
ный статус, начинаэт занимать »ваши» парковочные и рабочие
места, получаэт »ваши» пособия, муниципальные квартиры, и
главное
– они хотят признания. Но они не просто его хотят, не
просто просят о нем
– они его требуэт. Они требуэт признать
равноценность их культурных норм, вооружившись, словно
броней, правами человека, мультикультурализмом и толерант
ностьэ, они требуэт от вас, прожившего здесь всэ своэ жизнь,
полного равенства с вами. Оризнаэсь, даже я, уже »искушен
ный» знакомством с гендерными, постколониальными пробле
мами и дискурсами (более того, поддерживаэший подобные
воззрения), в глубине души негодовал бы, так как, видимо, были
бы задеты какие-то глубинные, эгоистические и непростительно
естественные струны человеческого сознания. Моментальная
протестная реакция не заставила бы себя долго ждать. Однако
я хотел бы уверить всех в том, что в данном примере красоч
ность изображения нетерпимого отношения к эмигрантам яв
ляется вынужденной мерой, самому мне не слишком приятной,
но важной и необходимой по причине того, что эта красочность
помогает нам глубже вникнуть в сложность, многогранность и
неоднозначность данной проблематики. А писать о мыслях и
чувствах человека, чья культура, государство и, наконец, соци
альная норма колонизируэтся, при этом в то же время некие
новые, непривычные ему нормы в милицейском порядке вме
няэтся ему как обязательные, совершенно излишне. Ороблема,
поставленная таким образом, напрямуэ отсылает нас к дискурсу
прав человека. Каким образом возможно эридическое, эконо
мическое, культурное, словом, полное и безоговорочное при
знание Другого, причем этот Другой не является »нормальным»
белым джентльменом
– это чуждый, непонятный нам или, вы
ражаясь языком Фуко, »ненормальный» Другой? И что же нам
делать с его требованием на признание, учитывая при этом гло
бальный контекст всеобшности прав человека, от которого в ци
вилизованных странах уже не отмахнешься?
Очевидно, что это не просто некая пористая и воздушная
философская проблема, это проблема, затрагиваэшая многие
пласты нашей жизни. Количество преступлений, совершенных
на почве расизма, достаточно велико, и во многих странах это
очень серьезная проблема. В этом смысле я вижу связь претен
зии на признание, выдвигаемой на политическом, символиче
ском, эридическом и прочих уровнях, с проблемой конструи
рования социальной нормы. В обшестве всегда имеэтся некие
представления о норме. Они могут быть весьма и весьма разно
образными, начиная с очень косного, консервативного и одно
мерного понимания нормы и заканчивая демократичным, под
вижным, постоянно переформатируэшимся ее пониманием.
Однако и в том, и в другом случае у нас наличествует некоторое
предварительное знание о норме, которое само по себе не явля
ется нейтральным, т.е. такого рода представления всегда имеэт
оценочные, моральные и прочие коннотации. В данной связи
именно с точки зрения подобного рода »легитимного» знания о
норме нас ранжируэт, оцениваэт, характеризуэт, втягивая тем
Я полагаэ, что глобализация и универсализация дискурса
прав человека сильно трансформирует этот процесс, поэтому
хотел бы несколько переформулировать центральнуэ проблему
моего исследования. Я дополнэ проблему соотношения раз
личных норм известной фукианской связкой »знание–власть».
Тем самым обнаруживается иной взгляд на норму: это уже не
просто непонятная борьба норм между собой, это претензия
на признание идентичности, признание ценностей группы, при
знание некого коллективного »Мы». Этот вызов, это требование
утверждается по отношениэ к легитимированному, устоявше
муся, »верному» и »корректному» знаниэ о социальной норме,
с цельэ его переформулирования. На мой взгляд, требования
такого рода стали возможны лишь благодаря тому, что права че
ловека являэтся сегодня чем-то наподобие универсального кар
каса (»universal frame») [6, 66], моделируэшего споры о партику
лярных правах, нормах и требованиях на признание, что меняет
сами практики конструирования социальных норм в обшестве.
Таким образом, можем отметить, что проблема конструирова
ния социальных норм является актуальной, острой, масштабной,
а также сушествуэт весьма интересные ее преломления сквозь
призму развития прав человека.
Фуко полагал, что новые дисциплинарные практики, возни
каэшие в самых различных сферах, в тэрьмах, в новом способе
производства, в архитектуре города и даже в нашем гендерном
опыте, играэт клэчевуэ роль в конструировании нашей ин
дивидуальности. В своей книге »Надзирать и наказывать» Фуко
анализирует дисциплинарные практики тэрьмы, однако при
этом он утверждает, что в эксплицитной форме, сушностно, те
же техники надзора присутствуэт и в школах, и в госпиталях, и
на фабриках, и в армии. Ороцесс принудительного конструиро
вания индивидуальности, в ходе которого власти экзаменуэт,
наблэдаэт, устанавливаэт надзор и регулируэт наши инди
видуальности, предполагает их внутреннээ трансформациэ,
коррекциэ и усовершенствование в рамках всеохватываэшего
процесса »нормализации». Хелостная сеть, состояшая из систем
исклэчения, распределения и надзора, являлась важнейшей со
ставляэшей процесса нормализации в модерных обшествах [3,
Жначимость подобного подхода заклэчается в том, что он
вскрывает конструируемость социальной нормы, так как очень
часто обыденное сознание воспринимает норму как нечто на
столько естественное, настолько самоочевидное, что полагаэт
ее независимой от той или иной историчности. Более того,
при таком эссенциалистском подходе лэбое »отклонение» от
нормы будет восприниматься крайне негативно, что приводило
и до сих пор приводит к брутальным последствием. К примеру,
Л. Фант показывает, каким образом во Франции XVIII в. было
пересмотрено понятие нормы относительно телесных практик
– пыток. Речь идет о судебной системе тогдашней
Франции, которуэ Фуко описывал как »ужасаэший спектакль
публичного наказания» [4, 98]. Действительно, это очень точная
формулировка. Фант отмечает, что, к примеру, смертная казнь
приводилась в действия пятьэ различными способами: расчле
нение при помоши лошадей, сжигание на столбе, колесование,
повешение и обезглавливание [5, 45–47]. Ори этом такого рода
действа считались нормальными и даже обыденными, однако
под влиянием различных факторов, мало интересуэших нас в
данном исследовании, пытки и прочие брутальные меры были
признаны недопустимыми в обшестве, которое считает себя ци
вилизованным. Очень скоро подобного рода наказания стали
считаться варварскими и дикими, хотя буквально десятилетие
назад они вполне вписывались в картину судебной системы. Та
ким образом, главная ценность подобных исследований заклэ
чается в опровержении эссенциалистского понимания нормы
и в артикуляции подвижности, относительности и сконструиро
ванности социальных норм и практик.
Если и можно полагать, что такого рода нормализация со
храняется и по сей день, то нельзя игнорировать тот факт, что в
подобные надзираэшие и нормализируэшие обшества встраи
ваэтся большие группы индивидов, к примеру, из бывших ко
лоний, переживших подобные процессы в совершенной иной
форме, т.е. придерживаэшиеся иных социальных норм. Оопа
дая в инуэ социальнуэ среду и обладая сильной и устойчивой
групповой идентичностьэ, многие группы заявляэт о праве на
признание. Эти заявления, по сути, являэтся претензией на до
полнение, переартикуляциэ или и вовсе отмену тех или иных
социальных норм. Конечно же, подобное покушение на усто
явшуэся социальнуэ норму, покушение на определение »нор
мальности», зачастуэ проявляэшееся через попирание, игно
рирование или открытый протест против наличествуэших со
циальных норм, встречает серьезное сопротивление со стороны
лэдей, следуэших данным нормам.
Ситуация, когда »покушение» на устоявшуэся социальнуэ
норму может быть услышано, воспринято и при этом его адре
сант не будет физически уничтожен, стала возможной лишь бла
годаря институциональному закреплениэ и поддержаниэ прав
человека. Ведь именно к этому глобальному контексту и апелли
руэт группы, требуэшие признания.
В свете вышесказанного могу заклэчить, что постановка во
проса, берушая во внимание сообшества, претендуэшие на ле
гальный (во всех смыслах) статус, стала возможной благодаря
вовлечениэ в даннуэ проблему глобализационного и постко
лониального контекстов, в частности, миграционных потоков
рабочей силы из бывших колоний. Ведь, скажем, в рамках про
странства одного города, к примеру, Лондона или Оарижа, мы
можем обнаружить огромное количество эмигрировавших эт
нических групп, проживаэших бок о бок как друг с другом, так и
с коренными жителями. В этой этнической и культурной мозаике
и возникаэт претензии на признание со стороны новых групп в
обшестве, побуждая к установлениэ нового легитимного знания
о норме, которое учитывало бы нормы представителей иных эт
носов и культур, исходя из принципа толерантности.
Мы можем обнаружить множество аспектов такого рода
борьбы за социальнуэ норму; к примеру, социальная критика
также претендует на пересмотр социальных норм. Социальный
– это агон, в рамках которого происходит борьба за
переопределение социальной нормы, приобретаэшей конно
тации нравственного характера. Наиболее удачная критичная
концепция, одержавшая победу в подобной языковой игре, и
будет являться мерилом, вписав ценности которого социальная
норма будет дополнена и частично переопределена. Кроме того,
социальная критика также может артикулировать некоторые
нормы, делая процессы их конструирования зримыми. Можно
привести пример феминистской критики обшества или кон
цепт ориентализма Эдварда Саида. В случае с ориентализмом
можно заклэчить, что он также является сконструированной
определенным образом нормой восприятия Другого, нормой
конструирования этого Другого. Мы также можем рассмотреть
пространство публичной полемики (“agonistic public spaces”) [1,
31] как своего рода публичнуэ плошадку (также определенным
образом нормированнуэ, мог бы отметить Фуко), в рамках ко
торой ведется спор о социальных нормах. Словом, здесь можно
приводить много примеров, пытаясь ухватить и показать то, что,
на мой взгляд, может быть охарактеризовано как »расколдовы
вание» понятия социальной нормы. Иными словами, понимая
сконструированность и относительность нормы, мы вступаем
в спор (агон, языковуэ игру и т.п.), ведушийся в определенном
»месте» и по определенным правилам, с цельэ введения новых
норм или трансформации старых.
Таким образом, можем заклэчить, что развитие прав чело
века вносит свои коррективы в практики конструирования со
циальных норм. В отличие от классического, фукианского пони
мания, которое представляет социальнуэ норму как нивелиру
эшуэ, доминируэшуэ, называэшуэ силу, мы можем говорить
о более открытой интерпретации социальной нормы, именно
как своего рода публичной плошадке, где различные акторы ар
тикулирует свое видение социальных норм.
Литература
Муфф, Ш. К агонистической модели демократии / Ш. Муфф // Логос.
Саид, Э. Ориентализм. Жападные концепции Востока. СОб.: Русский
Фуко, М. Надзирать и наказывать / Оер. с фр. В. Наумова; под ред.
Борисовой. M.: Ad Marginem, 1999.
Фуко, М. Рождение клиники. М.: Смысл, 1998.
Hunt, L. The 18th-Century Body and the Origins of Human Rights.
London.: Diogenes 203, 2004. P. 41–56
Kuçuradi, İ. Tolerance and the Limits of Toleration. London.: Diogenes
44. 1996. P. 163–174.
Аляксей Кажарскі
(ЕГУ, г. Вільнэс)
КУЛ
ьТ
АЎТА
The article reconstructs Alexander Kjosev’s concept of self-colonizing
cultures and explores its heuristic potential for the analysis of Belarusian
cultural and national identity. The author, thus, attempts to describe the
Belarusian post-Soviet situation in postcolonial terms and, following in
the wake of Kjosev’s methodology, explain the behavior of contempo
rary cultural and political elites and counter-elites in terms of their “trau
matic experiences”, obtained in previous social interactions. The author
concludes with reaf�rming the necessity of a broader application of Kjo
sev’s conceptual apparatus to this empirical �eld.
Мэтай артыкула ясць аналіз эўрыстычнай перспектывы, якуэ
самакаланізаваных культур
балгарскага культуро
лага А. К’ясева можа мець у кантэксце сучасных пытанняў бела
рускай нацыянальнай ідэнтычнасці.
Катэгорыей
К’ясеў карыстаецца для
пазначэння культур, якія канстытутуэць сябе праз суадня
сенне з пэўным сакралізаваным імі
[1]. У ролі Іншага
выступаэць, звычайна, такія інстанцыі, як »Жахад», »Еўропа»,
альбо »цывілізаваны свет». Яны ясць вобразы, якія складаэць
для самакаланізаваных культур пэўны нарматыўны ўзор. Оры
супастаўленні з гэтым узорам апошнія перажываэць уласнуэ
заганнасць, недастатковасць, непазбаўнуэ онталагічнуэ
сутнасць
. Структура гэтага дачынення, адзначае К’ясеў, можа
быць зразуметая па аналогіі з рэлігійным памкненнем да пэўнай
сакральна-трансцэндэнтнай інстанцыі, якуэ, прыкладам, Р. Ота
вызначаў як
das ganz Andere
(»зусім іншае»). Оершапачатковая
страта сувязі з гэтай Інстанцыяй палягае ў падмурку чалавечага
культуры і складае яго »родавуэ траўму». Рэлігійнае ж
памкненне ясць, у сваэ чаргу, намаганне ўзнавіць гэтуэ сувязь.
Re-ligio, як стрыжань культуры, выбудаванай вакол грэхапад
зення і прагі адсутнага Бога.
У выпадку самакаланізаваных культур на месца транс
цэндэнтнага Іншага заступае нарматыўны ўзор развітых куль
тур Жахада. Ідэнтычнасць гэтых культур выбудоўваецца вакол
неабходнасці пераадолець сваэ »адсутнасць» альбо »адста
ласць» ад »цывілізацыі». Оры гэтым фундаментальнуэ знач
насць мае той факт, што дадзеная стратэгія ідэнтычнасці не
ясць якойсь »дэвіяцыяй», якая б скажала папярэдне здаровуэ
дынаміку развіцця нацыянальнае свядомасці. Рэч у тым, што
першы досвед нацыянальнага самаўсведамлення і ясць уласна
досведам Адсутнасці
, досведам, які заўжды спаўняецца пад
пагардлівым паглядам Іншага. Як адзначае К’ясеў, нацыяналь
ная свядомасць »пачынаецца з траўмы, якуэ атрымлівалі кан
крэтныя інтэлектуалы, што ў сваіх узаемаадносінах зь лэдзьмі
“больш цывілізаванымі” ня раз адчувалі прыніжэнне з-за сваяй
мовы, этнічнага паходжання, “браку вялікіх традыцыяў” і г.д.
» [1]
Спэцыфіка дадзенага »траўматычнага досведу» вызначае ўсе
далейшыя праекты самавызначэння нацыі. К’ясеў апісвае шэраг
ідэнтыфікацыйных стратэгій, з якіх карыстаецца нацыя, народжа
ная досведам адсутнасці. Сярод іх:
канструяванне традыцыі
, i.e. праца нацыянальнай
гістарыяграфіі, якая рэгіструе пераемнасць падзеяў, накана
вануэ прадэманстраваць працягласць Орысутнасці нацыі на
гістарычнай арэне. Уся гэта, аднак, выклэчна дзеля таго, каб за
маскаваць нядаўна перажыты досвед Адсутнасці. Траўма
нацыі камуфлэецца нацыянальнай гістарыяграфіяй як яе
Ад
раджэнне.
2) »Cіметрычныя дактрыны»
і
, сэнс
якіх палягае, адпаведна, у імператыве ўнікаць усяго Чужога і
захоўваць чысцінэ нацыянальнага і, наадварот, прадуглед
жвае »мадэрнізацыйны» праект развіцця, скіраванага да пераа
дольвання гістарычнага разрыва паміж нацыяй і яе “значнымі
Іншымі”.
3) Оа-трэцяе,
інтэрналізацыя погляду Іншага,
пры якой
уласцівае »нармальным» культурам стаўленне да сябе за
знае лэстэркавуэ інверсіэ. »Добра вядома, што ў “нармаль
ным” грамадcтве “Наша” выражае сваэ ідэальнуэ сутнасьць
праз разуменьні Орысутнасьці, Дабрыні, Орыгажосьці, Ісьціны,
Чысьціні, Гармоніі — у той час як “Чужое” асацыэецца з Ад
сутнасьцэ, Фаосам, Брудам, Флусьняй, Агідай. “Дзякуэчы”
свайму паходжаньнэ траўмаваныя групы перажывалі гэтуэ
бінарнасьць зь яе цямнага боку» [1]. Непасродным вынікам гэ
тай інтэрналізацыі ясць погляд на свая ўласнае як на »адсутнае»,
»брыдкае», »нячыстае», »чужое». Аднак далейшае развіцця
траўмаванае нацыянальнае свядомасці прадугледжвае яшчэ
адну інверсіэ, сэнс якой ужо ў тым, каб
з нячыстага зрабіць
. Хяпер ужо Іншы разглядаецца аўтакаланізаванай куль
турай у перспектыве яе ўласнай выклэчнасці, і тое, што ўчора
перажывался як заганнае, сяння аб’яўляецца найлепшым і
найулэбянейшым. Гэтыя стадыя аўтакаланізацыі ўлучае скла
дануэ дынаміку ўзаемадачыненняў з тымі, хто яшчэ не адвык
перажываць сябе самога ў святле ўласнай заганнасці. »О бестал
ковы, о варты жалэ дурань! Чаму ты саромеешся называць сябе
баўгарынам?» [1]
Дазволім сабе гіпотэзу, што катэгорыя самакаланізаванасці
пасуе да аналізу беларускай сытуацыі як нельга лепш, з пры
чыны надта багатага і разнастайнага досведу
адсутнасці
, альбо,
калі карыстацца з мовы
класікаў беларускага постмадэрну
, до
. Стратэгіі самаідэнтыфікацыі, у падмурку якіх палягае
траўматычны досвед адсутнасці, можна адшукаць як у лозунгах
беларускіх палітычных эліт, так і ў беларускай контркультуры, і ў
масавай свядомасці, і ў сучасным інтэрнэт-фальклоры. Уся гэта
дае грунт для аналізу, маштаб якога, мусіць, перавышае не толькі
памеры артыкулу, але і адмыслова напісаных кніг з тэматычнымі
кейс-аналізамі ў розных сферах.
Орыкладам у сферы навукова-гістарычных даследаванняў
у якасці маніфестацыі самакаланіяльнай стратэгіі можна было
б разгледзець адчайныя спробы нованароджанай нацыяналь
най гістарыяграфіі ўсталявааць гістарычнуэ пераемнасць паміж
Оолацкім і Вялікалітоўскім княствамі, Рэччу Оаспалітай і сучаснай
, як пэўнай этналінгвістычнай еднасцэ, з прэтэнзіямі
на спараджэнне самастойнага палітычнага праекта. Ооруч з
гістарыяграфічнай перспектывай ідзе й сацыяльна-палітычная
перспектыва нацыянальнай эмансіпацыі, якая генеалагічна
ўзыходзіць да часоў БНР і Беларускай Сацыялістычнай Грамады
і рэхам адбіваецца ў нацыянальнай хвалі 1980–90-х гг. Клішэ
беларускага Адраджэння, такія, як жаданне »
лэдзьмі звацца»
і
надзея на “
пачэсны пасад паміж народамі
”, безумоўна сведчаць
пра траўматычны досвед беларускае інтэлігенцыі, якая адчу
вае боль і сорам перад позіркам Іншага. У расейскай, польскай,
заходняеўрапейскай перспектывах яна не мае годнасці: не мае
ані сваяй сталай нацыі, ані самастойнай дзяржавы, ані »высо
кай» культуры, а мае толькі летуценні як мага хутчэй стварыць,
напісаць, уявіць…Оры жаданні усэ тыпіку самакаланізаванае на
цыянальнае свядомасці можна абгрунтаваць прыкладамі з ды
скурсу беларускага Адраджэння.
Для нармалявай, »здаровай» культуры характэрная рэ
прэзэнтацыя Іншага ў негатыўным святле, а сябе, наадварот, у
пазытыўным. Ж самакаланізаванай культурай уся адбываецца на
адварот, бо яна адаптуе
позірк на сябе. Аднак, даводзіць
К’ясеў, стадыі інтэрналізаванай перспектывы Іншага наследуе
Дзякуэчы гэтай інверсіі Іншаму дастаэцца ўсе тыя негатыўныя
прэдыкаты, якія самакаланізаваная культура першапачаткова па-
мазахісцку прыпісвала сабе, у той час як сама яна, наадварот,
засвойвае якасці, якія раней прыпісваліся носьбіту нарматыўнага
вобразу. У выніку, самакаланізаваная культура пачынае разгля
даць сябе ў святле сваяй выклэчнасці.
Нешта падобнае адбываецца з адраджэнскімі (сама)
рэпрэзентацыямі. Оэўна, ніводная нацыя не можа адчуваць
пагалоўны боль і сорам за свая »гаротнае» існаванне, паколькі
шараговыя яе прадстаўнікі не абавязкова ацэньваэць сябе й свая
жыцця ў тых нарматыўных катэгорыях, што засвойваэцца разам
з каланіяльнай перспэктывай Іншага. Тут мы маем справу хут
чэй з дыхатаміей »элітарных» носьбітаў траўматычнага досведу
і тых, ад імя каго яны імкнуцца прамаўляць. У нашым выпадку
добрым прыкладам інверсаванай інтэрналізацыі становіцца
этыкетка »быдла», якуэ ў 90-х г. некаторыя актывісты этна
культурнага адраджэння часьцяком чаплялі на »нацыянальна
несвядомы» народ. Дзіўна, але гэтая налепка спалучалася ў іх
з дэкларацыяй адраджэнскага клопату пра народ як служэння
сакралізванай інстанцыі, з маральнай адказнасьцэ і з верай у
высокуэ місіэ, якуэ той самы Народ яшчэ мусіць нейкім казач
ным чынам ажыццявіць, (прыкладам, »абудзіцца» і прывесьці
адраджэнцаў да ўлады, ...). Такім чынам, лэбоў, надзея і заха
пленне шызафрэнічна спалучыліся са страхам, агідаэ і пагардай.
Оазітыўная і адмоўная самарэпрэзентацыя культуры знаходзяцца
тут у складаных узаемадачыненнях, утвараэчы багатуэ на пара
доксы дыялектыку інверсаванага й неінверсаванага поглядаў.
Даволі відавочныя, гэтыя інтэрпрэтацыі, як на наш густ, са
ступаэць ў цікавасці меней »мэйнстрымным» момантам на
цыянальнага самаўсведамлення, якія ўжо ніяк нельга разглядаць
у класiчных межах адраджэнскага »сындрому». Варта было б
разгледзець і іншыя тыпы культурных паводзінаў, што не на
лежаць носьбітам класічнае адраджэнскае свядомасці. Аднак,
папярэдне, трэба запытацца: а ці варта наогул экстрапаляваць
праблематыку нацыянальнага самаўсведамлення і звязанага з
ім траўматычнага досведу па-за межы тае групы інтэлектуалаў,
якуэ мы вельмі ўмоўна азначылі як адэптаў беларускага Адра
джэння? Хі не могуць іншыя сацыяльныя групы абысціся без
праблем, якія паўстаэць разам са з’яўленнем так званае »нацыя
Гіпатэтычна, так,
. І, у пэўных сытуацыях, вышэйузга
даны »траўматычны досвед» так і застаецца прыватнай пра
блемай інтэлектуалаў. Калі мы разгледзім фактычнае стаўленне
паспалітых лэдзей да таго, што сярод адэптаў нацыянальна-
культурнага адраджэння прынята лічыць нацыянальнымі
каштоўнасцямі
– а адной з навяйлікшых такіх каштоўнасцей,
побач з сімваламі і падзеямі нацыянальнай гісторыі, ясць на
, то ўбачым выпадкі недапушчальнай для
»узорнага» нацыянальна свядомага грамадзяніна абыякавасці.
Логіка паўсядзяннасці, у адрозненні ад логікі нацыянальных
каштоўнасцяў, спрэс кіруецца прагматызмам. І ў гэтым белару
ская сітуацыя не ясць нейкім выняткам.
Аднак, на што варта было б указаць, абыякавасць і лянота можа
быць даляка
не адзінай
прычынай у падмурку тых неглектыўных
культурных паводзін, з нагоды якіх лямантуе нацыянальна свя
домая інтэлігенцыя. Абыякавасць і логіка прагматызму таксама
маэць свае межы, і гэтыя межы
– абсяг
, які ў рознай
ступені ўлучае ў сябе кантакты з Іншым. Як дэманструе К’ясеў,
інтэлектуалы ясць лэдзьмі, якія,
volens nolens,
падымаэцца на
якасна новы ўзровень асэнсавання ўласнае культуры пры кантак
тах з прадстаўнікамі іншых нацый. Яны
да адпавед
нае рэакцыі на нарматыўныя ўзоры, якімі з’яўляэцца культурныя
каштоўнасці і культурныя дасягненні іншых нацый. У гэтым бела
русы нічым не адрозніваэцца ад хрэстаматычных балгараў.
Лэдзі паспалітыя, аднак, на працягу большай часткі гісторыі
былі ў значнай ступені “застрахаваныя” ад такіх кантактаў. Бе
ларуская савецкая сытуацыя, прыкладам, прадугледжвала іх
жорсткуэ каналізацыэ і абмежаванне строга рэгламэнтаванымі
формамі. Досвед Іншага мог атрымаць толькі той, хто ўжо быў
носьбітам сталае савецкае ідэнтычнасці. Такім чынам, рызыка
з’яўлення патэнцыяльных нацыянальна свядомых беларусаў у
выніку атрымання траўматычнага досведу значна зніжалася.
Оаралельна з гэтым працаваў
melting pot
»новай гістарычнай
– »адзінага савецкага народу», і прагматычна-
паўсядзянны ўзровень стаўлення да культуры проста не паспяваў
стаць нацыянальнай свядомасьцэ з уласным траўматычным до
сведам. Урбанізацыя хутка пераводзіла на »обшепонятный»,
а разам з моўнай адметнасцэ гублялася і аснова культурнай
Оры гэтым урбанізацыя безумоўна прадугледжвала
траўматычны досвед спецыфічнага кшталту. Ягоныя карані ха
ваэцца ў патаемным расізме савецкага грамадства, у каторым
мовы маглі функцыянаваць адначасова як маркер не толькі
нацыянальнага, але й
сацыяльнага
адрознення. Шэрагу такіх
моваў, бясспрэчна, належыць беларуская. Тут варта прыгадаць
знакамітуэ »
. Масавая урбанізацыя сярэдзіны мінулага
стагоддзя стварыла свае “каланіяльныя” апазіцыі, свае празры
стыя муры і столі, у якіх учорашні жыхар вяскі быў асуджаны пе
ражаваць сваэ непаўнавартаснасць у параўнанні з месцічам,
аб’ектам пякучай зайздрасці і шчырага захаплення. Месціч быў
ідэалам вяскоўца, аналагічна таму, як цывілізаваныя нацыі былі
ідэаламі самакаланізаваных культур. Вясковец глядзеў на сваэ
культурнуэ адметнасць вачыма месціча і бачыў яе як нешта чу
жое, бруднае, адсталае, не вартае ўвагі і пашаны.
Вынікі такой самакаланізацыі не прымусілі сябе чакаць: ма
сава зурбанізаваныя сельскія жыхары рашуча адштурхнулі свой
этнічны бэкграунд. Оачаўся перыяд каланіяльнай
мімікрыі
, со
цыэм лэдзей хворых на бхабхаўскуэ »амбівалентнасць».
Учорашнія сяляне імкнуліся паўсэль размаўляць па-расейску, за
выклэчэннем тых выпадкаў, калі адсутнічаў позірк Іншага, калі
яны былі »са сваімі», то бок з прадстаўнікамі культурнага кола
ўрбанізаваных сялян. Оры гэтым іх старанная »расейская» ўся
адно маркіравалася як »трасянка», што дазваляла працягваць
стыгматызаваць іх і ў лэбы зручны момант вызначаць як Чужога
Гіпотэза аб траўматычным досведзе Адсутнасці дазваляе тлу
мачыць пэўныя культурныя паводзіны, якія, у іншым выпадку, вы
глядаэць абсурднымі і невытлумачальнымі. Так, у дыскурсе су
часных палітычных эліт існуе нешта кшталту маўклівай забароны
на прадмет мовы як гістарычна-нацыянальнай каштоўнасці. Гэта,
зразумела, можна патлумачыць палітычнымі імплікацыямі. Ад
нак і сярод лэдзей, не абмежаваных палітычнымі абавязкамі,
закрананне гэтае тэмы часьцяком успрымаецца як mauvais ton.
Яна, нейкім чынам, успрымаецца як няямкая, недарэчная, не
вартая абмеркавання. Быццам бы адчуваецца пэўнае жаданне
Выцісканне, калі карыстацца яшчэ адной вольнай аналогіяй
з псіхааналізу, альбо імкненне схаваць першасны траўматычны
досвед, абумоўлівае нашае перманентнае жаданне пазбегнуць
нацыянальнага як крыніцы траўматычнага досведу. Хі не варта
тады гэтым імкненнем тлумачыць рэаліі культурнай палітыкі су
часнае беларускае дзяржавы, якое, як правіла, ідзе поруч з упар
тым нежаданнем большасці беларускага насельніцтва »перай
мацца» тэмаэ »роднай мовы»?
“Амбівалентнасць” аб’ектаў каланізацыі ўзгадваецца Фомі Бхабхам ў кан
тэксце стратэгіі так званай “мімікрыі”. Оад мімікрыяй Бхабха разумее
каланіяльнуэ стратэгіэ, вынікам працы якой з’яўляецца прадукаванне
“добра пазнавальнага” Іншага, i.e. такога Іншага, які з’яўляецца падобным
да нас саміх, ясць амаль тым самым, што і мы,
, і ўся ж!
не зусім
На практыцы гэта азначае, што быццам бы перадоленая іншасць Іншага
застаецца яго “слабым мейсцам”, дзякуэчы якому ян можа быць што
момант дыскрымінаваны. “If I may adapt Samuel Weber's formulation of
the marginalizing vision of castration, then colonial mimicry is the desire for
a reformed, recognizable Other, as a subject of a difference that is almost
the same, but not quite. Which is to say, that the discourse of mimicry is
constructed around an ambivalence; in order to be effective, mimicry must
continually produce its slippage, its excess, its difference.” [2]
Безумоўна, гэтая пэрспэктыва, гэты першасны траўматычны
досьвед, некалі, відаць, востра перажыты сянняшней “вясковай
элітай”, не абавязкова выбудоўваецца вакол нацыянальных ка
тэгорый, як хрэстаматыйны досвед балгарскіх інтэлектуалаў XIX
стагоддзя, альбо досвед беларускай інтэлігенцыі, што час ад часу
выязджае ў Еўропу, каб адчуць сябе беларусам і сутыкнуцца з
уласнай Адсутнасцэ. Як і ў выпадку з сумнавядомай »
дзярэўней»
нацыянальнае тут шчыльна змяшанае з іншымі вымярэннямі
дыферэнцыяцыі, што прадукавалі траўматычны досвед савецкага
грамадства, такімі, напрыклад, як
цэнтр (Масква)-
перыфэрыя (Менск)
расейцы-»нярускія», беспартыйныя-
, т.д. Траўматычны досвед сучаснай палітычнай
эліты выбудоўваўся хутчэй паводле гэтых бінарнасцяў, чым з на
годы адсутнасці ўласнай музыкі і філасофіі. Гэта, аднак, не супя
рэчыць дадзенаму тлумачэннэ, паколькі відавочным застаецца
тое, што за лэбымі нацыянальна-дзяржаўнымі праектамі заўжды
стаіць нечый цалкам канкрэтны і унікальны траўматычны до
свед. Магчыма, калі мы гэта зразумеем, нас шмат што перастане
здзіўляць.
Літаратура
ясеў,
А
. Самакалянізаваныя культуры. frahmenty/6kjosew.htm>.
, H.
K. »Of mimicry and man: The ambivalence of colonial
discourse», in Bhabha
, H.
K. The Location of Culture. London; New York:
Routledge, 1994. mimicry.html>.
Елена Гонгало
(БГУ, г. Минск)
КОНХЕОТ
РЕА
ОСО
ОДЕРНИЖ
The article is devoted to the interpretation of virtual reality in postmod
ernist philosophy. Technological and ontological ways of tematization
of this phenomenon in postmodernism is presented in their close in
terconnection. The ontological status of virtual reality, its origins and
the reliance on modern technology were considered on the basis of
Baudrillard`s concepts of »simulacrum» and »hiperreality» and P. Virilio`s
concept of »substitution».
Особенностьэ современного обшества является широкое
внедрение информационных технологий во все его сферы, по
сути, задаэшее уровень качества жизни и перспективы разви
тия социума. Расширение сферы применения компьэтерных
технологий и функционального диапазона использования ком
пьэтеров делает их практически универсальными. Револэци
онное развитие микроэлектроники определяет возникновение
качественно новых форм передачи и обработки данных. В ре
зультате создания нового программного обеспечения стано
вится возможным достижение все большего сходства между
работой на компьэтере и управлением реальными общектами,
online-коммуникации и обшение в реальных пространстве и
времени. Человек сегодня имеет дело не только с естественной
природной и искусственно созданной культурной средой, но и
со средой виртуальной, что предопределяет возникновение ка
чественно новых отношений с окружаэшей действительностьэ.
Таким образом, в результате развития информационных техно
логий, влекушего симуляциэ реальных вешей и поступков, вир
туальная реальность входит в обиход повседневной жизни.
Не вызывает сомнений то, что медиа-технологии стали не
отщемлемой частьэ социокультурной ситуации ФФ в. Оричем
средства массовой информации нацелены не столько на от
ражение действительности, сколько на самостоятельное про
изводство образов, которые, собственно, и определяэт реаль
ность нашей культуры. В этом контексте виртуальная реальность
задана информационной средой, создаваемой имиджевыми
технологиями СМИ и коммуникации, практиками
рекламы
и моды. В целом современная культурная ситуация все чаше
интерпретируется сквозь призму виртуализации как замеше
ния реальных вешей и поступков их образами. Как отмечает Д.
Иванов, »если экономический, политический, научный или иной
успех больше зависит от образов, чем от реальных поступков и
вешей, если образ более действенен, чем реальность, то можно
сделать вывод, что социальные институты
– рынок, корпорация,
государство, политические партии, университет и т.д., перестаэт
быть социальной реальностьэ и становятся реальностьэ вирту
альной» [5, 61]. Это позволяет переопределить обшество в соот
ветствии с логикой виртуальной реальности (достигшей уровня
парадигмальности) посредством таких характеристик, как не
материальность воздействия, условность параметров, эфемер
В качестве виртуальных сегодня обозначаэтся не только
новые, но давно известные феномены в разных сферах жизни.
Это свидетельствует о склонности к расширительному, метафо
рическому использованиэ понятия »виртуальная реальность».
Как многие интенсивно изучаемые явления, виртуальная реаль
ность рассматривается с позиций различных дисциплин и, со
ответственно, имеет множество ракурсов осмысления, что не
избежно ведет к необходимости ее системного рассмотрения,
выявлениэ инвариантного смысла данного феномена и его ми
ровоззренческого статуса.
Если обратиться к этимологии рассматриваемого понятия, то
в современной западной культуре за ним закрепилось несколько
значений, восходяших к латинскому virtus. В целом трактовка
виртуальности связана с четырьмя разными смыслами. С одной
стороны
– это моральная ценность, благо (например, в англий
ском языке virtue
– это добродетель), с другой
– некая актуально
сушествуэшая и действуэшая реальность, с третьей
– некий ар
тефакт, с четвертой, »виртуальный»
– чаше всего синоним по
тенциального, мнимого, нереального [7, с.171].
Несмотря на то, что проблематика виртуальности в филосо
фии восходит к Античности, в качестве самостоятельной обла
сти изучения она конституируется в рамках постнеклассической
философии, наиболее остро пережившей чувство утраты реаль
ности. В связи с этим представляется необходимым обратиться
к теоретическим основаниям концептуализации феномена вир
туальной реальности в современной философии, а именно, в
философии постмодернизма. Несмотря на разнообразие теорий
в рамках данного направления, все же представляется опти
мальным ориентироваться на некое инвариантное содержание,
обшее выражение мировоззрения конкретной эпохи, порож
денной современными культурными тенденциями (модерниза
ция, постиндустриализация). Философиэ постмодернизма как
таковуэ считаэт мировоззрением информационного обшества,
а виртуальнуэ реальность провозглашаэт технологическим во
плошением этого направления (Б. Вули). Многие представители
этого направления констатировали дефляциэ реальности и не
посредственно обрашались к категории виртуальной реально
сти. Среди них Ж. Бодрийяр, Ж. Делез, Ф. Джеймисон, О. Вири
льо, М. Оостер, А. Крокер, С. Жижек и др.
В первом приближении можно выделить два основных
ракурса рассмотрения виртуальной реальности: социально-
технологический и онтологический. С одной стороны, исследо
вание виртуальной реальности подразумевает осмысление со
временного уровня развития техники и технологии, в результате
чего она сводится, прежде всего, к компьэтерной виртуальной
реальности, к компьэтерным 3-D макромоделям действитель
ности. С другой, проблема виртуальной реальности рассматри
вается в более широкой, онтологической перспективе, связан
ной с утверждением представлений о множественности миров
и относительности реальной действительности, которой припи
сываэтся такие черты, как полицентризм, вариантивность, плэ
ральность. В учете и сопоставлении обоих ракурсов осмысления
виртуальной реальности видится оптимальный путь ее рассмо
трения, предполагаэший возможность выработки синтетиче
ской стратегии ее исследования. Согласно весьма взвешенной и
обоснованной точки зрения Дж. Макгрегора, »не сушествует во
просов о технологии, на которые может быть дан ответ, только
исходя из нее самой» [9, 189].
Если традиционно философия была нацелена на осмысление
бытия и небытия, то сегодня общектом ее рассмотрения стано
вится также и виртуальное бытие. В философии постмодернизма,
реализуэшей задачи критики принципов классического рацио
нализма и традиционных ориентиров метафизического мыш
ления, наряду с осмыслением реалий современного обшества
онтологическая и технико-технологическая интерпретации вир
туальной реальности представлены в их взаимосвязи. Согласно
постмодернистам, виртуализация действительности становится
новым вектором трансформации обшества, когда достижения в
политике, экономике, искусстве, науке все больше зависят от об
разов, чем от реальных поступков и вешей.
Основанием для утверждения онтологического статуса вир
туальной реальности в постмодернизме является становление
полионтической парадигмы [8], означаэшей возможность су
шествования множества миров и промежуточных реальностей.
В рамках данной парадигмы закономерности сушествования
реальности больше не сводятся к линейному детерминизму. Ре
альность больше не определяется в качестве чего-то сушеству
эшего общективно и воздействуэшего на органы чувств. Ори
отказе от возможности построения единой и системной модели
мира, фундированного идеями целостности и иерархичности,
реальность начинает трактоваться как плэральная, т.е. разно
родная, становяшаяся и принципиально незавершенная. Веро
ятностная, а не предзаданная жестко и однозначно, действитель
ность становится эфемерной и нестабильной. Оринципиальной
установкой философии постмодернизма является постметафи
зическое мышление, означаэшее отказ от универсальных фило
софских систем, от логоцентризма, т.е. от стремления приписать
окружаэшему изначальный порядок и смысл.
Ооказательной для реконструкции виртуальной реальности
в постмодернизме выступает теория симулякров. Симулякр
образ отсутствуэшей действительности, пустая форма, знак,
за которым не стоит какая-либо реальность. Фотя это понятие
придумал и впервые употребил отнэдь не Ж. Бодрийяр, однако
именно в творчестве этого мыслителя он нашел наиболее яркое
воплошение. В своих работах Ж. Бодрийяр обрашается к налич
ной культурной ситуации и предлагает завораживаэшее виде
ние действительности сквозь призму наличия в ней феномена
симуляции. Согласно этому мыслителэ, эпоха постмодерна
– это
время тотальной симуляции. В постмодернистской ситуации, где
реальность преврашается в модель, оппозиция между действи
тельностьэ и знаками стирается и все становится симулякром.
Оринцип неопределенности распространился на политику, эко
номику и сексуальность, что предполагает их индетерминациэ,
утрату знаками своих референтов. Оод действием симуляции
происходит замена реального знаками реального. Жнак суше
ствует сам по себе, не отсылая больше ни к референту, ни к
реальности, т.е. все процессы симуляции начинаэт работать в
режиме собственного воспроизводства. В пространстве симуля
ции реальное время переходит в разряд гиперреального, а все
общекты преврашаэтся в антирепрезентативные, ирреференци
альные знаки, как в художественном, так и в аксиологическом,
религиозном, этическом смыслах.
Истоки подмены реальности »гиперреальностьэ» кроэтся,
согласно Ж. Бодрийяру, в том, что в рамках сциентистской ра
циональности критерием истинности позиционируется экспери
мент, являэшийся сам по себе удвоением реальности. В своэ
очередь, критерий истинности эксперимента
– его принципи
альная воспроизводимость. Такое решение проблемы воспро
изводимости вешей открывает дорогу безудержному размноже
ниэ вешей, вплоть до замешения реальности ее виртуальными
копиями. Как пишет об этом сам Ж. Бодрийяр, »само определе
ние реальности гласит: это то, что можно эквивалентно воспро
извести. Такое определение возникло одновременно с наукой,
постулируэшей, что лэбой процесс можно точно воспроизве
сти в заданных условиях... В итоге этого воспроизводительного
процесса оказывается, что реальность
– не просто то, что можно
воспроизвести, а то, что всегда уже воспроизведено. Гиперре
В связи с исчезновением реальности становится невозмож
ным традиционное философское представление о виртуальном
как о стремяшемся превратиться в актуальное, которое нахо
дится с ним в диалектических отношениях. В поисках адекватного
сложившейся ситуации подхода Ж. Бодрийяр отождествляет
виртуальное и гиперреальность, буквально наделяя их субстан
циальным статусом в мире, лишенном трансцендентного: »Оо
нятие виртуального…совпадает с понятием гиперреальности,
то есть реальности виртуальной, реальности, которая, будучи,
по-видимому, абсолэтно гомогенизированной, »цифровой»,
»операциональной», в силу своего совершенства, своей контро
лируемости и своей непротиворечивости заменяет все иное»
[1, c.20]. Виртуальная реальность у Ж. Бодрийяра совершенна
в плане непротиворечивости, абсолэтно гомогенизирована и
операциональна. Виртуальное занимает центральное место и
уверенно правит бал, замешая собой выдохшуэся реальность
целой чередой более ярких и колоритных, но содержательно
выхолошенных эффектов реального, истины, общективности.
Бодрийяровское осмысление виртуальной реальности со
звучно ее интерпретации в концепции другого французского
постмодерниста Ооля Вирильо. Как и Ж. Бодрийяр, О. Вирильо
предлагает использовать более широкуэ трактовку данного по
нятия, чем киберпространство компьэтерных сетей. Виртуаль
ная реальность, согласно О. Вирильо, связана с нарастаэшей ви
зуализацией действительности, »увеличением оптической плот
ности подобий реального мира» [3
19]. Он предлагает концеп
туализировать этот феномен в контексте механизма замешения,
отмечая, что современные технологии нацелены на то, чтобы
продуцировать более яркуэ и убедительнуэ »реальность», что
может привести к вытеснениэ реального мира.
О. Вирильо утверждает, что виртуальная реальность стано
вится возможной только при скорости света, когда реальное
дематериализуется. Ори осмыслении новых технологий О. Ви
рильо отводит центральнуэ роль изучениэ скорости. Он на
звал своэ теориэ скорости
, используя греческий
корень dromo, основным значением которого являэтся различ
ные аспекты скорости и движения. Оринцип нарашивания ско
рости, согласно О. Вирильо, генетически восходяший к развитиэ
военных технологий, а впоследствии распространивший на все
сферы жизни, является клэчевым фактором трансформации за
падного обшества. В основе технологии телетрансляции также
находится идея предельной скорости передачи данных. От того,
что образы, созданные посредством медийных средств комму
никации, передаэтся на предельно высокой скорости
– скоро
– они являэтся случайными.
Таким образом, ввиду бурного развития технологий реаль
ность постепенно замешается
эффектом реальности
. Это по
нятие постмодернистской философии было введено в оборот
Р. Бартом при анализе приемов создания достоверности в ли
тературе, когда правдоподобность достигается сугубо семио
тическими средствами. В итоге происходит деонтологизация
означаемого. Как пишет об этом Вирильо: »едва ли не един
ственной возможностьэ получать и передавать информациэ о
реальности, воспринимать реальность и ориентироваться в ней
стали видеомагнитофоны и телевизоры, телемониторы и экраны
компьэтеров»[4, 85]. Специфика развития технологий цифро
вой образности
– в »слиянии/смешении» фактического и вир
туального, в результате чего эффект реальности возобладал над
принципом реальности. О. Вирильо выделяет несколько видов
логики изображения в исторической перспективе.
Эра формальной логики образа господствовала до
в. (живопись, гравэра, архитектура).
Эра диалектической логики образа
– XIX в. (кинемато
граф, фотография).
Эра парадоксальной логики образа
– конец XX в. (видео
грамма, голограмма, цифровая образность).
Оарадоксальность изображения связана с тем, что образ,
транслируемый в реальном времени, начинает превосходить
общект изображения. Удаленное телеприсутствие веши заменяет
собой ее реальное присутствие в конкретном пространстве и
времени. Новые технологии
замешаэт
актуальнуэ реальность
виртуальной, в результате чего она удваивается, становится сим
метричной. Виртуальная реальность оценивается О. Вирильо как
катастрофа общективной реальности: »День, в который вирту
альная реальность окажется более убедительной, чем сама ре
альность, будет днем величайшей катастрофы» [6].
В технико-технологическом плане, согласно постмодерни
стам, воплошением виртуальной реальности является все мно
гообразие современных технических приспособлений виртуаль
ной реальности, функционируэших вместе или вместо человека
(прежде всего, связанных со средствами массовой информации
и компьэтерными технологиями). Такие подходы близки к тех
нологическому детерминизму. Считается, что бурное развитие
технологий несет в себе угрозу антропологического кризиса.
Оодобный фаталистический или апокалипсический взгляд на
современные технологии, свойственный большинству предста
вителей постмодернизма, можно интерпретировать в разных
ракурсах. Наряду с вполне правомерной его критикой, нельзя
не отметить и ее эвристический потенциал. Жначимость такого
рода концепций заклэчается хотя бы в том, что в них продемон
стрирован начальный этап формирования теории виртуальной
реальности, они открыты для интерпретации и усовершенство
вания, что обеспечивает основания для дальнейшей концептуа
лизации представлений о виртуальной реальности.
Литература
Бодрийяр, Ж. Оароли. От фрагмента к фрагменту. Оер. с франц.
Суслова. Екатеринбург, 2006.
Бодрийяр, Ж.. Символический обмен и смерть. Оер. с фр. и вступ. ст.
С.Н. Женкина. М.: Добросвет, 2000.
Вирильо, О
Информационная бомба; Стратегия обмана. Оер. с фр.
И. Окуневой; Оод ред. О. Никифорова; М.; 2002.
Вирильо, О
Машина зрения. Оер. с фр. А. Шестаков. СОб.; 2004.
Виртуализация обшества. СОб.; 2000.
Кибервойна, бог и телевидение. Интервьэ с Оолем Вирильо; пер с
англ. С. Маркузе // Комментарии. 1995. № 6. С. 208–218
Новейший философский словарь: 3-е изд., исправл. Минск: Книж
Носов, Н.А. Манифест виртуалистики. М.: Оуть, 2001. (Тр. лаб. Вир
туалистики. Вып. 15.).
Macgregor, J. Wise Exploring Technology and Social Space / J. Macgregor.
New York, 1997.
Игорь Гафаров
(ЕГУ, г. Вильнэс)
The article is an attempt to analyze the contemporary aesthetics of par
ticipatory communities. It centers mostly on developing the notion of
the “aesthetics of identity”, showing how exactly it have become possible
for aesthetic preferences to be the cornerstone of identity in the modern
society. The �rst reason could be identi�ed as 'panaestetisation', which
was characterized by Wolfgang Welsch. The second one is the moral
emotivism as seen by Alasdair McIntyre. Together they help to bring
out aesthetics as an integrating factor, so that it's role could be equal of
that of religion, politics or morality. The �nishing part of the article goes
on to �esh out how exactly does this “aesthetics of identity” function in
the aesthetics-centered communities and how it helps to adapt to the
contemporary changes.
В данной статье речь пойдет о возможности нового пони
мания эстетики при взгляде на нее через призму социальной
философии. Мы сконцентрируемся на таких социальных явле
ниях, которые в социологии традиционно обозначаэтся как
»субкультуры». Оо нашему мнениэ, однако, очень многие из
них являэтся в первуэ очередь
сообшествами эстетического
осмысления и восприятия
. Для обозначения этих движений в
дальнейшем станем пользоваться термином »партиципаторные
сообшества», поскольку понятие
субкультур
»нагружено» бага
жом рассмотрения их как »протестных» маргинальных социаль
субкультур
вошло в употребление еше в 20-е гг.
ФФ в. и употреблялось для обозначения самостоятельных, часто
преступных групп. В 50–60-х гг. этот термин криминалистики и
прикладной социологии получил новое осмысление, в част
ности, в теоретических работах Бирмингемской школы. В их
неомарксистском дискурсе понятие субкультур заменило клас
сическое понятие пролетариата как револэционного класса.
В дальнейшем оно потеряло своэ неомарксистскуэ окраску и
окончательно утратило четкое определение в практической со
циологии, что повлекло за собой необходимость поиска нового
концепта. В качестве альтернатив выдвигались также понятия
и
неотрайбов
. Однако два первых понятия опре
деляэт лишь часть эстетически ориентированных сообшеств (в
случае сообшеств музыкальных
– только слушателей или испол
нителей соответственно); третье относится скорее не к глобаль
ным сообшествам вкуса, а к крайне локальным и замкнутым
группировкам и »тусовкам».
В противовес данному употреблениэ мы предлагаем к ис
пользованиэ понятие
партиципаторных сообшеств
, введен
ное в известной работе Ричарда Барбрука »Класс нового» (The
Class of the New) [1], которое »схватывает» как интегрированный
характер таких сообшеств, так и их вовлеченность в обшуэ со
циальнуэ картину (в отличие от замкнутости субкультур или не
отрайбов).
Оопытаемся выяснить, какие социальные процессы совре
менности привели к возможности появления таких специфиче
ских сообшеств, как партиципаторные, а также рассмотреть в
деталях ту новуэ парадигму эстетического осмысления, которуэ
они представляэт.
ервый фактор изменений:
эстетизация жизненного мира
В первуэ очередь стоит отметить множественные измене
ния в понимании самой эстетики как явления. Клэчевым для ее
осмысления является процесс, охарактеризованный Вольфган
гом Вельшем как »эстетизация жизненного мира» [6]. Кроме по
верхностной эстетизации
– роста роли дизайна в быту и проник
новения искусства в повседневность
– Вельш говорит об эстети
зации глубинной, которая затрагивает сам процесс восприятия
реальности современным человеком. Реальность как таковая
тоже не предстает чем-то »твердым», неизбежным и неизмен
ным, но воспринимается в основном через экран телевизора.
Тем самым она все больше воспринимается как
не в смысле ее »красивости», но как реальность
виртуальная
и
. В этих условиях Вельш говорит о »стайлинге»
как о значимой индивидуальной практике, шагу к возникнове
ниэ »homo aestheticus». Формы жизни и этические нормы уже
давно приобрели для модерного сознания эстетические каче
ства. Даже если моральность подразумевает какие-то строгие
правила, ее конструирование принимает эстетические черты.
Так восстанавливается имплицитная домодерная связь эстетиче
ского с этическим, политическим и социальным, оно становится
частьэ нового мифоподобного синкретичного мировосприятия.
торой фактор изменений: моральный эмотивизм
С другой стороны, можем отметить изменение в значимости
политических, моральных и социальных ценностей. Это связано
с метаизменениями социума, смешением рамок системы, основ
социальных отношений и “базисных институтов”. В совокупно
сти с синхронными процессами “подвижек” в “базовых допуше
ниях” все это приводит к признаниэ множественности и амби
валентности социальных структур и жизненных миров. Данная
множественность ставит под сомнение те моменты, которые
долгое время понимались как “естественное” основание обше
ства. Многообразие жизненных миров и социальных практик
представляет собой серьезное препятствие для создания лич
ностьэ единого социально-телеологического стандарта. Чтобы
стандарты превосходства различных практик сложились в кон
цептуальное единство обшего видения жизни, требуется иерар
хизация практик на индивидуальном уровне. Одной из самых
значимых областей иерархиизации и интеграции человеческого
социума является область морального. Однако обшество позд
него модерна подозрительно относится к разговорам о мораль
ных схемах и смыслах.
Описывая реальное состояние морального дискурса в наши
дни, можно опереться на идеи Аласдайра Макинтайра [4, 11–12].
Он характеризует способ мышления современного человека как
моральный эмотивизм
. Лэди в модерном мире либерального
капитализма рассуждаэт так, будто отсылаэт к тем или иным
моральным основаниям, и поступаэт, создавая видимость того,
что за их поступками стоят моральные ценности. Однако это не
так, утверждает Макинтайр. Вместо этого обоснованием служат
достаточно свободно и произвольно сочлененные фрагменты и
остатки старых структур. В силу этого, по Макинтайру, сегодняш
няя моральная и политическая философия фрагментирована,
некогерентна, внутренне конфликтна. Отсутствие стандартов,
к которым можно было бы апеллировать в надежде доказать
своэ правоту или рассудить спор, отказ от совместно разделяе
мых представлений о том, что такое благо или каково предна
значение человека, ведет к полной невозможности говорить на
»языке морали» и приводит к тому, что лэбая моральная аргу
ментация обречена на провал
Таким образом,
спор о ценностях
может быть сведен в современных условиях к
спору о мнениях
и выбор таковых воспринимается как свободное самоопределе
стетизация и эмотивизм
как признаки обшества спектакля
Еше в 70-е г. ФФ века, когда две вышеописанные тенденции
только начинали быть хоть сколь-либо заметны, французский
неомарксист Ги Дебор охарактеризовал их как »спектакль», как
новуэ подавляэшуэ политику западного капитализма. »Спек
такуляризация» обшества означает, что все преврашается в
»картинку», которая не означает ничего. Благосостояние, здо
ровье, счастье представляэтся неподлинными символами, ко
торые затем распространяэтся так, как будто бы за ними что-то
стоит. Способом их распространения является продажа
– но
не просто как сбыт функционального товара, но как продви
жение »здоровья», »экономичности» и т.д. В какой-то степени
эта идея перекликается с постулатом Г. Маркузе о неподлинных
потребностях современного человека. Но Дебор идет дальше.
Основным аргументом в критике спектакля для него является
не неподлинность навязываемых потребностей (вступаэших в
противоречие с правом каждого человека на то, чтобы прожить
своэ единственнуэ жизнь достойно и по своему выбору), а
сивная, зрительская
позиция потребителя, ведушая к тому, что
сам он испытывает мучительнейшее чувство »сушествования на
обочине чужой жизни» [2].
Нельзя, однако, предполагать, что отношения подавления
в обшестве спектакля вовсе не вызывали отпора. Сам Дебор
предлагал такой способ борьбы со спектакулярностьэ, который
использовал бы одновременно самое сильное и самое уязви
мое место обшества спектакля. Важным аспектом, напрямуэ
связанным с сутьэ спектакля, является
эстетический аспект
. В
этом
– и сила, и слабость спектакля. С одной стороны, определя
эшим для него является нововременное понимание искусства
как общекта созерцания. Именно по модели модерного зрителя-
потребителя оформляется жизненная позиция участника спек
такля. С другой стороны, »завязанность» спектакля на эстетике
определяет эстетическуэ борьбу как едва ли не единственный
способ избегания спектакулярности
. В качестве эстетической
деятельности принципиально иного толка Дебором предла
гается создание
эстетических ситуаций
, которые, во-первых,
были бы некоммерческими продуктами, а, во-вторых, вовлекали
бы аудиториэ в действо не только на правах зрителей. Созда
ние эстетической ситуации предполагает для всех ее участников
начало »своей игры», учреждение »своего собственного мира»
и »производство самого себя»
– так, чтобы это общединяло их,
давая всем ошушение совместного переживания событий (т.е.
того, чего в принципе лишен современный человек).
стетика идентичности
в партиципаторном метал-сообшестве
Идеи Ги Дебора были одним из источников вдохновения
студенческих бунтов 70-х гг. ФФ в., когда начали закладываться
Дебор убедительно показывает, почему в обшестве спектакля практи
чески невозможны политические выступления и борьба за насушные
экономические права. Оолитический спектакль, недействительность
идеологий, связанность в единое целое обшим товарным фетишизмом
нанимателей и работников ведут к »блаженному принятиэ сушности»,
что делает возможными лишь »показные бунты», но не подлиннуэ
борьбу за овладение »собственной природой».
основы тех сообшеств, которые выше мы охарактеризовали как
партиципаторные
В качестве конкретного примера охарактеризуем современ
ное состояние партиципаторного сообшества, концентрируэ
шегося вокруг музыкального жанра »метал». В определенной
степени этот выбор связан с личными пристрастиями автора,
однако решаэшим фактором послужило то, что, в отличие от
других партиципаторных сообшеств, сообшество металистов
фокусируется
на музыке как таковой
, а не на стиле жизни в его
широком понимании или на политических идеях.
Оопробуем выяснить, чем именно специфична эстетика со
обшества, связанного эстетической идентичностьэ. Как тав
тологично бы это не звучало, но едва ли не основной задачей
такой эстетики является создание и поддержание идентично
сти. Некоторые исследования ишут даже физиологическуэ по
доплеку подобной идентичности и интеграции. Так, на Второй
международной конференции по металу как музыкальному
направлениэ »Heavy Fundametalisms 2009: Music, Metal and
Politics» швейцарский исследователь Колин МакКиннон обра
тился к клиническим исследованиям влияния громкой музыки
на функционирование центральной нервной системы для того,
чтобы найти подтверждения тому, что громкая музыка с боль
шим количеством басовых нот способствует формированиэ у
аудитории »чувства сообшества» [3, 7–8].
Само понятие »эстетики идентичности» было выработано
в рамках бинарного противопоставления »эстетики истины» и
»эстетики очарования», предложенного Бенно Фэбнером [7,
8–37]. Оарадигма »эстетики истины» является более укоренен
ной в истории европейской мысли и восходит к связи средневе
ковой эстетики с христианской теологией и метафизикой. Оози
ция же »эстетики очарования» отрицает власть »больших нарра
тивов» над эстетическим, выдвигая на первый план чувственное
удовольствие как единственное и должное оправдание эстетики.
В отличие от представления об искусстве как открываэшем
метафизическуэ истину в парадигме »эстетики истины», или
восприятия эстетических явлений как доставляэших исклэчи
тельно физическое удовлетворение, парадигма »эстетики иден
тичности» концентрируется, скорее, на идее культивации специ
фического эстетического вкуса.
Интегрируэшая роль вкуса в современном обшестве осно
вывается на том, что в отличие от религиозной, политической
и моральной позиции, эстетическое позиционирование в на
стояшее время не может быть полностьэ индифферентным. Мы
можем воздерживаться от суждений о сушествовании Бога или
сомневаться в принципиальной возможности идеального обше
ственного устройства (как и в том, что высказывания о нем во
обше обладаэт нормативностьэ), но эстетическое общединяет
современные глобальные сообшества в силу того, что в усло
виях всеобшей эстетизации в значительной мере только эстети
ческое является
константой
, чем-то несомненным, тем полем,
в котором лэбое высказывание
Однако »эстетика идентичности», функционируэшая в рам
ках музыкальных партиципаторных сообшеств, не только слу
жит интегрируэшей силой, но и открывает специфическое про
странство личной свободы. Оказание »жизненной помоши»
в рамках таких сообшеств не носит характера навязывания
цельной картины мира, но, скорее, является »презентацией ма
териала» для заполнения лакун в личном проекте эстетически
близкими элементами. Так, например, в метал-сообшестве те,
кто не заинтересован в религиозном самообразовании, могут
выбрать произвольные сатанистские идеи. Точно таким же об
разом тем, кого не интересует мода, сообшество предлагает
определенные каноны одежды. Сфокусированность партиципа
торности музыкальных сообшеств на эстетике в совокупности с
их децентрализованным глобальным характером позволяет их
членам конструировать своэ идентичность, свободно »жонгли
руя» этническими, политическими и гендерными различиями.
Их »эстетическая» интеграция имеет своим следствием форми
рование особого рода свободы, даэшей возможность членам
сообшества как произвольно выстраивать »проекты себя», так
– в случае необходимости
– прибегать к помоши комплекса
идей, стержнем которого являэтся эстетические представления.
Таким образом, одновременные процессы панэстетизации и
усиления этического эмотивизма и распада ценностных систем
позволяэт эстетике выходить на первый план в качестве инте
гративного фактора. Кроме спектакуляризации, против которой
предостерегал Ги Дебор и которая, как никогда, очевидна сейчас,
такое состояние открывает и новые горизонты свободы. С на
шей точки зрения, эти горизонты в первуэ очередь заклэчены
в характере идентичности членов партиципаторных сообшеств,
интернализировавших идеалы ситуативной эстетики Дебора,
адаптировав их к ситуации современного меняэшегося мира.
Литература
Barbrook, R
The Class of the New. URL: www.theclassofthenew.net
Debord, G.
The Society of the Spectacle / Guy Debord // http://www.
nothingness.org/SI/debord.html
C.
Louder than Hell: Power Volume and Brain / Colin
// Heavy Fundametalisms 2009: Music, Metal and Politics:
Critical Issues. Salzburg: Inter-Disciplinary.Net, 2009.
MacIntyre, A. After Virtue. Second Edition / Alasdair MacIntyre. Notre
Dame: University of Notre Dame Press, 1984.
Taylor, Ch. Sources of the Self. The Making of the Modern Identity /
Charles Taylor. Cambridge: University Press, 1989.
Welsch, W. Estetzka poza estetyką: o nową postać estetyki /
WolfgangWelsh. Kraków: Polskie towarzystwo estetyki, 2005.
Фэбнер, Б. Искусство истины и / или эстетика очарования / Бенно
Фэбнер // Эстетика в XXI веке: вызов традиции? (Сборник статей)
СОб.: Санкт-Оетербургское философское обшество, 2008.
V.
РИВАТНОЕ
VS
Елена Артеменко
(ЕГУ, г. Вильнэс)
ГРАНИЧЕНИЕ
ООСРЕДСТВО
ИРОВАНИЯ
ОРО
ы ТОРГОВ
ЮДь
The article is based on the idea of the social problems constructing. The
example of discourse analysis of the article "Visa to Hell" shows how the
constructing the problem of human traf�c in Belarus can in�uence the
limitation of woman mobility. The mobility according to Bauman sociol
ogy is one of the main resources in contemporary society and signi�cant
hierarchy ground. The newspaper article implies discourse strategy to
prompt consulting with the organizations deal with traf�c resistance, but
in the same time there are discourse functions for forming the negative
image for people intend to look for a job abroad, special view on West
European reality (ineffective justice, legalized prostitution, unemploy
ment), etc. All of them bound women mobility locating them to the wit
tingly lower position in the social hierarchy.
Оротивопоставление публичного и приватного является не
только отражением различных сторон повседневности, но и
фактором социальной иерархии. Т. Оарсонс убедительно по
казал, как в модерном обшестве принадлежность к публичной
сфере, а значит, свобода и подвижность, оказываэтся преиму
шествами мужской субщективности. В то же время принадлеж
ность к приватной сфере, укорененность в ней и неспособность
к свободе идентификации и перемешения
– удел женшины. На
личие или отсутствие мобильности является основанием для со
циальной иерархии. С точки зрения Ж. Баумана, ограниченные
в перемешении лэди вынуждены принимать те условия жизни,
которые возможны только на данной территории, они не сво
бодны в выборе, зависимы. Тогда как те, кто имеет способность
к перемешениэ
– собственному, своего капитала или производ
– имеэт перед собой множество возможностей, способны
адаптироваться к изменяэшимся условиям и занимаэт высокие
ступени в социальной иерархии. »Кто-то может теперь покинуть
– причем, лэбуэ
– когда заблагорассудится. Осталь
ные беспомошно наблэдаэт, как местность
– их единственное
место жительства
– уходит из-под ног» [1, 33]
М. Шеллер и Дж. Урри описываэт трансформациэ приват
ной и публичной сфер под действием мобилизации субщектов.
У женшин появляется возможность, если они обладаэт ресур
сом мобильности, выйти за пределы иерархии, определяэшей
ограничения их свободы на основании принадлежности исклэ
чительно к приватной сфере [6, 108]. Р. Брайдотти предлагает
проект номадической женской идентичности, основанной на
свободе перемешения и самоидентификации, которая выводит
субщективность за пределы такой иерархии [2, 136].
С другой стороны, ограничение мобильности является ин
струментом отношений господства и подчинения. Один из
основных методов дисциплины как клэчевой технологии вла
сти, в понимании М. Фуко,
– закрепление за субщектом опре
деленного места в пространстве. Соответственно решать про
блемы гендерного неравенства можно, лишь добиваясь обе
спечения равной способности к мобильности, и ограничение
мобильности женшин, с другой стороны, является основанием
для этого неравенства.
В этом контексте хотелось бы рассмотреть представление в
публичном дискурсе проблемы торговли лэдьми и ее возмож
ные последствия по ограничениэ мобильности женшин. Для
достижения этой цели предлагается дискурсный анализ газет
ной публикации на даннуэ тему. Оредпосылкой для анализа
послужило предположение о конструктивистской природе
социальных проблем, где понятие »социальная проблема»
определяется как деятельность индивидов или групп, выража
эших недовольство и требуэших каких-либо изменений. Кон
структивистский подход не предполагает анализа соотношения
»утверждений-требований» и общективных условий, поэтому
нашей цельэ не является выразить какое-либо отношение к
общективным условиям, связанным с торговлей лэдьми [3,
160–161].
Дискурсный анализ позволяет применять различные под
ходы к анализу текста, и наиболее интересным в данном случае
является метод, обоснованный Дж. Ооттером и М. Уэзерел. Ин
терпретируя их подход, Р. Джилл говорит о »темах» дискурсного
анализа, фокусирование на которых может оказаться очень по
лезным в нашем исследовании. Во-первых, она отмечает (и это
характерно для дискурсивной психологии, в первуэ очередь),
что в дискурсном анализе для исследователей не представляет
интереса реальность, которая выходит за пределы текстов, они
анализируэт текст, не держа в уме соотношение производимого
дискурса и »реальных» обстоятельств, не стремятся соотнести
дискурс и действительность вне его. Работа Р. Джил об оправда
нии вегетарианства, довольно яркая и интересная, является ха
рактерным примером этого, так как автор признается, что сама
является вегетарианкой. Во-вторых, темой анализа является
»конструктивная природа языка», что предполагает изучение
лингвистических средств, которые определенным образом вы
бираэтся для раскрытия темы текста или разговора, в рамках
создания дискурсивной реальности. В-третьих, также полез
ной является тема, связанная с функциями дискурса, которые
реализуэтся посредством текста. Лингвистические средства ис
пользуэтся для достижения определенных целей, и с помошьэ
анализа текста можно выделить основные стратегии, которым
следует автор. И, в-четвертых, Джил говорит об анализе »общяс
нительного контекста», понимая контекст во всем многообразии
обстоятельств производства дискурса, причем ориентируясь на
взаимосвязь дискурса и контекста [5, 142–143]. Это можно срав
нить с термином Н. Фэркло »порядок дискурса», который пони
мается в значении определенного жанра. В этом смысле можно
говорить о дискурсе в терминах какой-либо сферы социальной
жизни (политический), жанра текста (теленовости, или, напри
мер, дебаты в рамках политического дискурса), а также на языке
набора дискурсивных практик, сушествуэших в повседневной
жизни вокруг какой-либо проблемы (националистический дис
курс, сексистский и т.п.) В тексте могут использоваться и пере
плетаться разные общяснительные контексты, и их анализ также
представляет определенный интерес в смысле конструирования
Следуя описанному методу, проанализируем статьэ Лэд
милы Кусливой »Виза в ад» [4]. В этой работе также развивается
тема торговли лэдьми и деятельности БАМФЖ и организации
»Ла Страда» по борьбе с ней.
Работа выполнена в информационно-аналитическом жанре,
вклэчает рассказ об истории девушки, пострадавшей от пре
ступной деятельности по торговле лэдьми. В статье анализиру
ется проблема распространения торговли лэдьми, приводятся
сведения о борьбе с ней на международном уровне, а далее
освешается деятельность БАМФЖ и »Ла Страда» и даэтся реко
мендации для выезжаэших на работу за границу. Эти темы вы
делены в отдельные блоки, каждый из которых имеет подзаго
ловок. Если говорить о порядках дискурса, то используется дис
курс газетной публикации, а также повествовательный дискурс,
реализуемый с помошьэ использования разговорного стиля
(упрошенный язык повествования, что очень заметно, напри
мер, по порядку слов в предложениях
– »В ОТУ Алена об одном
мечтала», »вообше никакой работы не было» и т.п.), криминаль
ный и обшественно-правовой дискурсы.
Конструирование проблемы происходит с помошьэ пред
ставления основных признаков. Ороблема реальна для обычных
лэдей, актуальна и устрашаэша. Кроме описания проблемы,
реализуется и стратегия побуждения к обрашениэ за консуль
тацией. Но стоит подробнее остановится на стратегии представ
ления жертв преступлений, так как в этом тексте они вырисо
вываэтся наиболее рельефно. Интересно рассмотреть описание
преступников, представленных в новом свете, а также зарубеж
ной реальности и миграции, что кажется одной из самых важных
целей автора.
Как и в большинстве публикаций подобного рода, при опи
сании жертв выделяэтся три задачи. Оервая
– вызвать жалость
к »жертве» (»пытались отрезать у Алены палец», »приковы
вали наручниками», »заперли в шкафу», »бывали случаи, когда
преступники убивали своих жертв, продавали их внутренние
органы»). С этой же цельэ рассказывается история о том, как
Алена хотела покончить с собой, хотя, если исходить из сэжета,
это кажется очень странным: девушка пыталась покончить с со
бой фактически после избавления, в тэрьме. Оодчеркивается
скорбь автора по поводу всего происходяшего, например, изо
билуэшими многоточиями, будто писать об этом довольно тя
жело (»шрам так и остался...», »уже не было сил...», »просыпается
в страхе, что торговцы-сутенеры ее найдут...»). Вторая
– изобра
зить жертв и тех, кто решается искать работу за границей, как
глупых и легкомысленных. Девушка представляется необразо
ванной (училась в ОТУ, с английским »отношения как-то не сло
жились»), довольно глупой (например, случай, когда поляк за
брал у нее паспорт и дал польский, при этом »о том, что паспорт
фальшивый, не сказал», заставляет задуматься о дееспособности
Алены в принципе). О возможных жертвах говорится в высоко
мерном тоне (»дамы», »голубая мечта
– муж иностранец», »же
лаэшие, как правило, находятся», »клээт»). Оренебрежение
выражается и в использовании грубых жаргонных выражений
(»вщехала, чем же ей придется заниматься», »возили из борделя
в бордель», »заставляли обслуживать», »сутенерша»). И третья
приближение образа возможной жертвы к образу читателя,
что достигается довольно простым языком изложения, персо
нификацией и описанием распространенных и всем понятных
проблем в жизни девушки. Эта стратегия. с одной стороны, по
зволяет сделать проблему торговли лэдьми более конкурен
тоспособной среди других проблем, однако, на фоне эмоцио
нального описания, представляет женшин как ограниченных и
неспособных к самостоятельным решениям, что может сильно
сказываться на самооценке и самовосприятии.
Весьма ярко в тексте представлены преступники. Ори этом
на передний план выходят белорусские эмигранты, связанные с
торговлей лэдьми. Когда Алена приехала в Германиэ, встретили,
эксплуатировали и насиловали ее »немец и двое белорусов-
эмигрантов». Они же и возили ее »из борделя в бордель», про
давали, издевались и т.д. Ореступников называэт мучителями,
речь заводится о жестокости и отрезании пальца, и в скобках
автор отмечает (хотя можно было бы эту информациэ опустить,
так как она не сушественна) »среди них была белорусская суте
нярша». Оро белорусов эмигрантов есть упоминания в течение
всего рассказа о торговли лэдьми (остальных сутенеров и их
посредников, в том числе, белорусов-эмигрантов, признали не
виновными», »белорусские сутенеры-эмигранты, продававшие
и преследовавшие Алену»).
Если говорить о западноевропейских странах, то впечатление
о них формируется самое негативное. Это видно, например, при
описании плачевного состояния дел с противостоянием тор
говле лэдьми
– меры неэффективны либо отсутствуэт вообше.
Например, говорится о редкости судебных разбирательств по
таким преступлениям, употребляется эвфемизм »подобные пе
рипетии», утверждается об отсутствии статистики (хотя впослед
ствии журналист ссылается на статистические данные). Согласно
автору, проблема рассматривается просто в контексте нелегаль
ной миграции, тем более, что проституция »в большинстве за
падных стран не преследуется законом».
Неэффективна и судебная система (»а вот Алена оказалась
виновной», »но лишь один получил» наказание »по приговору
немецкого суда» (хотя, то, что суд немецкий, можно было не от
мечать), »торговцы, сутенеры нередко вообше законом не пре
следуэтся»). Жаводится речь о коррумпированности властных
структур зарубежных стран (удерживаэт бизнес всеми спосо
бами »от шантажа своих жертв до подкупа властных и законода
тельных структур»). В рамках публикации совмешаэтся проти
воречивые дискурсы: с одной стороны, автор не отказывается от
упоминания приэтов для женшин, попавших в такуэ ситуациэ,
говорит о »данных международных организаций», хотя в преды
душем абзаце говорила об отсутствии статистики в западных
странах и отсутствии мер по пресечениэ торговли лэдьми. На
этом фоне подчеркивается активность белорусов в противодей
ствии проблеме. У нас »появляется правовая база», предусма
тривается »весьма суровое» наказание, а криминальный бизнес
»удалось взять под контроль».
В статье также выражается отношение к политическим про
цессам, происходяшим в Европе. Во-первых, распад советского
лагеря и »образование в Европе новых независимых государств»
связывается с всплеском торговли лэдьми, что заставляет рас
сматривать выражение »новые независимые государства» как
ироничное, а сам распад как негативное явление. В рамках этой
темы подчеркивается компетентность журналиста (например,
приводится дата падения Берлинской стены), также убедитель
ность повышается благодаря ссылке на специалистов (по оцен
кам экспертов). Жатрагивается тема Косово. Беларусь всегда не
гативно относилась к сепаратизму в регионе, тогда как западные
страны поддерживали распад Югославии. Описание »настоя
шего беспредела» в рамках торговли лэдьми в Косово дает по
нять, к чему такое отношение Жапада может привести. Ороис
ходяшее в Косово преподносится очень красочно (»приковы
вали наручниками к кровати», »убивали своих жертв, продавали
их внутренние органы»), и после этого убедительного описания
сразу следует упоминание, что и »во вполне благополучных
странах
– Германии, Австрии, Голландии, Турции
– немало жен
шин становятся жертвами сексуальной эксплуатации». Несмотря
на сухое выражение »сексуальная эксплуатация», после пред
ыдушего рассказа о »благополучных странах» остается очень
неприятное впечатление. Интересно, что в ряд со странами Жа
падной Европы, входяшими в ЕС и находяшимися на высоком
уровне развития, ставится Турция, которая выбивается из этого
ряда по всем возможным параметрам (цивилизационно, исто
рически, географически и т.п.). Турция принадлежит восточной
культуре. О правах женшин на Востоке сушествует однозначное
мнение, связанное с многоженством, положением женшины в
семье, использованием женшин для удовольствия и т.п. Также
Турция ассоциируется с развлечениями, отдыхом на море, лег
ким поведением, поэтому если логически трудно понять, почему
эта страна упоминается вместе со странами Жападной Европы,
то, с точки зрения функций дискурса, на восприятие западных
стран это упоминание влияет достаточно сильно. Кроме небла
гополучной правовой ситуации создается образ и социально-
экономического неблагополучия. Например, автор намекает,
что в европейских странах нет работы (»поляк-посредник ска
зал, что работы здесь нет ни официанткой, ни даже уборши
цей»). Таким образом, тема зарубежных стран в данной статье
представлена очень широко. Оричем образ рисуется не очень
привлекательный. Критикуэтся демократизация и образование
новых независимых государств в 1980-х
– 90-х гг., уровень за
конности, отсутствие внимания к проблемам торговли лэдьми и
обший уровень нравственности.
Если говорить о миграции, ситуация представляется так, что
лэбая работа за границей, скорее всего, окажется рабством. Эта
идея возникает постоянно, вплоть до момента, когда разговор
заводится о деятельности »Ла Страда». Название статьи »Виза в
ад» говорит само за себя, при этом под »адом» подразумевается
жизнь жертв торговли лэдьми, хотя если рассматривать назва
ние автономно, присутствие вместе слов »виза» и »ад» застав
ляет ассоциировать эти понятия, тем самым связываэтся описа
ния рабства и миграции вообше, как мы увидим далее.
Речь идет о том, что найти нормальнуэ работу за границей
также сложно, как выиграть в лотереэ, далее описывается, как
вполне обычная ситуация поиска работы за границей (по общ
явлениэ даже »нейтрального содержания») очень редко может
привести к нормальному трудоустройству (»некоторым женши
нам удается с помошьэ фирм-посредников или знакомых по
лучить работу горничной или няни. Но чаше всего...»). Работа за
рубежом, если это и возможно, на примерах горничной и няни
представляется как не самая привлекательная перспектива. На
усиление страха перед трудоустройством за границей все так
же действует противопоставление обычного поиска работы и
»сферы околосексуальной занятости», »принудительной прости
туции» и т.п. Часто выражается пренебрежение к планам тру
доустройства за рубежом. Например, тех, кто мечтает о работе
за границей, называэт иронично »дамами», далее даже в ней
тральных рекомендациях выезжаэшим за границу проскаки
вает ироничное определение места работы (»в краях далеких»).
Явно противоречивыми кажутся две задачи, решаемые дан
ной публикацией. С одной стороны, действительно трудовая ми
грация критикуется журналистом, а с другой
– заклэчительная
часть публикации под заголовками »Ла Страда» укажет дорогу»
и »Тем, кто решил ехать работать за границу» направлена на
то, чтобы лэди обрашались за консультацией перед выездом,
при этом миграция описывается нейтрально. Хель деятельности
организации формулируется следуэшим образом: »повысить
правосознание женшин, дать им достовернуэ информациэ о
возможности трудоустройства за рубежом», речь идет о том, что
нужно обратиться за консультацией »для тех, кто хотел выехать
за границу с цельэ трудоустройства, работы, замужества», а не
предотвратить миграциэ вообше. Фотя, когда обшественно-
правовой дискурс, используемый при описании деятельности
»Ла Страда» сменяется дискурсом журналистским и речь идет от
первого лица (»очень советуэ нашим читательницам»), мигра
ция снова представляется в негативном свете
– тут употребля
ется ироничное выражение »в краях далеких», заводится речь о
»ловушке», в которуэ попала Алена, и »далеко не она одна...», то
есть, надо понимать, попадет большинство желаэших работать
за границей.
Таким образом, функции дискурсов в анализируемой публи
кации сводятся к следуэшему. Человек, уезжаэший из Беларуси,
может быть представлен или как глупая, необразованная жертва
торговли лэдьми, или как разврашенный, жестокий эмигрант-
сутенер. Сами страны, в первуэ очередь, Жападной Европы не
гативно представляэтся с правовой, социально-экономической,
культурной (моральной) точки зрения. Это очень сильно сказы
вается на отношении к миграции вообше, которое формируется
в этом тексте. В целом, кроме того, что основной цельэ деятель
ности организаций БАМФЖ и »Ла Страда» является повышение
правового сознания и информированности в случае миграции,
в публикации отстаивается идея о том, что трудовая миграция
очень негативное явление. Ограничение мобильности, кон
струируемое посредством подобных материалов, направлено, в
первуэ очередь, на женшин
– преимушественно они являэтся
героинями таких историй в СМИ. С другой стороны, ограниче
ние мобильности женшин заставляет их оставаться в подчинен
ном положении, именно поэтому подобные материалы требуэт
критической деконструкции.
Литература
Бауман, 3. Глобализация. Ооследствия для человека и обшества /
Бауман. М.: Издательство »Весь Мир», 2004.
Брайдотти Р. Оутям номадизма / Р. Брайдотти // Введение в гендер
ные исследования. Ч. II.: Фрестоматия / Оод ред. С.В. Жеребкина.
Фарьков: ФХГИ, 2001; СОб.: Алетейя, 2001.
Блумер, Г. Социальные проблемы как коллективное поведение //
Контексты современности II: Фрестоматия. 2-е изд., перераб. и доп. /
Сост. и ред. С.А. Ерофеев. Казань: Изд-во Казан. ун-та, 2001 г.
Кусливая, Л. Виза в ад / Л. Кусливая // СБ-Беларусь сегодня. 2002. 16
Gill, R. Discourse analysis: practical implementation / R. Gill // Hand
book of Qualitative Research Methods for Psychology and the Social
/ Richardson J.T.E. (Ed.). London: The British Psychological So
ciety, 1996.
Sheller, M. and Urry, J. Mobile Transformations of ’Public’and ’Private’
Life/ M. Sheller and J. Urry // Theory, Culture & Society. 2003. Vol. 20(3).
Татьяна Щурко
(ЕГУ, г. Вильнэс)
РО
А ОРИВАТНОГО И О
ИЧНОГО
ОИЩЕВОГО
ООВЕДЕНИЯ
In last several decades an ampli�cation of activity of discussions about
phenomenon of human body is observed and, especially about female
body. After physicians and social researchers in debates about question,
what occurs with female body and what it should and can be, non-pro
fessional audience joined. Internet-space became an important tool for
deployment of discussions, where thematic forums let to state the point
of view on given question to big number of participants, mainly young
women. Acting like original communities of anonymous adherents and
"support groups", Female Internet-communities, united by attention to
anorexia and bulimia, became capable to open new sides of broader
problem of social constructing of female body and female diseases, and
also the ways of reaction on them
Одной из характерных тенденций в культуре современного
обшества, в том числе в постсоветских странах, стали дебаты о
модели идеальной женской телесности. В них оказались вовле
чены представители разных профессиональных и социальных
– врачи, прежде всего психиатры, журналисты, профес
сиональные социологи, в том числе сторонники феминистской и
гендерной социальной теории, а также те лэди, для которых эти
дебаты стали средством выразить личнуэ жизненнуэ позициэ.
Одним из аспектов дебатов стала широко обсуждаемая в по
следние годы проблема так называемых »нарушений пишевого
, которые относятся к медицинским феноменам и
репрезентируэтся в рамках медицинского дискурса.
Исследование феномена »нарушений пишевого поведения»
на современно уровне требует обрашения к личному опыту и
переживаниям отдельных женшин, являэшихся частьэ дискур
сивного пространства. Свободной сферой для самовыражения
женшин становится Интернет, посредством создания специаль
ных тематических Интернет-сообшеств, выступаэших своео
бразной »группой поддержки», в рамках которых »нарушения
пишевого поведения» репрезентируэтся как образ жизни, кото
рый должен быть социально одобрен и легитимирован.
В рамках данной статьи будут представлены некоторые дан
ные исследования Интернет-сообшеств, обсуждаэших »нару
шения пишевого поведения», в том числе e-mail-интервьэ
с
их участницами. Нами было проанализировано два Интернет-
пространства
– »Живой журнал» (Live Journal) и »Живой Интер
нет» (Live Internet), вклэчаэшие огромное количество различ
ных сообшеств и дневников. На основе классификации сооб
шеств по интересам мы отобрали 16 сообшеств, в наибольшей
мере отвечаэших нашей исследовательской цели. Для проведе
ния интервьэ необходимо было подобрать информанток, име
эших опыт заболевания »нарушениями пишевого поведения».
С этой цельэ в дневнике сообшества, посвяшенного »наруше
ниям пишевого поведения» и где большинство участниц отме
чали, что страдали или страдаэт данными нарушениями, было
помешено общявление, на которое откликнулось несколько че
ловек. В итоге было проведено шесть e-mail-интервьэ.
роблема стигматизации и социального
отторжения женшин с »нарушениями пишевого
Итак, в первуэ очередь появление тематики »нарушений пи
шевого поведения» в сети Интернет связано с желанием жен
Нарушения пишевого поведения – медицинский термин для обозначе
ния расстройств, связанных с приемом пиши и попытками похудения. К
их числу медики традиционно относят нервнуэ анорексиэ и булимиэ.
E-mail-интервьэ – интервьэ по электронной почте.
шин репрезентировать эти нарушения не как болезнь, а как
определенный образ жизни, тем самым обозначая две основ
ные взаимосвязанные проблемы: патологизация определенного
образа жизни и, как следствие, социальное отторжение и стиг
матизация женшин с »нарушениями пишевого поведения».
Американский социолог И. Гоффман [1] пишет о том, что
обшество устанавливает способы категоризации лэдей и опре
деляет набор качеств, которые считаэтся нормальными и есте
ственными для каждой из категорий. Социальная среда устанав
ливает, какие категории лэдей она охватывает. Таким образом,
устанавливается своеобразная точка отсчета
– норма, и относи
тельно нее все остальное репрезентируется как патология. Оо
явление феномена, интерпретируемого в качестве отклоняэ
шегося от нормы, репрезентируется как патология, требуэшая
вмешательства со стороны медицинского механизма. В то же
время подобное означивание способно привести к стигмати
зации лэдей, которые, как считается, обладаэт данной патоло
В своих высказываниях участницы сообшеств акцентируэт
внимание на проблеме социального отторжения и стигматиза
ции лэдей, имеэших какуэ-либо особенность. Окружаэшие,
навешивая ярлык »анорексия», на этой основе выстраиваэт
свои отношения с данным человеком, пытаясь либо привести
его в соответствие с понятием »нормы», либо отвергаэт его,
если это соответствие невозможно. Так, участница сообшества,
посвяшенного анорексии, пишет:
Ошушаэ себя в полной изоляции от обшества. Фочется, чтобы
кто-нибудь посочувствовал моим трудностям и порадовался
» [silbird, Анорексия.ру. 01.05.2007].
В данном высказывании наблэдается четкая позиция »окру
жаэших», пытаэшихся устранить видимые симптомы »патоло
гии». Также анализ данных e-mail-интервьэ позволил устано
вить, что подобное отношение и негативизм со стороны окружа
эших побуждал участниц сообшеств строить свои отношения,
основываясь на полуправде. Так, практически все информантки
отмечали, что скрываэт наличие заболевания, не распространя
этся о проблемах, с которыми сталкиваэтся.
Информантка moonness: »
Оапа знает только о том, что я »сижу
на диете», а как именно
– это уже не для его ушей информация,
боэсь... Мама знает больше, хотя тоже далеко не вся...
Результатом негативного опыта взаимодействия с окружаэ
шими лэдьми становится формирование пессимистической по
зиции относительно возможности каких-либо изменений, недо
верие, самоограничение социальных контактов.
Социальная изоляция и стигматизация вынуждает искать
способы их преодоления. И первоочередным является обра
шение к лэдям, настроенным дружелэбно. И, конечно же, это
будут лэди с такой же стигмой. На собственном опыте зная,
что значит нести на себе подобнуэ стигму, некоторые из них
могут помочь советом, научить каким-то особым приемам,
выслушать жалобы. В результате человек обретает моральнуэ
поддержку, ему становится легче, он чувствует, что принят дру
гими лэдьми, как и всякий »нормальный» человек. Ооявление
специальных Интернет-сообшеств, узко связанных с какой-
либо проблемой, позволяет в какой-то мере решить проблему
стигматизации путем создания неформальной группы под
держки. Так, в презентации одного сообшества, посвяшенного
»нарушениям пишевого поведения, указывается, что »Хель со
обшества
осознать и помочь» [Анорексия и булимия]. Анализ
проведенных e-mail-интервьэ с девушками, страдавшими от
»нарушений пишевого проведения», также позволил опреде
лить, что Интернет-пространство для информанток становится
способом не чувствовать себя в одиночестве, иметь социаль
ные контакты.
Информантка moonness:
»Очень хорошо, что сушествуэт тема
тические сообшества, где можно обсуждать все, что связано с
ED. А то обычно лэдям проблема нарушений пишевого поведения
кажется несколько надуманной, что ли... А здесь девушки делятся
переживаниями, личным опытом, поддерживаэт друг друга. Гово
рят о том, о чем стесняэтся говорить с не-ED-шниками»
Информантка четко разграничивает лэдей с такой пробле
мой, как у нее, и лэдей без этой проблемы, тем самым опять же
обозначая, что способностьэ понять и помочь обладаэт лишь
лэди, уже испытавшие или имеэшие такие же проблемы. Для
нее данное сообшество
– это попытка выйти из сферы социаль
ного давления, непонимания и осуждения.
Таким образом, сообшества могут быть рассмотрены как
определенные общединения, субкультуры, которые появля
этся на основании неких обших интересов, проблем и в про
цессе своего сушествования формируэт правила и ценности
той или иной группы, выполняя при этом функции группы под
держки. Иными словами, обрашаясь к исследованиэ Интернет-
сообшеств, посвяшенных »нарушениям пишевого поведения»,
мы можем »услышать голос» еше одной группы обшего дискур
сивного пространства, который часто игнорируется, тем самым
реализуя практику игнорирования субщекта и концентрируясь
лишь на феномене, которым он обладает.
»нарушений пишевого поведения»
Ороблема социальной изоляции и стигматизации не явля
ется единственной, с чем сталкивается человек, имеэший некие
особенности, особенно психического круга. Индивид, интерпре
тируемый в качестве носителя определенной »патологии», по
мешается в особое пространство. Таким местом в случае психи
ческих расстройств выступает психиатрическая больница, явля
эшаяся и сегодня »классическим» примером дисциплинарного
института с полным контролем и подчинением тел индивидов.
М. Фуко [2] отмечает, что клиника выступает в роли »цивили
зованной формы власти», где тело человека становится точкой
приложения интересов государства. В первуэ очередь следует
обозначить четкуэ организациэ больничного пространства
наличие определенных институционально-территориальных
границ, внутренней дифференциации, постоянного иерархиче
ского надзора. Кроме того, интересным является сушествова
ние системы регистрации »больных» посредством ведения ме
дицинской документации. Таким образом, человек с его телом
и »болезньэ» преврашается в общект, открытый описаниэ и
эмпирическому исследованиэ/наблэдениэ. Более того, »общ
ективизация» человеческого тела, его болезни требует также
сведения всех его внутренних переживаний до конкретных ка
тегорий и концепций. Так, в процессе диагностики и терапии все
богатство ошушений, впечатлений и переживаний человека ре
дуцируется до абстрактного понятия »симптом».
Отношение к индивиду как носителэ некой болезни легити
мирует вторжение в частное пространство
– контроль за сво
бодным временем в больнице, бытовыми процедурами и т.д.